قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس يمپەريالار مەن كسرو ىشىندەگى بىرىڭعاي كەڭىستىكتەن ءححى عاسىرداعى تاۋەلسىز سەرىكتەستىككە دەيىن جىلدار بويى بىرتىندەپ دامىدى.

كسرو ىدىراعانعا دەيىن (1991 جىلعا دەيىن), قازىرگى قازاقستان مەن وزبەكستان اۋماقتارى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا بولدى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ايماقتىڭ كەڭەستىك قايتا قۇرىلۋى باستالدى.

1924–1925 جىلدارى ورتالىق ازيادا ۇلتتىق-اۋماقتىق شەكارا بەلگىلەۋ جۇرگىزىلدى. ءسويتىپ، قازاق كسر جانە وزبەك كسر قۇرىلدى.

كسرو قۇرامىندا شەكارالار حالىقارالىق ەمەس، اكىمشىلىك سيپاتقا يە بولدى. قازاقستان مەن وزبەكستان ەكونوميكالارى تىعىز ينتەگراتسيالانعان (ماقتا، استىق، ونەركاسىپ) ەدى. قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا حالىقتىڭ كوشى-قونى بەلسەندى ءجۇردى. بۇل كەزەڭدە قارىم-قاتىناستار ءىس جۇزىندە ءبىر مەملەكەتتىڭ – كسرو ىشىندە ءجۇرىپ جاتتى.

1991 جىلى كسرو ىدىراعاننان كەيىن قازاقستان مەن وزبەكستان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر اتاندى. ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناتىلدى (1992 جىلى).

نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى: ساقتىقپەن ىنتىماقتاستىق جانە ايماقتىق كوشباسشىلىق ءۇشىن باسەكەلەستىك.

شەشىلمەگەن ماسەلەلەر:

• شەكارالاردى دەليميتاتسيالاۋ;
• سۋ رەسۋرستارى (سىرداريا، ءامۋداريا);
• ءارتۇرلى دامۋ مودەلدەرى: قازاقستان - اشىق ەكونوميكا، وزبەكستان - يسلام كاريموۆ تۇسىنداعى جابىق ساياسات جۇرگىزدى.

قارىم-قاتىناستار تۇراقتى بولدى، بىراق ونشا تەرەڭ ەمەس ەدى.

ارينە، نازارباەۆ پەن كاريموۆتىڭ بيلىگى كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى (قر) مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ء(ور) اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ىنتىماقتاستىقتان باستاپ جاسىرىن باسەكەلەستىككە دەيىن كۇردەلى جانە تۇسىنىكسىز بولدى.

بۇل ورتالىق ازياداعى كوشباسشىلىق ءۇشىن باسەكەلەس ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەدى. ەكى مەملەكەت تە ايماقتا ماڭىزدى ءرول اتقاردى، بىراق ينتەگراتسيا مەن سىرتقى ساياساتقا قاتىستى كوزقاراستارى ءارتۇرلى بولدى.

1991 جىلى كسرو ىدىراعاننان كەيىن ەكى ەل دە تۇراقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا جانە ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ساقتاۋعا ۇمتىلدى. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى (تمد) سياقتى ايماقتىق ۇيىمدار اياسىندا ىنتىماقتاستىق ورنادى. ساۋدا، كولىك جانە قاۋىپسىزدىك تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ورتاق ماسەلە بولدى.

نازارباەۆ ينتەگراتسيانى (مىسالى، ەۋرازيالىق وداقتى) العا تارتتى. ال كاريموۆ بولسا، وقشاۋلانۋ ساياساتىن ۇستاندى جانە ۇلت ءتۇرلى وداقتارعا ساقتىقپەن قارادى. بۇل ايماقتا ىقپال ەتۋ ءۇشىن باسەكەلەستىك تۋدىردى.

