حۋلان ەكەۋىمىز
(وتىز جىلدان كەيىن)
مەن اۋىلدىڭ قوناق ۇيىندە كۇن كوتەرىلگەنشە ۇيىقتاپ، جاڭا وياندىم. اشىق تۇرعان تەرەزەدەن ونون وزەنى جاقتان تازا سۋدىڭ حوش ءيىسى بار سالقىن سامال ەسىپ، كوشەدە بالالاردىڭ ۋ-شۋ بولىپ ويناپ جۇرگەن داۋىستارى ەستىلەدى.
قوناق ءۇيدىڭ «ليۋكس» دەيتىن بولمەسىندەگى قوڭىرقاي كونە اعاش كەرەۋەتتىڭ اپپاق جايماسىنان كىر جۋاتىن ۇنتاقتىڭ ءيىسى اڭقيدى، ال جاستىقتان دالا ءشوبىنىڭ جۇپار ءيسى سەزىلەدى. توسەكتىڭ جانىنداعى شاعىن ۇستەلگە ىستىق قۇتىمەن شاي، مويىل جەمىسى قوسىلعان قۇرت-قايماق قويىلىپتى. بۇل دەگەنىمىز – قوناق ءۇي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ماعان ەرەكشە كوڭىل بولگەنىنىڭ بەلگىسى ىسپەتتى.
جالپى ءبىزدىڭ جاقتا گازەتتىڭ ءتىلشى قىزمەتكەرلەرىن ەرەكشە سىيلاپ، كوڭىلىن تابۋعا تىرىساتىن ادەت بار. ونىڭ نەسى جامان بولسىن. ونىڭ ۇستىنە تۋعان جەرىنە تالاي جىلدار بويى ات باسىن بۇرماعان مەنى ءوز ادامى ساناۋى دا زاڭدى شىعار. بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن ءبىر كەلگەنىم بولماسا، سودان بەرى نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، جولىم تۇسپەي ءجۇرىپ، ەندى عانا جەتىپ وتىرمىن. ادام جاسى ۇلعايعان سايىن تۋعان جەرىن ساعىنادى دەگەن راس ەكەن. سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا تۋعان جەرىمنىڭ تاۋى مەن تاسىن، سۋىن تۇسىمدە كورىپ، بالا كۇنگى كەزدەرىمدى جۇرەگىم شىمىرلاي ەسكە الاتىن بولدىم.
«ادام ومىرىندەگى ەڭ ۇلكەن باقىت – بالالىق شاقتىڭ ەستەلىگىندە جاتادى» دەپ فەودور دوستوەۆسكي مە، ايتەۋىرع بىرەۋ ايتتى دەگەن بىر ءسوز بار ەدى. مەن قالا تىرشىلىگىنىڭ ۋ-شۋى مەن كۇيبەڭىنەن قاجىعاندىقتان ەمەس، تەك تابيعي جاسىمنىڭ كۇنى ەڭكەيىپ، تۋعان جەرىمدى ساعىنا باستاعاندىقتان كەلدىم. ءسويتىپ دەمالىسقا شىعا سالا كەلگەن بەتىم وسى. تۋعان جەرگە كەلۋىمنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. وسىدان وتىز جىلداي ۋاقىتتان بەرى جۇرەگىمدە ءبىر ادامنىڭ بەينەسى ساقتالىپ كەلەدى. ول – حۋلان.
حۋلاندى سوڭعى رەت كورگەنىمە ون جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. بىرنەشە جىل بۇرىن سارى تسامبا قايتىس بولىپ، حۋلاننىڭ جەسىر قالعانىن ەستىگەندە، كەيدە «جالعىز ءوزى قالاي ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر ەكەن؟» دەپ ويلايتىنمىن.
حۋلان – مەنىڭ بالا كۇنگى عاشىعىم عوي. سولاي دەپ ويلاسام، جۇرەگىمدى ءبىر جۇمساق، اسەم اۋەزدى ساعىم بيلەپ العانداي اسەردە بولامىن. «بالا كۇنگى عاشىق» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى قانداي ادەمى ەستىلەدى. ول الىستاعى ساعىم اراسىنان جىلتىراپ كورىنگەن ەلەس-بەينە سەكىلدى، الدەبىر باياۋ اۋەننىڭ جاڭعىرىعى سەكىلدى ەرەكشە سەزىلەدى.
