پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتكەن اپتاداعى پلەنارلىق وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلدانعان ەدى. وسى ورايدا قوعامدا، اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاقىرىپتى مىڭ قۇبىلتقان دابىرا پايدا بولدى. ءبىز تومەندە «يت تاقىرىبىنىڭ» قوعامدا، اسىرەسە قاڭعىباس يتتەردىڭ ادامدار ومىرىنە زالالدى اسەرلەرىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن قورعاعان ماجىلىستەگى ەكولوگيالىق دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى، دەپۋتات ەدىل ءجاڭبىرشيننىڭ بايانداماسىن قاز-قالپىندا جاريالاپ وتىرمىز.

شامامەن ءۇش ساعاتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدە كەمىندە 15 ادامدى يت قابادى ەكەن. ورتاشا ەسەپپەن ەلىمىزدە ءبىر ساعاتتا بەس ادام يتتەردىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ، تالانادى.

ياعني، ءبىز وسى زالدا زاڭ تالقىلاپ وتىرعان ساتتە ەلدىڭ ءبىر جەرىندە – اۋلادا، كوشەدە، مەكتەپتىڭ ماڭىندا، بالالار الاڭىندا نەمەسە ايالداما جانىندا – ءبىر بالا، ايەل نەمەسە قارت ادام يت شابۋىلىنىڭ قۇربانىنا اينالۋى مۇمكىن. بۇل ەموتسيا ەمەس. بۇل – قۇرعاق ستاتيستيكا.

سوندىقتان ءبىز بۇگىن جاي عانا جانۋارلار تۋرالى زاڭ قاراپ وتىرعان جوقپىز. ءبىز بۇگىن:

* ادام قاۋىپسىزدىگى تۋرالى،

* قوعامدىق ءتارتىپ تۋرالى،

* مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى،

* ەڭ باستىسى – ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراپ وتىرمىز.

وڭىرلەردە تۇرعىندارمەن كەزدەسكەندە بۇرالقى يتتەردىڭ ماسەلەسىن شەشۋدى ەل بىزگە اماناتتادى، «امانات» پارتياسى دەپۋتاتتارى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە باستاما جاسادى، ال باسقا فراكتسيالارداعى ارىپتەستەرىمىز ءبىزدى قولدادى.

جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مالىمەتىنە سايكەس، سوڭعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 41 366 ادامدى يت قاپقان. سونىڭ ىشىندە 23 134 ادام بۇرالقى يتتەردىڭ شابۋىلىنان زارداپ شەككەن. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق: 2024 جىلى يت شابۋىلىنىڭ 38 848 جاعدايى تىركەلسە، ونىڭ 24 410-ى بۇرالقى يتتەردىڭ شابۋىلى بولعان.

ياعني، ماسەلە ازايىپ جاتقان جوق. بۇل ءالى دە جۇيەلى، وتكىر، الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاۋىپتى ماسەلە بولىپ وتىر.

بۇل سانداردىڭ ارتىندا جاي عانا ەسەپ ەمەس، ناقتى ادامداردىڭ تاعدىرى تۇر. ونىڭ ارتىندا:

* بالالاردىڭ جاراقاتى،

* ازاماتتاردىڭ قورقىنىشى،

* پسيحولوگيالىق كۇيزەلىس،

* مۇگەدەكتىككە الىپ كەلگەن جاعدايلار،

* ال كەيدە – ادام ءولىمى تۇر.

بىرنەشە مىسالدى ەسكە سالايىن. وسكەمەندە قاڭعىباس يتتەر 11 جاستاعى بالاعا شابۋىل جاسادى.

وسىنداي جاعدايلار ورالدا، كوكشەتاۋدا، جالپاقساي اۋىلىندا، قوسشىدا بولدى. ال 2022 جىلى اقتوبە وبلىسىندا بۇرالقى يتتەردىڭ شابۋىلىنان ءبىر بالا قازا تاپتى. مۇنىڭ ءبارى – جانۋارلارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ زاڭىن قابىلدانعاننان كەيىن بولعان وقيعالار.