ەكى ەل دە ورتالىق ازيانىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق ورتالىعى بولۋعا ۇمتىلدى. قازاقستان مۇنايعا، ينۆەستيتسياعا جانە حالىقارالىق نارىقتارعا نازار اۋداردى. وزبەكستان وتاندىق ونەركاسىپكە جانە ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋگە نازار اۋداردى.

قازاقستان اشىق جانە كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزدى. كاريموۆتىڭ تۇسىندا وزبەكستان كوبىنەسە ينتەگراتسيالىق جوبالاردان ء(ارتۇرلى ۇيىمداردان شىعۋ جانە قايتا كىرۋدى قوسا العاندا) الشاقتاپ وتىردى.

1990 جىلداردىڭ اياعى مەن 2000 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارىنىڭ ناشارلاعانىن مويىنداۋ كەرەك (ەكى ارادا ۆيزا ەرەجەلەرىنىڭ كۇشەيۋى، شەكارالاردىڭ جابىلۋى، ءوزارا كۇدىكتەنۋ ت.ب.). نازارباەۆ پەن كاريموۆ اراسىنداعى جەكە قارىم-قاتىناستار ەشقانداي ايقىن وداقتاستىقسىز ساقتالدى.

وسىلايشا، قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى كەلەسىدەي سيپاتتاۋعا بولادى: «باسەكەلەستىك ەلەمەنتتەرى بار پراگماتيكالىق جاقىندىق».

1. ىنتىماقتاستىق – قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان (قاۋىپسىزدىك، ساۋدا).

2. ايماقتىق ىقپال ءۇشىن باسەكەلەستىك.

2016 جىلى كاريموۆ قايتىس بولعاننان جانە شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ بيلىككە كەلۋىنەن كەيىن قارىم-قاتىناس ايتارلىقتاي جاقساردى. وزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىسى كەلگەننەن بەرى قانداي وزگەرىستەر بولدى:

1. ديپلوماتيانى كۇشەيتۋ.

2. شەكارادان ءوتۋدى جەڭىلدەتۋ.

3. ساۋدانىڭ ءوسۋى.

4. ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويۋ.

اتاپ ءوتۋ كەرەك، سول كەزدە قازاق ەلىن نازارباەۆ باسقاردى.

قازىرگى كەزەڭ (2020–2026 جج.) نەمەسە پرەزيدەنتتەر قاسىم-جومارت توقاەۆ جانە شاۆكات ميرزيوەۆ تۇسىندا: قازاقستان جانە وزبەكستان قارىم-قاتىناستارى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى.

1. ەكونوميكا. وزبەكستان - ورتالىق ازياداعى قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى.

2. بەلسەندى دامۋ:

• كولىك دالىزدەرى;
• لوگيستيكا;
• ونەركاسىپتىك ىنتىماقتاستىق.

1. كولىك جانە ينفراقۇرىلىم. بىرلەسكەن ءترانزيتتى دامىتۋ جوبالارى (قىتاي-ەۋروپا باعىتتارىن قوسا العاندا).

2. ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك. كەلەسى شەڭبەردەگى ۇيلەستىرۋ:

• شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى;
• تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى;
• سۋ رەسۋرستارى.

ءالى دە ماڭىزدى ماسەلە (سىرداريا), بىراق كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشىلدى. جاڭا مارتەبە -وداقتاستىق قاتىناستارى تۋرالى شارتقا قول قويىلدى (2022 جىلى). بۇگىندە ەلدەر ايماقتاعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستەر جانە ءىس جۇزىندەگى وداقتاستار بولىپ تابىلادى.

قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ەۆوليۋتسياسى كەلەسىدەي:

- 1991 جىلعا دەيىن; – ءبىرتۇتاس مەملەكەت;

- 1990-2000 جىلدار – ساق كورشىلەر;

2016 جىلدان باستاپ – بەلسەندى جاقىنداسۋ.

بۇگىنگى تاڭدا – ستراتەگيالىق وداقتاستار.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz