ايىمقاننىڭ بيىل ەلۋ جاسقا تولاتىنىن كىشى كەلىنى جاڭا جىل كىرە سالىسىمەن ابىسىندارىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ، كۇزدە شاعىن توي جاسايىق دەگەن ەدى. «جەڭگەمىزگە توسىن سىي بولسىن، ايتپاي-اق ۇيىنە سوياتىن مالىمىزدى جەتەلەپ، سىي-سياپاتىمىزدى، كادە-جورالعىمىزدى الىپ، بالا-شاعامىزبەن كىرىپ بارايىق»، – دەپ كۇيەۋلەرىنە اقىل سالعاندا ءۇش ەركەك تە قوينىنا تىعىپ ۇرلاپ بارا جاتقان جۇمىرتقاسىن بايقاماي سىندىرىپ العان بالاداي سۇمىرەيىپ، بۇعا تۇسكەن. قىز ەمەس پە قارىنداستارى گۇلىمقان بۇل ىسكە ەرەكشە قۋانىپ، الىستا تۇرسا دا، اعالارىنىڭ ۇيىنە اپتاسىنا ءبىر كەلىپ، اپكەسىنىڭ تويىنا ءوزى نە دايىنداپ جاتقانىن، ولاردىڭ نە ىستەۋى كەرەكتىگىن ايتىپ، ءبىر حابار ءبىلىپ كەتۋدى ادەتكە اينالدىردى.

ميزام ايى كەلىپ، ارىقتاعى سۋ قول مالدىرماي، تالداردىڭ الدى جاپىراعىنان ايىرىلىپ، ارتى سارعايعان شاقتا، ايىمقاننىڭ تۋعان كۇنى – جاي تۋعان كۇنى ەمەس، ەلۋ جىلدىعى دەپ وزىنەن كەيىنگى تەتە ءىنىسى قابىلجان ايەلى ساپيا جانە ءۇش بالاسىمەن تاڭ اتا ەپتەپ ايداپ جۇرگەن ەسكى «موسكۆيچىنە» قارا قويىن سالىپ جەتىپ كەلدى.

– ون سەگىز جاسىڭىز قۇتتى بولسىن! – دەپ ساپيا قايىن اپكەسىنىڭ باسىنا ون ەكى ورنەكتى اپپاق گۇلدى ورامال جاۋىپ، يەگىنەن بايلاپ، ەكى بەتىنەن قايتا-قايتا ءسۇيىپ. – ەل كەلگەندە باسىڭىز اعارىپ تۇرسىن، اپكە، – دەپ توي ءراسىمىن باستاپ جىبەردى.

– قايداعى توي؟ نە توي؟ – كۇندە كەلىپ جۇرەتىن قوناقتار بۇگىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن كەلگەندە، ءۇيدىڭ ءىشى دە، سىرتى دا شاشىلىپ جاتقانىن كورگەن ايىمقان قىسىلىپ قالدى.

– تۋعان كۇنىڭىزبەن!

– جارتى عاسىرىڭىزبەن!

– قۇتتىقتايمىز! – دەپ قابىلجاننىڭ ءۇش بالاسى ءۇش جاعىنان جاڭا عانا ءوز باقشالارىنان ءۇزىپ اكەلگەن گۇلدەرىن «ۇلكەن اپا» دەپ اتاپ كەتكەن ايىمقانعا ۇسىنىپ، ادەتتەگىدەي ءسۇيىسىپ، يىسكەلەپ ءماز بولدى.

– اينالايىندار! ساداعاڭ كەتەيىندەر!– دەپ ايىمقان ابدىراپ تۇرىپ قالدى دا، سالدەن سوڭ ەسىن جيعانداي: – ۇيگە كىرىڭدەر! كىرىڭدەر ۇيگە! مەن نەگە تۇرمىن! – دەپ بالالاردىڭ كىشىسىن باۋىرىنا قىسىپ، تابالدىرىقتان اتتادى.

***

ۋاقىتتىڭ جۇيرىگىن-اي. سودان بەرى تالاي جىل زىمىراپ ءوتىپتى. اكەلەرى ايتى دا، انالارى كۇمىس تە كولحوزدىڭ مالى مەن ساۋىن سيىرلارىنىڭ بەينەتىندە. ەركەگى سيىر باعىپ، بۇزاۋلاردى ەنەسىنىڭ ەمشەگىنە جولاتپاي ۇستاپ بەرىپ، ەپتەپ ءيدىرىپ، ايەلى جيىرما شاقتى سيىردى ساۋادى. ايتى ساۋىلعان ءسۇتتى سابالارعا قۇيىپ، ارعى بەتتەگى ءبىر ەت اسىم جەردەگى «مولوكوۆوز» دەگەن جازۋى بار ماشينا كەلەتىن ءۇش جولدىڭ ايىرىعىنا جەتكىزىپ بەرەدى. قۇدايدىڭ كۇنى سان قيلى عوي: كەيدە جاڭبىردىڭ، كەيدە بۇرشاقتىڭ استىندا قالادى، كەيدە داۋىل تۇرادى،– ولسە دە ءسۇتتى ۋاقىتىندا اپارىپ، ءسۇت فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە تاپسىرۋى كەرەك.