وسىنداي ءاربىر قايعىلى وقيعادان كەيىن قوعام مەملەكەتكە وتە ورىندى سۇراق قويادى: ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە، بۇرالقى يتتەر ءۇشىن، جۇيەنىڭ ارەكەتسىزدىگىنە كىم جاۋاپ بەرەدى؟

ەگەر مەملەكەت وسى سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرە الماسا، وندا ماسەلە تەك يتتەردە ەمەس. ماسەلە – قۇقىقتىق جانە باسقارۋشىلىق ۆاكۋمدا.

2023 جىلعى 19 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ وتە ناقتى ۇستانىم ءبىلدىردى: «ءبىز جانۋارلارعا جاناشىرلىقپەن قاراۋعا مىندەتتىمىز، الايدا ازاماتتاردىڭ، اسىرەسە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەملەكەتتىڭ ءسوزسىز باسىمدىعى بولۋى ءتيىس».

مىنە، ءدال وسى ۇستانىم وسى زاڭ جوباسىن قاراۋداعى نەگىزگى ساياسي ءارى كونستيتۋتسيالىق ولشەم بولۋى ءتيىس. ويتكەنى قوعامدا كەيدە «ادام با، جانۋار ما؟» دەگەن جاساندى قارسى قويۋ پايدا بولادى.

بىراق ءبىز زاڭ شىعارۋشى رەتىندە ءبىر نارسەنى انىق ايتۋىمىز كەرەك:

مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام، ونىڭ ءومىرى، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى. بۇل ەموتسيا ەمەس. بۇل – كونستيتۋتسيامىزدىڭ تىكەلەي لوگيكاسى.

چتو پوكازالا پراكتيكا دەيستۆۋيۋششەگو زاكونا؟ ۆ 2021 گودۋ بىل پرينيات زاكون «وب وتۆەتستۆەننوم وبراششەني س جيۆوتنىمي». ودنيم يز ەگو بازوۆىح ينسترۋمەنتوۆ ۆ چاستي رەگۋليروۆانيا چيسلەننوستي برودياچيح جيۆوتنىح ستال مەتود ۆوزۆراتنوگو وتلوۆا، تو ەست «وتلوۆ، ستەريليزاتسيا، ۆاكتسيناتسيا ي ۆوزۆرات ۆ پرەجنيۋيۋ سرەدۋ وبيتانيا». نا ەتاپە پرينياتيا ون پوزيتسيونيروۆالسيا كاك سوۆرەمەننىي ي گۋماننىي پودحود. نو سەگودنيا مى وبيازانى وتسەنيۆات ەگو نە پو دەكلاراتسيام، ا پو فاكتيچەسكومۋ رەزۋلتاتۋ.

ا رەزۋلتات، ك سوجالەنيۋ، وچەۆيدەن: چيسلەننوست برودياچيح سوباك نە سوكراتيلاس، ا ۆىروسلا. ەسلي ۆ 2022 گودۋ بىلو وتلوۆلەنو 243 574 برودياچيح جيۆوتنىح، تو پو سوستويانيۋ نا 1 يانۆاريا 2026 گودا — ۋجە 276 282. تو ەست مى ۆيديم نە سنيجەنيە، ا روست. سلەدوۆاتەلنو، دەيستۆۋيۋششايا مودەل نە رەشيلا كليۋچەۆۋيۋ زاداچۋ، رادي كوتوروي ونا ي بىلا ۆنەدرەنا.

ي زدەس نۋجنو گوۆوريت چەستنو:

• ەسلي مەحانيزم نە سنيجاەت چيسلەننوست بەزنادزورنىح جيۆوتنىح;
• نە ۋمەنشاەت چيسلو ناپادەني;
• نە سنيجاەت ريسكي دليا گراجدان،

زناچيت، ەتوت مەحانيزم نە رابوتاەت ۆ نەوبحوديموي ستەپەني.

