(بۇگىن تۇركيانىڭ الەمگە ايگىلى جازۋشىسى، 2006 جىلعى نوبەل ادەبيەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى ورحان پامۋكتىڭ تۋعان كۇنى).

 الەم ادەبيەتىندەگى بەدەلدى قالامگەرلەردىڭ ءبىرى، 2006 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى Orhan Pamuk شىعارمالارىندا وتباسى تاقىرىبى ەرەكشە ورىن الادى. مۇنىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى: ونىڭ بالالىق شاعى مەن جاستىق كەزەڭى كۇردەلى قارىم-قاتىناستارعا، وتباسىلىق قايشىلىقتارعا جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە تولى ورتادا ءوتتى.

باي ءارى باتىستانعان اۋلەت

ورحان پامۋك 1952 جىلى 7 ماۋسىمدا ىستانبۇلدىڭ نيشانتاشى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. بۇل اۋدان تۇركياداعى ەڭ اۋقاتتى ءارى باتىستىق ءومىر سالتىن ۇستاناتىن ورتالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن. پامۋكتار اۋلەتى رەسپۋبليكا قۇرىلعاننان كەيىنگى جاڭا تۇرىك ەليتاسىنىڭ وكىلدەرى بولدى.

ونىڭ اتاسى مۇستافا شەۆكەت پامۋك تۇركيا تەمىرجولدارىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىسقان بەلگىلى ينجەنەر ەدى. زامانداستارى ونى ىستانبۇلداعى ەڭ داۋلەتتى ادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە بىلەتىن. اتاسى قايتىس بولعان كەزدە ۇرپاقتارىنا قوماقتى بايلىق قالدىرعانىمەن، كەيىن ونىڭ ءبىر بولىگى ءساتسىز كاسىپكەرلىك جوبالارعا جۇمسالىپ، وتباسىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايى بىرتىندەپ السىرەي باستايدى.

سوعان قاراماستان، پامۋكتىڭ بالالىق شاعى جوقشىلىقتا وتكەن جوق. ول بىرنەشە ۇرپاق وكىلدەرى بىرگە تۇرعان ۇلكەن اۋلەتتىك ورتادا ءوستى. اناسى، اكەسى، اعاسى، اجەسى، كوكەلەرى مەن تاتەلەرى ءبىر ءۇيدىڭ ءار قاباتىندا ءومىر سۇرگەن. كەيىن جازۋشى ءوزىنىڭ ايگىلى «ىستانبۇل: ەستەلىكتەر مەن قالا» اتتى مەمۋارىندا سول كۇندەردى بىلاي سيپاتتايدى:

«انام، اكەم، اعام، اجەم، كوكەلەرىم مەن تاتەلەرىم – ءبارىمىز بەس قاباتتى ءبىر ءۇيدىڭ ءارتۇرلى قاباتتارىندا تۇردىق».

ءۇيدىڭ قاسبەتىندە ۇلكەن ارىپتەرمەن «Pamuk Apartmanı» («پامۋك ءۇيى») دەگەن جازۋ ءىلىنىپ تۇرعان.

زايىرلى ءارى ەۋروپالىق رۋحتاعى تاربيە

پامۋك وتباسى زايىرلى كوزقاراستى ۇستاندى. ولار Mustafa Kemal Atatürk باستاعان تۇركيانى جاڭعىرتۋ ساياساتىن قولداعان ورتادان شىققان ەدى. وتباسى مۇشەلەرى ەۋروپالىق مادەنيەتكە قىزىعىپ، فرانتسۋز جانە اعىلشىن ادەبيەتىن وقىدى.

ورحان مەن ونىڭ اعاسى شەۆكەت اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن بەدەلدى مەكتەپتەردە وقىدى. ۇيدە پيانينو كوپ بولعانىمەن، جازۋشى كەيىن ازىلمەن ەسكە العانداي، ولاردىڭ ەشقايسىسىندا ەشكىم ويناماعان.

بۇل ورتا جاس ورحاننىڭ دۇنيەتانىمىنا زور اسەر ەتتى. ول ءبىر جاعىنان وسمان مۇراسىمەن تانىسىپ وسسە، ەكىنشى جاعىنان باتىس مادەنيەتىنىڭ ىقپالىن ەرتە سەزىندى. كەيىن ونىڭ شىعارمالارىنداعى شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ديالوگ ءدال وسى بالالىق شاقتان باستاۋ الادى.

اكەسى – ينجەنەر ءارى ادەبيەتكە قۇشتار جان

ورحان پامۋكتىڭ اكەسى گۇندۇز پامۋك تۇركياداعى العاشقى IBM كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى بولعان تابىستى ينجەنەر ەدى. الايدا ونىڭ تاعى ءبىر قىرى بولدى: ول ادەبيەتتى ءسۇيدى، ولەڭ جازدى، ەۋروپالىق شىعارمالاردى اۋداردى.

گۇندۇز پامۋك ۇلىنىڭ جازۋشىلىق قابىلەتىن ەرتە بايقاعان. ول ورحانعا ۇنەمى سەنىم ءبىلدىرىپ، ءبىر كۇنى ۇلكەن جەتىستىككە جەتەتىنىن ايتىپ وتىراتىن.