ءبىر كۇنى وسىلاي بەيقام كەلە جاتقاندا الدىنداعى قاراعاننىڭ اراسىنان كەكىلىكتەر پىر ەتىپ ۇشىپ، اتى ۇركىپ كەتتى دە، ءوزى تورىسىنىڭ باسىنان اسىپ قۇلاپ ءتۇسىپ، ەكى ساباسى ەكى جاققا ۇشىپ، قيا جولدان سايعا قاراي تومەن دومالاپ كەتتى. ايتى دا قاراعان-بۇتاعا، ۇساق تاستارعا قاراماي، اتىلعان وقتاي سابالارىنىڭ ارتىنان ەڭبەكتەپ ۇمتىلدى. ساي تابانىنا جەتكەندە ەكى ساباسىن قۇشاقتاپ وتىرا كەتتى. ءبىرىنىڭ اۋزى شەشىلىپ، ءبىرىنىڭ ءتۇبى تەسىلىپتى، ەكەۋىندە دە ءبىر تامشى ءسۇت قالماعان.

بوس سابالاردى كورە سالا جازى-قىسى ماي سىڭگەن ءشىلاپاسىن باسىنان تاستامايتىن ءسۇت-تاۋار فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باس كيىمىن جۇلىپ العانداي بولىپ وكىرىپ قويا بەردى:

– مىناۋ نە، كەمپىردىڭ ەمشەگىندەي سالبىراعان نە؟

– ءسۇتىمدى اعىزىپ الدىم... – ايتىنىڭ اۋزى ارەڭ قيمىلداعانداي بولدى.

فەرما باسشىسى دولى قاتىنشا ءبىر-ەكى ءسۇت تاپسىرۋشى مەن «مولوكوۆوزدىڭ» شوپىرى ەستىسىن دەپ ايقايلاپ جىبەردى:

– مەن ايتتىم با ساعان!؟ بۇل ءسۇت ەمەس – التىن دەدىم بە!؟ ءبىز بالتىق تەڭىزىنىڭ ماتروستارىن سۇتپەن قامتاماسىز ەتەمىز دەدىم بە؟! ولار سەن سياقتى جايلاۋدا ەمەس – سۋدا ءجۇر. وتاندى قورعاپ ءجۇر. كۇندە ءسۇت ءىشۋى كەرەك! ەندى نە ىشەدى؟! اكەڭنىڭ باسىن ىشە مە؟! ساباداعى ءسۇتتى اعىزعانشا، اتىڭ ەكەۋىڭ ءىشى بوققا تولى ميلارىڭدى اعىزبايسىڭدار ما؟! سۆولوچ!

ونىڭ ادەتىن بىلەتىن ايتى دا، شوپىر دا، ءسۇت تاپسىرىپ جاتقاندار دا اۋزىنا قۇم قۇيعانداي ءتىسىن قىشىرلاتقانىمەن، ەشقايسىسى ءۇن قاتپادى.

– ۇيىنە حابار ايتا سال! مەن مۇنى پارتورگتىڭ الدىنا – كولحوز كەڭسەسىنە اپارامىن!– دەپ تۇرعانداردىڭ بىرىنە بۇرىلدى دا، ايتىنى «مولوكوۆوزدىڭ» ۇستىنە شىعارىپ، جانىنا بوس سابالارىن لاقتىرىپ تاستاپ، جايلاۋدان ىلديعا قاراي تارتتى...

...سول كەزدە بالالارى ايىمقان سەگىزدە، قابىلجان التىدا، گۇلىمقان تورتتە، نياز ەكىدە ەدى. ءبارى ءسۇپ-سۇيكىمدى بالاپاندارداي. كۇمىس الاڭكوڭىل بولاتىن.

ەرتەڭىنە-اق ايىمقان اناسى ەكەۋى اتتىڭ ەرىنە جيىرما بەس ليترلىك ەكى اليۋميني فلياگا ارتىپ، وعان شەلەكتەپ ساۋىلعان ءسۇتتى تولتىرىپ، اكەسىنىڭ ورنىنا «مولوكوۆوزعا» ءسۇت تاسىپ ءجۇردى. سول جەردە شوپىر ايتىنى اۋدانعا اكەتكەنىن، ون بەس تاۋلىككە قامالۋى مۇمكىن ەكەنىن قىزىنا «سۇيىنشىلەپ» ايتا سالدى.

***

ءبىر كۇنى كۇمىستى تۋىستارى كەلىپ، ىلدي جاققا الىپ كەتتى. ەندى ءسۇت ساۋ دا، بالالارعا قاراۋ دا، مالدى جايعاستىرۋ دا، وتىن تەرىپ كەلىپ وت جاعۋ، تاماق ىستەۋ دە، ساۋىلعان ءسۇتتى تاسۋ دا – ءبارى-ءبارى ايىمقاننىڭ موينىنا ءتۇستى.

اناسىن ەكى ايەل، ءبىر ەر ادام ءبىر اپتادان كەيىن الىپ كەلگەندە، اتتان تۇسە سالا بالالارىن ءبىر-بىرلەپ قۇشاقتاپ:

– جىلاڭدار! جىلاڭدار! اكەسىز قالدىڭدار! ەندى جەتىم بولدىق! – دەپ بوزداپ قويا بەردى.

شاشتارى جايىلىپ، كوز جاسى توگىلىپ، وكسىگى تاۋ جاڭعىرتقانداي ەدى. بالالاردىڭ كىشىلەرى ەشتەڭە تۇسىنبەي، ايىمقان مەن گۇلىمقان انالارىنا قوسىلىپ جىلادى، ال قابىلجان ەر بالا بولعان سوڭ تۇنەرىپ تۇرا بەردى.