مى يزۋچيلي مەجدۋنارودنۋيۋ پراكتيكۋ. اناليز زاكونوداتەلستۆا ي پراۆوپريمەنەنيا پوكازىۆاەت، چتو ۆ ميرە ۆ وسنوۆنوم پريمەنيايۋتسيا دۆە مودەلي رەگۋليروۆانيا چيسلەننوستي برودياچيح جيۆوتنىح:

پەرۆايا — ۆوزۆراتنىي وتلوۆ.

ۆتورايا — بەزۆوزۆراتنىي وتلوۆ.

پري ەتوم نەوبحوديمو وتمەتيت: ۆ ميروۆوي پراكتيكە ۋنيۆەرسالنوگو ي ابسوليۋتنو ۋسپەشنوگو رەشەنيا نە سۋششەستۆۋەت. نو ەست وچەۆيدنىي ۆىۆود: تام، گدە گوسۋدارستۆو ستاۆيت ۆو گلاۆۋ ۋگلا يمەننو بەزوپاسنوست گراجدان، مەحانيزم ۆوزۆراتا برودياچيح سوباك وبراتنو ۆ گورودسكۋيۋ سرەدۋ ليبو نە پريمەنياەتسيا، ليبو پريمەنياەتسيا كراينە وگرانيچەننو.

پوكازاتەلەن پريمەر تۋرتسي. نا پروتياجەني پوچتي 20 لەت تام پريمەنيالاس ۆوزۆراتنايا مودەل ۆ سرەدۋ وبيتانيا. نو ۆمەستو وجيداەموگو سوكراششەنيا چيسلەننوستي سترانا ستولكنۋلاس س ەيو ماسشتابنىم روستوم. پو رازليچنىم وتسەنكام، سەگودنيا ۆ تۋرتسي ناسچيتىۆاەتسيا وكولو 4 ميلليونوۆ برودياچيح سوباك. يمەننو پوەتومۋ ۆ 2024 گودۋ تۋرتسيا بىلا ۆىنۋجدەنا وتكازاتسيا وت پرەجنەي مودەلي ي پەرەيتي ك بەزۆوزۆراتنومۋ وتلوۆۋ.

كرومە توگو، مى يزۋچيلي ۆليانيە مودەلي ۆوزۆراتنوگو وتلوۆا نا سانيتارنو-ەپيدەميولوگيچەسكۋيۋ سيتۋاتسيۋ. ي زدەس پوكازاتەلەن پريمەر يندي، كوتورايا چاستو پريۆوديتسيا كاك سترانا س مودەليۋ ۆوزۆراتنوگو وتلوۆا.

ودناكو، پو داننىم ۆسەميرنوي ورگانيزاتسي زدراۆووحرانەنيا:

• وكولو 36 % ۆسەح سمەرتەي وت بەشەنستۆا ۆ ميرە پريحوديتسيا نا ينديۋ;
• دو 99 % سلۋچاەۆ پەرەداچي بەشەنستۆا چەلوۆەكۋ پرويسحوديات وت سوباك.

ەتو پرينتسيپيالنىي سيگنال دليا زاكونوداتەليا!

سام پو سەبە ۆوزۆرات سوباك ۆ گورودسكۋيۋ سرەدۋ نە گارانتيرۋەت:

— ني سنيجەنيا چيسلەننوستي;

— ني سانيتارنوي بەزوپاسنوستي;

— ني زاششيتى چەلوۆەكا.

ەسلي گوسۋدارستۆو نە وبەسپەچيۆاەت:

• پولنىي كونترول پوپۋلياتسي;
• سپلوشنۋيۋ ۆاكتسيناتسيۋ;
• يدەنتيفيكاتسيۋ;
• ي جيوستكوە ادمينيستريروۆانيە،

تو تاكايا مودەل ناچيناەت رابوتات پروتيۆ بەزوپاسنوستي وبششەستۆا.