حۋلان جەسىر قالدى ەكەن دەپ، وعان بارىپ جار بولار جاس تا، مۇمكىندىك تە الدەقاشان ءوتىپ كەتكەنىن بىلەمىن. بىراق، ونىڭ سۇلۋ ءجۇزىن ءبىر كورسەم، جاستىق شاعىمدى بىرگە ەسكە السام عانا كوڭىلىم جايلانىپ، جالعىزدىق پەن مۇڭنان ساتكە ارىلعانداي بولامىن.
ويتكەنى ادامنىڭ العاشقى ماحابباتىنان كەيىنگى ءومىردىڭ بارلىق قۋانىشى مەن وكىنىشى، تاعدىرى، ءتىپتى قاتەلىگى مەن قايعىسى دا باستاۋ الاتىن سياقتى...
مەن بولمەنىڭ حاق توبەسىنە قاراپ، تەمەكى تارتىپ قويىپ وسىنىڭ ءبارىن ويلاپ جاتقانىمدا، ەسىكتى بىرەۋ جايلاپ قاقتى...
«كىر»، – دەدىم.
ەسىك باياۋ اشىلىپ، ۇستىنە ءۇلبىر ەتەگى جەلبىرەگەن جاسىل جىبەك جالاڭعات شاپان كيگەن، بويشاڭ كەلگەن قاراتورى قىز يمەنە كىردى دە:
– اعا، ءسىزدىڭ ات-كولىگىڭىز دايىن بولدى، – دەدى.
مەن تاڭىرقاپ:
– مەنىڭ اتىم؟ مەن كولىكپەن كەلگەن ەدىم عوي... – دەدىم.
قىز جىميىپ:
– انام سىزگە مىنەتىن ات جىبەردى، – دەدى.
– اناڭ كىم؟
– حۋلان.
– حۋلان دەيسىڭ بە؟!
حۋلاننىڭ اتىن ەستىپ ورنىمنان اتىپ تۇرا بەرگەنىمدە، قىز دا ءبىر جاپىراق قاعازدى قولىمى ۇستاتتى دا، ءسال قىزارىپ ۇيالىپ قالعانداي تەز شىعىپ كەتتى.
ال، وقۋشى داپتەرىنىڭ جارتى بەتىنە حۋلان:
«سامپيل، امان-ەسەن ءجۇرسىڭ بە؟ سەنىڭ كەلگەنىڭدى ارعى كۇنى ەستىدىم. ساعان قىزىم ارقىلى ات-كولىك جىبەردىم. تۇسكە تامان وزەن جاعاسىنا كەل. باعزى ءبىر كەزدەردە كەزدەسكەن جەردى ۇمىتپاعان شىعارسىڭ. مەن سوندا بارىپ كۇتىپ وتىرامىن» – دەپ جازىپتى.
«ءتاڭىرىم-اي!» – دەپ داۋىستاپ جىبەردىم مەن.
وسىدان وتىز جىل بۇرىن ونون وزەنىنىڭ وتكەلىندە كۇنى بويى بىرگە وتىرىپ، ءبىر-بىرىمىزگە ىستىق-ىستىق سوزدەر ايتىپ، بولاشاق جايلى ارمانداعانىمىزدى ول ۇمىتپاعان ەكەن. ۇيىنە شاقىرماي، حۋلاننىڭ مەنى ءدال سول جەرگە كەزدەسۋگە شاقىرعانى – «جاستىق شاعىمىزدى بىرگە ەسكە الايىق» دەگەنى عوي.
مەن جۇرەگىم الىپ-ۇشىپ جەدەلدەتە كيىنىپ، قوناقۇيدەن شىقتىم. اۋلاداعى ايىر دىڭگەكتە ءبىر القوڭىر جيرەن توبەل ات بايلاۋلى تۇر ەكەن. كونەلەۋ بولسا دا، ادەمى ەر-توقىم سالىنعان جيەرەن ات شۇلعىپ تۇر.
بۇل – باياعى حۋلاننىڭ جاس كەزىندەگى ەر-تۇرمانى ەدى.
بورجىگىن ۇلگىسىندەگى الاسا قاستى، كەڭ تۇرمان، سۇيەكپەن جاسالعان زەر قىرلارى سارعايىپ، وزگەشە ورنەكتى جاسىل بىلعارى كوپشىگى كونەرگەن بۇل ەر- ابزەلى ماعان سونداي ەتەنە تانىس كورىندى.