...كەيىن اۋىلداستارى ايتىنى ون بەس تاۋلىككە قاماپ، ميليتسيالار تەپكىلەپ ۇرىپ، ەكى بۇيرەگىن زاقىمداپ تاستاپتى، اۋرۋحاناعا جەتەر-جەتپەستە كوز جۇمىپتى دەپ ايتىپ ءجۇردى.

***

كەلەسى جازدا كولحوز بۇلارعا ساۋىن سيىر بەرمەي قويدى. «شاماسى كەلمەيدى» دەسىپتى. ونىڭ ورنىنا كولحوزدىڭ وقشاۋداعى قويلارىن باقسىن دەگەن ەكەن، بىراق كۇمىس كونبەدى. كەتپەنىن الدى دا، تەمەكى القابىنا كەتىپ قالدى. كۇندەر وتە بەردى. بالالار دا وسە بەردى. ءىلياس دۇنيەگە كەلدى. تەمەكىنىڭ بار اۋىرتپالىعىن وسى بۋىنى قاتپاعان بالالار كوتەردى: كوكتەمدە اتىزدارعا سۋ جىبەرەدى، سۋى تارتىلا باستاعاندا ارالارىن ءبىر سۇيەمدەي ەتىپ كوشەت وتىرعىزادى، سوسىن تاعى سۋارادى، العاشقى ارام ءشوبىن وتايدى – ءۇش رەت وتايدى. شوپتەۋلەردىڭ اراسىن ۇزارتىپ جىبەرسەڭ، ءارامشوپ قاپتاپ كەتەدى، ودان دا اسىرىپ الساڭ، ءتۇبىن بۋىپ تاستايدى. سوسىن العاشقى ءۇزىم، ءتىزۋ، رامكاعا ءىلۋ، تاڭعى ءۇزىم، تۇنگى ءتىزىم، ارا-اراسىندا سۋارۋ – قىسقاسى، اياق سۋىتار ۋاقىت جوق. قىستا دا تەمەكىنى سۇرىپتاپ، بۋىپ-ءتۇيىپ شىعاسىڭ.

وسىلايشا ون جىل تەمەكىنىڭ اراسىندا وتە شىقتى. توعىزعا شىققان ءىلياس تا كادىمگىدەي ەڭبەككە ارالاستى.

ءبىر كۇنى قىرماندا ءبىر قۇشاق تەمەكى باۋىن كوتەرىپ، ارباعا اكەلە جاتقان كۇمىس بالالارىنىڭ كوز الدىندا ارىقتان اتتاي بەرگەندە ءسۇرىنىپ قۇلاپ، ارقاسىنداعى جۇگى ءوزىن باسىپ قالدى. ارتتاعى بالالارى ارقالاعان تەمەكىلەرىن لاقتىرا سالىپ، انالارىنا جەتكەنشە اۋزى قاراكوك بولىپ، سىلەكەيى شۇبىرىپ قالدى. ءىلياس قىرماندى جاڭعىرتا ايقاي سالدى. ونىڭ داۋسىنان تەمەكى ءۇزىپ جۇرگەن كەلىن-كىزدار مەن ارباداعى جۇكشىلەر جۇگىرىپ جەتتى.

كۇمىس بالالارىنىڭ كوز الدىندا ءبىر رەت «وح» دەگەندەي بولدى دا، باسى وڭ جاعىنا سىلق ەتە ءتۇستى. ايەلدەر بالالاردى ءبىر-بىرلەپ جەتەلەپ اكەتتى. تەك ايىمقان عانا اناسىنىڭ قۇداي بەرگەن امانات جانىن قايتا قۇداي الىپ كەتكەنىن كورىپ، كوگەرە تۇرىپ قالدى، ايەلدەردىڭ جەتەگىنە كونبەي قويدى.

كۇمىس سول كۇيى ورنىنان تۇرمادى...

***

اتاسىنىڭ قايعىسىنان كەيىن اناسىنىڭ اۋىرىپ جۇرگەنىن بالالارىنان قانشا جاسىرعىسى كەلسە دە، ايىمقان ءبارىبىر سەزىپ ءجۇردى. كەيدە تەمەكى القابىندا، كەيدە تەمەكى قوراسىندا قالتىراپ-دىرىلدەپ جاتىپ قالاتىن. مۇندايدا ايەلدەر جابىلا كەلىپ، قول-اياعىن ۋقالاپ، بەتىنە سۋ بۇركىپ، ازەر دەگەندە ەسىن جيعىزاتىن. ءبىرى «ساقيناسى ۇستاپتى» دەپ، ساقيناسىن ءۇزىپ جىبەرسە، ءبىرى «تالماسى ۇستادى» دەپ دۇعا وقىپ، ايتەۋىر كوپ ۇزاماي ءتاۋىر بولىپ كەتەتىن. ءوز-وزىنە كەلگەن سوڭ بالالارىن ءبىر-بىرلەپ كوزبەن ايالاي تۇگەندەپ، دەل-سال كۇيى جاتا بەرەتىن. ءبىر ءتۇن وتكىزىپ، تاڭعى ناماز ۋاعىندا ەشتەڭە بولماعانداي تۇرىپ، اۋلا-ءۇيىن سىپىرىپ قويىپ، تەمەكىسىنە كەتەدى. سوسىن بىردە قولداما، بىردە اتالا، كەيدە بىلامىق، كەيدە قۋىرما شاي ءىشىپ، كوبىنە بۇكىل دەنەسىنە قويدىڭ قۇيرىق مايىن جاعىپ، ءوزىن ءوزى ەمدەپ الىپ جۇرە بەرەتىن.