ەتو وچەن ۆاجنىي ۆىۆود. پوتومۋ چتو داجە تام، گدە دولگوە ۆرەميا دەلالاس ستاۆكا يسكليۋچيتەلنو نا گۋمانيستيچەسكۋيۋ مودەل، ۆ كونەچنوم سچيوتە گوسۋدارستۆو پريشلو ك پونيمانيۋ: ەسلي ۆوزنيكاەت سيستەمنايا ۋگروزا چەلوۆەكۋ، گوسۋدارستۆو وبيازانو پرينيمات رەشەنيا ۆ پولزۋ وبششەستۆەننوي بەزوپاسنوستي.

داننىي زاكونوپروەكت پرەدلاگاەت نە ەموتسيونالنىي، ا سيستەمنىي پەرەسموتر پودحودا. ون ناپراۆلەن نە پروتيۆ جيۆوتنىح. ون ناپراۆلەن پروتيۆ پراۆوۆوگو حاوسا، بەزوتۆەتستۆەننوستي ي ۋپراۆلەنچەسكوي بەسپوموششنوستي، كوتورىە سەگودنيا ي پوروديلي ەتۋ پروبلەمۋ.

پەرۆوە. پرەدلاگاەتسيا يزمەنيت پودحود ك رەگۋليروۆانيۋ چيسلەننوستي برودياچيح سوباك. كليۋچەۆايا پوپراۆكا زاكونوپروەكتا زاكليۋچاەتسيا ۆ توم، چتو ۆ وتنوشەني برودياچيح سوباك پرەدلاگاەتسيا پەرەيتي وت مودەلي ۆوزۆراتا ۆ سرەدۋ وبيتانيا ك مودەلي بەزۆوزۆراتنوگو وتلوۆا.

ەتو پرينتسيپيالنىي مومەنت. پوتومۋ چتو سەگودنيا گوسۋدارستۆو فاكتيچەسكي دەيستۆۋەت پو ابسۋردنوي سحەمە:

• سوباكۋ وتلاۆليۆايۋت;
• ستەريليزۋيۋت;
• ۆاكتسينيرۋيۋت;
• ي زاتەم سنوۆا ۆوزۆراششايۋت ۆ تۋ جە سامۋيۋ سرەدۋ، وتكۋدا رانەە پوستۋپالي جالوبى ي ۋگروزى دليا گراجدان.

تو ەست گوسۋدارستۆو سامو، سۆويمي رۋكامي، ۆوزۆراششاەت يستوچنيك پوتەنتسيالنوي وپاسنوستي وبراتنو ۆ وبششەستۆەننوە پروسترانستۆو. س توچكي زرەنيا وبششەستۆەننوي بەزوپاسنوستي ەتا مودەل نە ۆىدەرجيۆاەت كريتيكي. پوەتومۋ پرەدلاگاەتسيا پەرەيتي ك بولەە رەاليستيچنومۋ ي وتۆەتستۆەننومۋ مەحانيزمۋ.

ۆتوروە. ۆۆودياتسيا سروكي وبيازاتەلنوگو سودەرجانيا وتلوۆلەننىح جيۆوتنىح. پەرۆوناچالنو پو برودياچيم جيۆوتنىم پرەدلاگالسيا سروك 15 دنەي. ودناكو ۆ حودە رابوتى ناد زاكونوپروەكتوم، س ۋچيوتوم وبسۋجدەني، زامەچاني ي نەوبحوديموستي بولەە گيبكوگو رەگۋليروۆانيا، بىلو پرينياتو رەشەنيە ۋستانوۆيت: مينيمالنىي سروك ۆرەمەننوگو سودەرجانيا — نە مەنەە 5 دنەي، پري ەتوم پرەدوستاۆيت ماسليحاتام پراۆو ۋستاناۆليۆات ينىە، ۆ توم چيسلە بولەە دليتەلنىە سروكي سودەرجانيا.