قىزىق ەكەن... وتىز جىل بۇرىن حۋلاننىڭ وسى ءساندى ەرى تاپ-تازا ءارى جاڭا بولاتىن. بىرەگەي زەرلى ەردى ادام وتىز جىل وسىلاي ۇقىپتى پايدالانۋعا بولادى ەكەن عوي!؟
بىراق ەر دە، يەسى دە ەسكىرگەن سياقتى كورىنبەدى. ۋاقىت قانشا وتسە دە ءبارى سول كۇيىندە قالعانداي.
مەن اتقا ءمىنىپ، ونون وزەنىنىڭ وتكەلىنە قاراي شابا جونەلدىم.
و، ونون!
بالا كۇنگى عاشىقتاي سىڭعىرلى سۇلۋ وزەن.
ونون كەيدە الىستاعى ءبىر كەزدەسۋگە ۋادە ەتكەندەي، ادامدى وزىنە شاقىرىپ تۇراتىن سەكىلدى. ول تەك تابيعي اسەمدىگىمەن عانا ەمەس، ءبىر تىلسىم تىنىسىمەن دە ەت جۇرەگىڭە ەنىپ، مۇڭدى كەزدەردە جۇبانىش بولاتىن نازىك اۋەن تۋدىراتىن مەكەنىم عوي.
«ەي، ادام بالاسى، سەنى دە قاتتى ساعىناتىن تاۋ-تاسىڭ، وزەن-سۋىڭ بار» دەپ سىبىرلايتىنداي.
ونون تامىز ايىنىڭ قالىڭ جاسىل توعايىنىڭ اراسىمەن ءمولدىر اسپان مەن كۇن ساۋلەسىنە شاعىلىسىپ، جاي عانا سىڭعىرلاپ اعىپ جاتىر.
بالا كەزىمىزدە بۇل وتكەلدە ادامدار تولاسسىز اعىلىپ، ارى-بەرى ءوتىپ جۇرەتىن-ءدى. ال قازىر اينالا تىم-تىرىس. تەك تراكتور مەن ماشينالاردىڭ ءىزى عانا كورىنەدى.
مەن وزەننەن ءوتىپ، وزىمشە بولجاپ وتىرىپ، باياعى مەجەلى جەرگە جەتتىم. مويىل مەن تال ارالاسقان توعايدىڭ ىشىندە حۋلان كۇتىپ تۇر ەكەن...
ول العاشقى كەزدەسۋگە كەلگەن قىزداي ۇيالىپ:
– سەن جولدى ۇمىتپاي تاۋىپ كەلدىڭ عوي، – دەدى.سوسىن الاقانىنداعى ءىرى مويىلداردى ۇسىنىپ:
– مويىل جەيسىڭ بە، – دەدى دە، ءبىر جاققا قاراپ ويلانىپ قالدى مەن بىرەۋىن اۋزىما سالىپ، قولىنان ۇستاپ:
– حال قالاي، حۋلان؟ – دەدىم.
– جاقسى، – دەدى ول.
ونىڭ ءمولدىر قوڭىر كوزدەرىندە ءمولدىر تامشىلار جىلت ەتتى.
حۋلان كوگىلدىر جىبەك شاپان كيىپ، بەلىنە جىڭىشكە جاسىل بەلبەۋ بۋىنىپتى. ەسكى ۇلگىدەگى باس كيىم دە كيىپتى. مەن ونىڭ اياق كيىمىنە دەيىن تانىدىم. بارلىعى دا وتىز جىل بۇرىنعىداي تالشىن بەينە وزگەرمەگەن. راسىمەن، ءبىز جاستىق شاعىمىزعا قايتا ورالعانداي ەدىك. بىراق جۇرەگىمدە ءبىر وكىنىش، ءبىر مۇڭ بار ەدى. حۋلان – ەندى تەك وتكەن ءومىردىڭ، تۋعان جەردىڭ، جاستىق شاقتىڭ بەلگىسى عانا سەكىلدى. ءبىز اتتارىمىزدىڭ ەرىن الىپ، ءشوپ ۇستىنە وتىردىق. حۋلان شاشىن قولىمەن سيپاپ:
– مەن سەن كەلمەي كەتىپ قالار ما دەپ قورىقتىم. سوندىقتان قىزىمدى جىبەردىم، – دەدى.
– مەن سەنىڭ ءۇيىڭ بارايىن دەپ ويلاعان ەدىم، – دەدىم.