ءبىر اپتا بۇرىن بەس بالا بەس قاتارعا ءتۇسىپ، كۇمىس ءبىر قاتارعا ءتۇسىپ، التاۋى تاڭعى ۇزىمدە جۇرگەن. بريگادير كەلىپ، قاتار ىشىندەگى ءۇيىلىپ قويىلعان تەمەكىلەردى شاشىپ جىبەرىپ، ايقايلاي باستادى:

– پىسپەگەن جاپىراقتاردى نەگە ۇزەسىڭدەر؟! بۇلار ءتورتىنشى سورت بولىپ قالادى! قولعا تيگەنىن جۇلا بەرەسىڭدەر مە؟! تومەنگى جاعىنان ازداپ سارعايعان ءبىر-ەكى جاپىراقتى عانا الساڭدار ولەسىڭدەر مە؟! بۇل – ناۋقاتتىڭ تەمەكىسى! بۇل سيىردىڭ ەمشەگى ەمەس! – دەپ بريگادير اشۋعا باستى. – بىلە- بىلسەڭدەر ناۋقاتتىڭ تەمەكىسىن چەرچيلل شەككەن. – انگليانىڭ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ مۇشتەگىنە تەمەكىنى ءوزى سالىپ بەرگەندەي ماقتانىشپەن سويلەدى ول. – قانە، شىعىڭدار! ەكى كۇننەن كەيىن كەلىپ ۇزىڭدەر!

كۇمىس ايتىسىپ وتىرسىن با، شىعىپ كەتتى. قوراعا بارىپ بۇرىن ۇزگەن تەمەكىلەرىن ءتىزىپ قويدى دا، بالالارىن ەرتىپ، ءۇشىنشى كۇنى تۇستەن كەيىنگى ۇزىمگە كەلسە، ءبىر اتىزداعى تەمەكىسىن بىرەۋلەر تۇك قالدىرماي جۇلىپ الىپ كەتىپتى. ەكى-ءۇش كەبىس ىزىنەن باسقا ەش بەلگى جوق. سوندا اناسى بالالارىنا ءجۇزىن كورسەتپەي، ارىقتى ءبولىپ تۇرعان شىمنىڭ ۇستىنە وتىرىپ الىپ جىلادى. جىلاپ وتىرعاندا ايىمقان جانىنا بارسا، ونى قۇشاقتاپ الىپ: «ءۇيدىڭ ۇلكەنى سەنسىڭ، قىزىم، كىشىلەرگە باس-كوز بول»، – دەپ كوز جاسىن ءسۇرتىپ تۇرىپ كەتتى.

***

– سالەمەتسىز بە، اپكە!

– مەرەيتويىڭىز قۇتتى بولسىن!

– تويىڭىز تويعا ۇلاسسىن!

ايىمقاننىڭ قاقپاسىن قاققىلاماي-اق جارقىلداپ كىرگەن ءسىڭلىسى گۇلىمقان، باسىن جەردەن كوتەرمەيتىن كۇيەۋ بالاسى تۇرسىنالىمەن، ىنىلەرى نياز جۇبايى زەبيمەن، كەنجەسى ءىلياس باقتىقانىمەن جانە بالالارىن ءبىر قاۋىم ەتىپ ەرتىپ كىرىپ كەلدى دە، قارا شاڭىراقتى ءبىر ساتتە بازارعا اينالدىرىپ جىبەردى.

باقشاعا ۇزىن ۇستەل قويىلىپ، ساماۋرىندار قايناپ، داستارقان ءۇستى جايناپ، ساعىنىسىپ كورىسكەن باۋىرلاردىڭ ۇلكەندەۋ بالالارى ءبىر-بىرىنە ماقتانىپ، كىشىلەرى باق ىشىندە ويناپ، تاۋىقتار مەن قويلاردى تاماشالاپ، جالعىزباستى ايەلدىڭ ءۇيى ءبىر وزگەشە كۇيگە ەندى.

***

– مەن اسابا بولامىن!– دەپ گۇلىمقان كۇزدىڭ سالقىنىنا قاراماي، اپكەسىنىڭ ەلۋ جىلدىعىنا ارنايى تىكتىرگەن اپپاق كويلەگىن كيىپ شىقتى. بالا-شاعانى، كەلىن-كەپشىكتىڭ ءبارىن ۇستەلگە ءتىزىپ وتىرعىزىپ قويىپ: “ساليۋت اتىلسىن! اپكەمىزدى قول شاپالاقپەن قارسى الايىق!” – دەپ بۇيىردى.

پەتاردالار اتىلىپ، بەنگال وتتارى جانىپ، ۇيىنەن ۇزاتىلىپ جاتقانداي ءسىڭلىسى جاڭا عانا سىيعا تارتقان اق كاپرون كويلەگىن كيىپ ايىمقان كەلە جاتتى. قول شاپالاقتان، وزىنە عانا قادالعان كوزدەردەن، جالتىراق-جۇلتىراعان جارىقتاردان ساسقالاقتاعان ول الابۇرتىپ كەتكەن بەتىن قايتا-قايتا سيپالاپ، كويلەگىنە ءوزى شالىنىپ كەتە جازداپ، ءىلياس «بۇل – پرەزيدەنتتەر وتىراتىن ورىندىق» دەپ، جاڭا عانا سىيلاپ، تورگە قويىپ بەرگەن كرەسلوعا قول شاپالاقتىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ارەڭ جەتىپ وتىردى.