دليا بەزنادزورنىح جيۆوتنىح، تو ەست جيۆوتنىح، ۋ كوتورىح پوتەنتسيالنو موجەت بىت ۆلادەلەتس، پرەدۋسماتريۆاەتسيا سروك سودەرجانيا 60 دنەي.

ي زدەس يا حوچۋ وتدەلنو پودچەركنۋت وچەن ۆاجنۋيۋ ۆەشش. ۆوكرۋگ زاكونوپروەكتا ۋجە پىتايۋتسيا فورميروۆات ەموتسيونالنۋيۋ مانيپۋلياتسيۋ، بۋدتو بى پرەدلاگاەمىە پوپراۆكي ياكوبى وزناچايۋت «اۆتوماتيچەسكۋيۋ ي وبيازاتەلنۋيۋ ەۆتانازيۋ ۆسەح وتلوۆلەننىح جيۆوتنىح».

ەتو نە سووتۆەتستۆۋەت دەيستۆيتەلنوستي. مى نە پرەدلاگاەم جەستوكوست كاك پرينتسيپ. مى پرەدلاگاەم:

• پوريادوك;
• كونترول;
• وتۆەتستۆەننوست;
• ي رەاليستيچنىي مەحانيزم زاششيتى گراجدان.

ەسلي مەستنىە پرەدستاۆيتەلنىە ورگانى — ماسليحاتى — ۋستانوۆيات بولەە دليتەلنىە سروكي سودەرجانيا، جيۆوتنىە موگۋت سودەرجاتسيا:

• دليتەلنوە ۆرەميا;
• پەرەداۆاتسيا نوۆىم ۆلادەلتسام;
• سودەرجاتسيا ۆ پريۋتاح;
• ا پري ناليچي ۆوزموجنوستەي — داجە دو ەستەستۆەننوي سمەرتي.

كرومە توگو، تاكيە جيۆوتنىە موگۋت بىت پەرەدانى نوۆىم ۆلادەلتسام پري سوبليۋدەني وبيازاتەلنىح پروتسەدۋر:

• يدەنتيفيكاتسيا;
• ۋچيوت;
• ۆاكتسيناتسيا;
• نادلەجاششەە سودەرجانيە.

تو ەست زاكونوپروەكت پرەدلاگاەت نە «كاراتەلنۋيۋ»، ا ۆزۆەشەننۋيۋ ي وتۆەتستۆەننۋيۋ مودەل.

ۇشىنشىدەن. يەسىز مىسىقتارعا دا قاتىستى گۋمانيستىك ءتاسىل ساقتالادى. حالىقارالىق تاجىريبە مەن تاۋەكەل سيپاتىن تالداۋ ناتيجەسىندە يەسىز مىسىقتارعا قاتىستى قايتادان ورتاعا قايتارۋ ءتاسىلىن ساقتاۋ ۇسىنىلادى. بۇل – زاڭ جوباسىنىڭ جاپپاي قاتاڭداتۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلمەگەنىن، كەرىسىنشە:

* مىنەز-قۇلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ ايىرماشىلىعىنا،

* سانيتاريالىق قاۋىپ دەڭگەيىنە،

* جانە ادامعا تونەتىن ناقتى قاتەر دەڭگەيىنە نەگىزدەلەتىنىن كورسەتەدى.

ياعني، زاڭ جوباسىنداعى ءتاسىل – جازالاۋشى ەمەس، بارىنشا سارالانعان.

تورتىنشىدەن. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءرولى كۇشەيتىلەدى.

زاڭ جوباسىمەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ، استانانىڭ، اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنا: جانۋارلاردىڭ اگرەسسياسىن دەرەۋ توقتاتۋعا باعىتتالعان شۇعىل ارەكەت ەتۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ قۇزىرەتى بەرىلەدى.