– قىزىم – اسىراپ العان جالعىز بالام. ول الدەقاشان تۇرمىسقا شىققان. بىر ۇلى بار.
– جاقسى قىز ەكەن. ال سەن اجە اتانىپسىڭ عوي.
– يا. نەمەرەم بار. ول – مەنىڭ جانىم عوي.
– كۇيەۋىڭ قايتقالى بەرى قانداي كۇي كەشۋدەسىڭ؟
– جالعىزدىق وڭاي ەمەس ەكەن... – دەدى ول جاي عانا. – تسامبا كەيدە قاتال بولاتىن. بىراق ەر ادامنىڭ جۇدىرىعى جەتىسپەي تۇرعانداي كۇي كەشەدى ەكەنسىڭ. قازىر سونى دا ساعىنامىن. – ونىڭ داۋسى دىرىلدەپ كەتتى. حۋلان مەنىڭ اعارعان شاشىمدى سيپاپ:
– سامپيل... – دەدى. مەن كەنەت تولقىپ كەتتىم.
سول جىلعى شىلدەدەگى توي...
ءبىز ءدال وسى جەردە وتىردىق. مەن ول كەزدە ون جەتىدەگى جاس بوزبالا جىگىت ەدىم. كوزىمە جاس كەلدى. حۋلان بەلبەۋىنىڭ ۇشىمەن كوزىمدى ءسۇرتىپ، ماعان اسا مەيىرلەنە قارادى. ءبىز ۇزاق ۋاقىت ءبىر-بىرىمىزگە ءۇنسىز قارادىق. سول ساتتە ول تاعى دا باياعى وتىز جىل بۇرىنعى جاس حۋلانعا اينالعانداي بولدى. مەن ونى قۇشاقتاپ، كوزىمدى جۇمدىم.
سول كەزدە وزەن جاعىنان بالالاردىڭ شۋىلداعان شات-شادىمان داۋىسى شىقتى.
– بىر-بىرىڭنەن ۇستاپ جۇرىڭدەر! سۋ تەرەڭ ەكەندىگىن ۇمىتپاڭدار! – دەگەن بىرەۋىنىڭ داۋسى ءتىپتى انىق ەستىلدى.
بالالاردىڭ كۇلكىسى بۇكىل توعايدى جاڭعىرتتى. حۋلان ورنىنان تۇرىپ:
– داش قاريا بالالارعا مويىل تەرگىزەمىن دەگەن. مەنىڭ نەمەرەم دە بار، – دەدى.
– نەمەرەڭنىڭ اتى كىم؟ – دەدىم.
– سامپيل. – مەن اڭ-تاڭ بولدىم.
– سامپيل دەيسىڭ بە؟
– يا. نەمەرەمە سەنىڭ اتىڭدى قويدىم، – دەدى حۋلان. مەنىڭ تاماعىما تاعى دا ءبىر ءتۇيىن وكسىك كەپتەلدى. بالا كۇنگى ماحابباتىڭ ءوز نەمەرەسىنە سەنىڭ اتىڭدى بەرۋ دەگەن – قانداي ەرەكشە تاعدىر... ءبىز اتقا ءمىنىپ، بالالار جۇرگەن جاققا قاراي بەتتەدىك.
توعاي اراسىنان بىردەن شىعۋعا ۇيالعانداي، اينالىپ بارىپ كۇرە جولعا قوسىلدىق. حۋلان ءبىراز ويلانىپ كەلە جاتتى دا:
– سامپيل... مىنا ءومىر وسىلاي وتە شىعادى ەكەن عوي... – دەپ كۇرسىندى.
وزەن وتكەلىندە ويناپ جۇرگەن بالالاردىڭ كۇلكىسى جاڭعىرىپ، تامىز كۇنىنىڭ شۋاعىنا مالىنعان جەر مەن سۋ، ونون وزەنىنىڭ باياۋ سىلدىرىمەن بىرگە وتكەن ءومىر، بولاشاق تاعدىر جايلى سىبىرلاپ، ءبىر سىردىڭ بەتىن اشىپ تۇرعانداي ەدى...
سەنگين ەردەنە،
موڭعوليانىڭ حالىق جازۋشىسى
*حۋلان – قازاقشا قۇلان
موڭعول تىلىنەن اۋدارعان – سۇراعان راحمەتۇلى
Abai.kz