جۇرت تاعى ءبىر دۇركىن قول سوقتى. شامپاننىڭ تىعىنى كوككە اتىلدى.

***

وسى بالالار! وسى باۋىرلار! اپاسىنىڭ قىرقى بەرىلگەن كۇنى ەل تاراي سالىسىمەن، بالالاردى ءتىزىپ وتىرعىزىپ، ەكى ناعاشى اعاسى، جالعىز اعاسى، ءبىر ناعاشى اپكەسى داستارقاندى جيناستىرىپ قويىپ، ماڭىزدى اڭگىمەگە كوشكەن ەدى.

– اللانىڭ جازعانى ەكەن! جيەندەرىمىز وسىلاي جەت... جالعىز قالدى. بۇلاردىڭ ەندى دەربەس كۇن كورۋى قيىن. ءبىر-بىردەن ءبولىپ الىپ كەتەيىك! – دەپ اڭگىمەنى الدىمەن ۇلكەن ناعاشى اعاسى باستادى.– مەن ايىمقان مەن قابىلجاندى الايىن!

– مەن گۇلىمقاندى الىپ كەتەيىن! – دەدى كىشى ناعاشى اعاسى تومسارىپ تۇرعان گۇلىمقانعا قاراپ.

– باۋىرلارىمنان بولىنبەيمىن! – دەپ گۇلىمقان شارت كەتتى.

– بولىنبەگەندە نە ىستەمەكسىڭ؟! بۇل – قۇدايدىڭ ءىسى! كەيىن تابىسارسىڭدار! قاتىناسىپ تۇرارسىڭدار! – دەپ، كۇمىسكە قۇيىپ قويعانداي ۇقسايتىن اپكەسى جاي عانا ايتا باستاعاندا، ءىلياس ورنىنان اتىپ تۇرىپ، ونىڭ موينىنان قۇشاقتاپ جىلاپ جىبەردى. – مەنى ءسىز الىپ كەتىڭىزشى؟!

– ەشكىم ەشقايدا كەتپەيدى! – دەپ ايىمقان ورنىنان اتىپ تۇردى، تاناۋى دەلديىپ كەتىپتى.– وسى ۇيدە تۇرامىز! انام ماعان «باۋىرلارىڭدى سەن قارا، ءۇيدىڭ ۇلكەنىسىڭ» دەپ اماناتتاپ كەتكەن! ناعاشى اعا، ناعاشى اپكە، اعا، سىزدەر كەتە بەرىڭىزدەر! ءوز بالالارىڭىزدى باعىڭىزدار! ءۇيدىڭ ۇلكەنى رەتىندە كىشىلەردى ادام قاتارىنا قوسۋ، ۇيلەندىرىپ، تۇرمىسقا بەرۋ – مەنىڭ موينىمدا! بولدى، ەندى قايتىڭىزدار!

تۋىستار ءبىر-بىرلەپ شىعا باستادى...

***

– ال ەندى العاشقى ءسوز قابىلجان اعا مەن ساپيا جەڭگەمىزدە! ەكەۋى اپكەمىزدىڭ تويىنا دەپ تاڭ اتپاي كەلىپ، جاي كەلمەي، قويلارىن سويىپ اكەلىپ، ىشەك-قارنىن جۋىپ، ىشەگىنەن بىجى جاساپ، ەتىن اسىپ قويدى. ەندەشە ءسوز سىزدەردە، اعا-جەڭگە، اپكەمە ايتار يگى تىلەكتەرىڭىزدى بۇگىن ايتپاعاندا قاشان ايتاسىزدار... – دەپ گۇلىمقان اسابا جادىراي سويلەپ، ءسوز بەرۋگە كوشتى.

***

قابىلجان مەن ساپيا – ايىمقان ءۇشىن ەرەكشە جاندار. ۇشەۋى بىرگە ءوستى. ونىنشى سىنىپتى بىتىرەر-بىتىرمەستە، كامەلەتتىك اتتەستاتىن الا سالىسىمەن، ايىمقاننان ەكى جاس كىشى ءىنىسى قابىلجان وسى ساپيانى ەرتىپ كىرىپ كەلدى.

– اپكە، كەلىنىڭ كەلدى، ورامال سال!– دەگەن قابىلجاننىڭ ءسوزىن العاشىندا ايىمقان ءازىل شىعار دەپ ويلادى. بىراق قاسىندا ءجۇزى بال-بۇل جانىپ، بۇرىنعىداي ەمەس، يمەنىپ تۇرعان ساپيانى كوردى.

– شىن با، ساپىش؟

– راس، اپكە! مەنى ارعى اۋىلداعى ءبىر جىگىت الىپ قاشپاقشى بولىپتى. قابىشقا ايتسام، «ودان بۇرىن مەن الىپ قاشامىن» دەپ، وسىلاي كەلىپ قالدىق.

– سەندەردىڭ ەستەرىڭ دۇرىس پا؟ ءۇيدىڭ جاعدايى مىناۋ. قىزدىڭ ۇيىنە جەتەلەپ اپارار تىشقاق لاق نە قالىڭمالعا ءبىر تيىن دا جوق!

– اپكە، ءسىزدى ۇزاتپاي جاتىپ، ءوزىم ۇيلەنىپ جاتقانىم ءۇشىن كەشىرىڭىز!– قابىلجان وسىلاي دەگەندە ايىمقاننىڭ ءىشى ەلجىرەپ كەتتى.