جازۋشىنىڭ نوبەل سىيلىعىن العان كەزدە سويلەگەن ايگىلى «اكەمنىڭ شابادانى» اتتى بايانداماسى وسى قارىم-قاتىناسقا ارنالعان. اكەسى ءومىرىنىڭ سوڭىندا وعان ءوز قولجازبالارى مەن كۇندەلىكتەرى سالىنعان شاعىن شابادان تابىستايدى. بۇل وقيعا پامۋك ءۇشىن جازۋشىلىقتىڭ ءمانىن تەرەڭ تۇسىنۋگە سەبەپ بولدى.

سۋرەت: جازۋشىنىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىنعان

وتباسىلىق كيكىلجىڭدەر

سىرت كوزگە باقۋاتتى ءارى مادەنيەتتى كورىنگەنىمەن، پامۋكتار وتباسىنىڭ ىشىندە شەشىلمەگەن قايشىلىقتار از بولعان جوق.

جازۋشىنىڭ ەستەلىكتەرىندە تۋىستاردىڭ بىرگە داستارقان باسىندا كۇلىپ-ويناپ وتىرعانىمەن، ارتىنان مۇرا مەن اقشا ماسەلەسىنە كەلگەندە قاتتى جانجالداسىپ كەتەتىنى ايتىلادى.

اسىرەسە اكەسى مەن اناسىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كۇردەلى بولدى. اكەسىنىڭ نەكەدەن تىس بايلانىستارى وتباسىنداعى ۇلكەن داعدارىسقا اينالدى. اناسى كۇيەۋىنىڭ وپاسىزدىعىن بىلگەننەن كەيىن ولاردىڭ اراسىنداعى جانجالدار جيىلەيدى.

كەيدە اكەسى ۇزاق ۋاقىت بويى ۇيگە كەلمەي كەتەتىن. كەيدە اناسى دا رەنجىپ، بالالارىن تۋىستارىنىڭ قاراۋىنا قالدىرىپ، ءبىراز ۋاقىتقا جوعالىپ كەتەتىن.

بالا ورحان ءۇشىن بۇل اۋىر كەزەڭ ەدى. ول اتا-اناسىنىڭ ۇرىس-كەرىستەرىن كورىپ ءوستى. كەيدە ولاردىڭ ۋاقىتشا كەتىپ قالۋى ۇيدەگى جانجالدان قۇتقارعانداي كورىنسە، كەيدە كىشكەنتاي ورحان جالعىز قالىپ، جىلاپ وتىراتىن.

سۋرەت: جازۋشىنىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىنعان

اعاسىمەن باسەكە

ورحاننىڭ ومىرىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى تاجىريبە – اعاسى شەۆكەتپەن اراداعى باسەكە.

ەكى باۋىر اناسىنىڭ مەيىرىمى مەن ىقىلاسىنا تالاسىپ ءوستى. جازۋشى كەيىن بۇل سەزىمدى قىزعانىش، باقتالاستىق جانە ءوزىن دالەلدەۋگە دەگەن ۇمتىلىس رەتىندە سيپاتتايدى. وسى ىشكى جارىس ونىڭ مىنەزىن شىڭداپ، شىعارماشىلىققا دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىردى.

اۋەلگى ارمانى – سۋرەتشى بولۋ

قىزىعى، ورحان پامۋكتىڭ العاشقى ارمانى جازۋشى ەمەس، سۋرەتشى بولۋ ەدى. ول جيىرما ەكى جاسقا دەيىن ءوزىن بولاشاق قىلقالام شەبەرى رەتىندە ەلەستەتتى.

نيشانتاشىداعى پاتەردە وتىرىپ سۋرەت سالۋ ونىڭ ەڭ سۇيىكتى ءىسى بولدى. كەيىن ادەبيەتكە بەت بۇرعانىمەن، سۋرەتشىنىڭ كوزى مەن ەستەتيكالىق تالعامى ونىڭ شىعارمالارىندا ساقتالىپ قالدى. سوندىقتان پامۋك روماندارىنىڭ كوپشىلىگى بەينەلەۋ ونەرى مەن كوركەم دەتالدارعا ەرەكشە باي.

ورحان پامۋك داۋلەتتى، زايىرلى، ءبىلىمدى ءارى باتىستىق قۇندىلىقتاردى ۇستانعان وتباسىندا تاربيەلەندى. ماتەريالدىق قۇلدىراۋ، تۋىستار اراسىنداعى داۋ-داماي، اتا-اناسىنىڭ جانجالى جانە باۋىرلار اراسىنداعى باسەكە ونىڭ بالالىق شاعىنىڭ اجىراماس بولىگى بولدى.

ءدال وسى كۇردەلى وتباسىلىق ورتا بولاشاق جازۋشىنىڭ سەزىمتالدىعىن قالىپتاستىرىپ، ونىڭ شىعارمالارىنداعى جالعىزدىق، وتباسى، سايكەستىك، شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى تارتىس سياقتى ماڭگىلىك تاقىرىپتاردىڭ قاينار كوزىنە اينالدى. بالكىم، ورحان پامۋكتىڭ ۇلى جازۋشى بولىپ قالىپتاسۋىنا تەك بايلىعى عانا ەمەس، ءدال وسى قايشىلىقتارعا تولى وتباسى تاريحى كوبىرەك اسەر ەتكەن شىعار.

دۇيسەنالى الىماقىن

Abai.kz