– مەنى ۇزاتاتىن سەن بە ەدىڭ؟! سەندەر وسىلاي وتىرا تۇرىڭدارشى،– دەپ ايىمقان ەكەۋىن وتىرعىزىپ قويىپ، كەلەسى كوشەدەگى ساپيانىڭ ۇيىنە باردى.

– كەل، ايىمقان، كەل! كەلمەيتىن ەدىڭ، جايشىلىق پا؟ – دەدى الدىنان شىعا كەلگەن بۇرما اپكە.

– مەنىڭ جىندى ءىنىم ساپيانى الىپ قاشىپ بارىپتى!

– قاشان، قاراعىم؟!

– قازىر. ەكەۋى ۇيدە وتىر.

– ورامال سالدىڭدار ما؟

– جوق، اپكە!

– مەن قازىر... – دەپ بۇرما اپكە تورگى ۇيگە، كۇيەۋىنە اقىلداسۋعا كىرىپ كەتتى دە، ءبىراز كۇبىرلەسىپ وتىرىپ، قايتا شىقتى. – ءۇيدىڭ بوساعاسىنان اتتاتپاي تۇرىپ ۇستاپ قالساق بولار ەدى. بىراق بولعان ءىس بولىپتى. قابىلىڭ جامان بالا ەمەس. تەك ءبىر عانا «بىراعى» بار عوي.

– قانداي «بىراعى»؟.. ءيا... ءيا، اپكە، ءبىزدىڭ قولىمىزدا مال دا، اقشا دا جوق! اكەمىز دە، شەشەمىز دە جوق!

– ايىمقان! – دەدى ارعى ۇيدەن اسىعا شىققان قىزدىڭ اكەسى سامات. – سەنىڭ ءبىر تيىنىڭ دا، ءبىر مالىڭ دا كەرەك ەمەس! قارا سۋعا نەكە قيا بەرىڭدەر! بالالار باقىتتى بولسىن!

ايىمقان ۇيىنە كوپ بالا تۋىپ-وسىرگەن كورشى كەمپىردى ەرتىپ كەلىپ، دۇكەننەن قارىزعا ءبىر ورامال سۇراپ الىپ، ساپيانىڭ باسىنا جاپتى. جامان بولعان جوق. قابىلجاننىڭ باۋىرلارىمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ، ايىمقان ەكەۋى بالشىق يلەپ، كەسەك يلەپ، اۋىل شەتىنە قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي شاعىن ءۇي سالىپ الدى. «ءىنىڭىز ءىشىپ ءجۇر، ايتەۋىر ءبىر كولىك اپەرسەڭىز، تاكسيدە جۇمىس ىستەر ەدى» دەگەن سوڭ، ايىمقان قارىزعا باتىپ ءجۇرىپ، وسى قازىر ءمىنىپ جۇرگەن ەسكى كولىگىن ساتىپ اپەرگەن. ءسويتىپ تۇرمىستارى تۇزەلىپ كەتتى.

***

– اپكە، ءبىز ءسىزدى جاقسى كورەمىز. ءسىز بىزگە اتا دا، انا دا بولدىڭىز. ءسىزدى كۇتپەي، ايەل الىپ كەتكەنگە ۇيالدىم. مىنە، بۇل بالالارىم تۇگەل ءسىزدىڭ بالالارىڭىز! – دەدى قابىلجان لەبىزىن قىسقا قايىرىپ. ونىڭ ءسوزىن ساپيا دا قولدادى.

– ال ەندى ەكىنشى ءسوز بىزدە، سولاي ەمەس پە، شەف؟ – دەپ گۇلىمقان كۇيەۋى تۇرسىنالىعا قارادى.

***

ەكى قىز عانا بولعاندىقتان با، الدە قىزدار ءوزارا تاتۋ بولا ما، ايتەۋىر ايىمقان مەن گۇلىمقان وزگە اعايىنداردان گورى ءبىر-بىرىنە جاقىن بولىپ ءوستى. انالارى كوز جۇمعاننان كەيىن ەكەۋى وڭاشادا جىلاپ الاتىن دا، ءبىر-بىرىنە سىر بىلدىرمەيتىن.

بىردە باسقا اۋىلداعى اناسىنا ۇقسايتىن ناعاشى اپكەسى ايىمقانعا كىسى جىبەرىپ: «سىرعا سالۋعا جاقسى ادامدار كەلەدى، قىڭق ەتپەي، جاقسىلاپ قارسى السىن»،– دەپتى. كۇمىس قايتىس بولعان سوڭ ءىلياس اناسىن ساعىنا بەرگەندە، ايىمقان ونى سول ناعاشى اپكەسىنىڭ ۇيىنە ءجيى اپاراتىن. ءىلياس ونى اناسىنداي كورىپ، كەيدە تۇندە دە قالىپ قوياتىن. سوندا ايىمقاندى كورىپ قالعان با، الدە بۇرىننان ءسوز بولىپ جۇرگەن بە، ايتەۋىر، كەلىن قىلىپ العىسى كەلەتىن بىرەۋلەر بار ەكەن.

ايىمقان ءۇستى-باسىن رەتكە كەلتىرىپ، شاشىن تاراپ، ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتىن جيناستىرىپ دايىن تۇردى.

كەلدى. كەلگەندە دە سارى قارىن ءۇش ايەل مەن باسىنا ورامالى جاراسقان، جارقىراعان جاس كەلىن – تورتەۋى بىرگە كىرىپ كەلدى. ايىمقان دا ناعاشى اپكەسى ايتقانداي قاباعىن شىتپاي، داستارقانىن جايىپ، جاقسىلاپ قارسى الدى. گۇلىمقان تاماق جاساپ بەردى.

ايەلدەر ءبىر-بىرىنە سىبىرلاسىپ وتىرىپ، اسقا باتا جاساعان سوڭ، قۇلاعى سىڭعىرلاپ وتىرعان ايىمقانعا ەمەس، اپكەسىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي جۇگىرىپ جۇرگەن، اياعى-اياعىنا تيمەي قىزمەت قىلعان گۇلىمقاننىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعالارىن تاعىپ، دۇعا جاساپ، بەت سيپاپ كەتە باردى.

تاعدىردىڭ بۇيرىعىنا مويىنسۇنىپ، بىرەن-ساران جاساۋىما دەپ ساقتاپ جۇرگەن زاتتارىن دا ساندىعىمەن قوسا گۇلىمقانعا ۇستاتىپ، ەندى ايىمقان ءۇنسىز وتىرىپ قالدى.

***

– قايىنبيكە، – دەدى بىرەۋ جەر جاقتان وزىنە «ماعان قاراپ سويلە» دەپ ۇرسىپ تۇرعانداي سەزگەن تۇرسىنالى. – وسىلايشا ۋاقىت وتە بەرەدى ەكەن. ءسىز دە جەر ورتاسىنا كەلىپسىز. تاعى ءبىر وسىنداي جىل جاساڭىز! – تۇرسىنالى وسى سوزدەردى ارەڭ ايتتى.

ونىڭ ايتا الماعان ءسوزىنىڭ ەسەسىن گۇلىمقان تولتىردى. ول ەكەۋىنىڭ بالا كۇنىندە قالاي ويناعاندارىن، سىڭلىسىنە بولىسىپ كىمدەرمەن توبەلەسكەنىن، تۇرمىسقا ۇزاتىلىپ بارا جاتقاندا اپكەسىنىڭ وكسىپ-وكسىپ جىلاعانىن، تۇڭعىش بالالى بولعاندا «وسى بالاڭدى ماعان بەرشى» دەپ جىلاپ جىبەرگەنىن، سول كەزدە قايىنەنەسىنىڭ ايىمقاننىڭ مەسەلىن قاتتى قايتارعانىن، ال اپكەسىنىڭ سودان كەيىن ولاردىڭ ۇيىنە بارماي قويعانىن، تۇرسىنالى قايىنبيكەسىن كورسە بولدى ۇيالىپ، جەرگە قاراي بەرەتىنىن – ءبارىن-ءبارىن ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن ءتىزىپ ايتىپ شىقتى.

سوسىن:

– اپكە، سىزگە مىناۋ نوركا ىشىك!– دەپ ۇستىنە اپپاق، قىمبات كۇزەن ىشىك جاپتى.

باعانادان بەرى گۇلىمقان سويلەپ جاتقاندا جەڭىل كيىنىپ وتىرعان ايىمقان دىرىلدەي باستاعان ەدى. ىشىكتى العىسى دا، كيگىسى دە كەلمەسە دە، ونى ۇستىنە جەلبەگەي جامىلىپ الدى.

***

– قۇتتىقتاۋ ءسوزىنىڭ كەزەگى نياز بەن زەبيدە!– گۇلىمقان وتىرعانداردىڭ قول شاپالاعىنا بولەنگەن باۋىرلارىنا قۋانا قارادى.

– اپكەمنىڭ ەلۋ جىلدىعى مەن ءۇشىن ەرەكشە مەرەكە!– دەپ، باياعى كولحوزدىڭ بورداقى وگىزىندەي دومالانعان نياز شىبىقتاي تارتىلعان ارىق ايەلىن جاڭا كورگەندەي قۇشاقتاپ تۇرىپ، تولقىپ، كوتەرىڭكى داۋىسپەن ءسوز باستادى.– وداق ىدىراعاندا ءبارىمىزدىڭ ەسىمىز شىعىپ كەتتى. كولحوز تارادى، تەمەكى ەگىلمەي قالدى، ىشەرگە اس، كيەرگە كيىم تابا الماي قينالدىق. «جولاقىمدى تاۋىپ بەرىڭىز، مەن ءبىر جاققا كەتەيىن»، – دەدىم ءبىر كۇنى اپكەمە. اپكەمنىڭ سول كەزدە بۇكىل اۋىلدى ارالاپ، اقشا تاپپاي قايتقانى ءالى كۇنگە ەسىمدە. اۋدان ورتالىعىنا كۇندە بارىپ-كەلىپ، ەكى-ءۇش جەردە ەدەن جۋىپ، ىدىس جۋىپ، كىر جۋىپ جۇمىس ىستەدى. ءتۇندى ءتۇن دەمەي، كۇندى كۇن دەمەي ەكى ايدان كەيىن ماعان جولاقى تاۋىپ بەرىپ، قازاقستانعا جىبەردى. ول جاقتا دا ءىسىم وڭالمادى. قارىزعا باتىپ، التى ايدان سوڭ قايتىپ كەلسەم، اپكەم قاباعىن شىتپاي قارسى الدى. سوسىن تاعى دا جولاقى تاۋىپ بەرىپ، ءبىر بالالارعا قوسىپ ماسكەۋگە جونەلتتى. ول جاقتا جاعدايىم تۇزەلدى، ۇيلەندىم، پاتەر الدىم. بەس جىلدان كەيىن اپكەمە كەلسەم، «سەنى جىبەرگەندە العان باياعى قارىزداردى سۇراپ جاتىر» دەمەي مە. مەن ونى ۇمىتىپ تا كەتىپپىن. سوندا اپكەمنىڭ شاشى اعارىپ، تۇسە باستاعانىن كورىپ، ماسكەۋگە الىپ كەتەيىن دەسەم، «ماسكەۋىڭ وزىڭە بۇيىرسىن» دەپ كونبەدى. امالسىز كەتتىم. ءبىر ۋىس اقشا ۇستاتسام، الماي قاشىپ اۋرەلەدى. تاستاپ كەتتىم، كەيىن ونىڭ ءبارىن بانك ارقىلى قايتا وزىمە سالىپ جىبەرىپتى. اپكە، سول اقشالارىڭىزدى ءوسىرىپ-ءوسىرىپ، مىنە، ەلۋ جىلدىق مەرەيتويىڭىزعا جول تالعامايتىن كولىك اكەلدىك!– دەپ نياز بەن زەبي اپكەلەرىن قۇشاقتاپ، قولىنا Lexus-ءتىڭ كىلتىن ۇستاتتى. ايىمقاننىڭ قولدارى دىرىلدەدى مە، الدە العىسى كەلمەدى مە – كىلت قولىنا تۇرمادى. نياز كىلتتى ۇستەل ۇستىنە سارت ەتكىزىپ تاستاپ، بوكالىن كوتەرىپ، باۋىرلارىمەن قاعىستىرا باستادى.

***

ءۇيدىڭ ەركەسى، ەڭ كەنجەسى ءىلياس اناسى قايتىس بولعان سوڭ ايىمقاندى «اپا» دەپ كەتتى. قىڭىر، كەكشىل، ايتقانىنان قايتپايتىن بالا بولدى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە كوشەدەگى بالالارمەن توبەلەسىپ كەلەدى. اي سايىن پوليتسياعا تۇسەدى دە، ايىمقان قىزىل جاعالىلارعا دا، ءجابىر كورگەندەرگە دە «اعالاپ-جاعالاپ» ءجۇرىپ ارەڭ قۇتقارادى. ءىلياس اپكەسىنە تىنىم بەرمەيدى، تاعى ءبىر بالەنىڭ ۇستىنەن شىعادى. بىردە اتا-انالار جينالىسىنان ءىلياستىڭ قىلىقتارىن ەستىپ، قاتتى اشۋلانىپ كەلسە، ءىنىسى الدىن الا ءبارىن ءبىلىپ قويعانداي: «ءسىز مەنىڭ انام با ەدىڭىز، جينالىسقا نەگە باردىڭىز؟» – دەيدى. ايىمقاننىڭ قاتتى اشۋى كەلىپ، بۋلىعىپ، بەتىنەن تارتىپ جىبەرمەك بولعاندا، «ءۇيدىڭ ۇلكەنى سەنسىڭ، قىزىم، كىشىلەرگە باس-كوز بول» دەگەن اناسىنىڭ بەينەسى كوز الدىنا كەلىپ، وڭ قولىن سول قولىمەن ۇستاپ، ارەڭ توقتادى.

ەندى ءسوز سول ءىلياستىڭ وزىنە ءتيدى:

– اپكەمىز ءوزى ءۇشىن ەمەس – ءبىز ءۇشىن ءومىر ءسۇردى. اپكەمىز ءوزى ءۇشىن ەمەس – ءبىز ءۇشىن تۋعان ەكەن. قازىر سول كۇندەر قايتا كەلسە، مەن ءبارىن باسقاشا ىستەر ەدىم. ەڭ الدىمەن: «اپكە، ءسىز تۇرمىسقا شىعىڭىز، مەن سودان كەيىن ۇيلەنەمىن»، – دەر ەدىم. راس، ۇيلەنۋگە رۇقسات سۇراردىڭ الدىندا: «اپكە، ءوزىڭىز تۇرمىسقا شىقپايسىز با؟» – دەسەم، ول: «مەنىڭ پويىزىم ءوتىپ كەتكەن. مەن باۋىرلارىم ءۇشىن تۋعانمىن. سەندەردىڭ بالالارىڭ – مەنىڭ بالالارىم، سەندەردىڭ باقىتىڭ – مەنىڭ باقىتىم»، – دەگەن. بۇل – مەنىڭ اپكەمنىڭ بۇكىل تاعدىرى. «اپكە، مىنا گاۋھار سىرعا مەن گاۋھار ساقينا سىزگە!» – دەپ باقتىقان قايىنبيكەسىنىڭ قۇلاعىنا سىرعا تاعىپ، قولىنا ساقينا سالعاندا، اناۋ باۋىرلارى بوكالدارىن شارت سوعىستىرىپ، ىشۋگە ىڭعايلاندى.

سوسىن ءان باستالدى. بي بيلەندى. بىرتىندەپ بالالاردىڭ الدى ۇيىقتاپ، بوتەلكەلەر بوساپ، قىزىپ العان قوناقتار دا تاراي باستادى.

قوناقتاردى شىعارىپ سالعان سوڭ، ايىمقان ەسكى جەلەڭىن كيىپ، الجاپقىشىن تاعىپ، قۋانارىن دا، قىنجىلارىن دا بىلمەي، وتىرىستان جينالعان ىدىس-اياقتى جۋعا كىرىستى…

ابدىكەرىم مۇراتوۆ (قىرعىزستان)

اۋدارعان: ابدىلدابەك سالىقباي

Abai.kz