بۇل – وتە ماڭىزدى نورما. ويتكەنى بۇگىنگى ومىردە ءجيى بولاتىن جاعداي مىناۋ: اگرەسسيۆتى يتتەر توبى ادامداردىڭ ماڭىندا ءجۇر، ال جۇيە سول ساتتە:

* كىم شىعۋى كەرەك،

* كىم اۋلاۋى كەرەك،

* كىم ارەكەت ەتۋى كەرەك،

* كىم شەشىم قابىلداۋى كەرەك،

* جالپى بۇعان كىم جاۋاپتى ەكەنىن انىقتاپ جاتادى.

ياعني، قاۋىپ قازىردىڭ وزىندە بار، ال مەملەكەت مەحانيزمى سول ساتتە ءالى دە ءوز وكىلەتتىگىن ىزدەپ جۇرەدى. بۇل – جول بەرۋگە بولمايتىن نارسە. ەگەر ادامعا قاۋىپ بار بولسا، مەملەكەتتىڭ رەاكتسياسى دەرەۋ، ناقتى جانە وكىلەتتىكپەن قامتاماسىز ەتىلگەن بولۋى ءتيىس.

پياتوە. ۆۆوديتسيا تولكو وبيازاتەلنوە چيپيروۆانيە سوباك ي كوشەك. ي ەتو – ودنا يز سامىح ۆاجنىح سيستەمنىح پوپراۆوك. پوتومۋ چتو سەگودنيا زناچيتەلنايا چاست پروبلەمى برودياچيح سوباك نا ساموم دەلە ناچيناەتسيا نە نا ۋليتسە، ا ۆ چيوم-تو دۆورە، دومە يلي حوزيايستۆە.

سوباكۋ زاۆوديات:

* «دليا رەبيونكا»،

* «دليا وحرانى»،

* «نا داچۋ»،

* «ۆو دۆور»،

ا پوتوم:

* ۆىبراسىۆايۋت،

* وتپۋسكايۋت بەز كونتروليا،

* نە ستاۆيات نا ۋچيوت،

* نە يدەنتيفيتسيرۋيۋت،

* ي ۆ سلۋچاە تراگەدي زاياۆليايۋت: «ەتو نە مويا سوباكا».

يمەننو پوەتومۋ وبيازاتەلنوە «چيپيروۆانيە» – ەتو نە تەحنيچەسكايا فورمالنوست. ەتو – پراۆوۆوي ينسترۋمەنت ۋستانوۆلەنيا ۆلادەلتسا ي پريۆيازكي وتۆەتستۆەننوستي. ەتا نورما پوزۆوليت:

* ۋستاناۆليۆات ۆلادەلتسا جيۆوتنوگو;

* يسكليۋچيت بەزناكازاننىي ۆىبروس جيۆوتنىح نا ۋليتسۋ;

* وبەسپەچيت پروزراچنىي ۋچيوت;

* سوزدات رەالنىي مەحانيزم كونتروليا ي وتۆەتستۆەننوستي.

ينىمي سلوۆامي، رەچ يديوت و توم، چتوبى پەرەۆەستي سفەرۋ وبراششەنيا س جيۆوتنىمي يز سەروي زونى ۆ سيستەمۋ پۋبليچنوي وتۆەتستۆەننوستي.

وسىعان بايلانىستى دەپۋتاتتار ماڭىزدى نورمالار ەنگىزدى.

ءۇي جانۋارلارىن سەرۋەندەتۋ تالاپتارىن بۇزۋعا جول بەرگەن يەسى نەمەسە جاۋاپتى تۇلعا، سونىڭ سالدارىنان: ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا، باسقا جانۋارلارعا، نە وزگە تۇلعالاردىڭ مۇلكىنە زيان كەلسە، كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋگە مىندەتتى بولادى.

ال ەگەر مۇنداي ارەكەت سالدارىنان ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىر نەمەسە ورتاشا اۋىرلىقتاعى زيان كەلسە، وندا مۇنداي جانۋاردىڭ يەسى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ەۆتانازيا جۇرگىزۋگە مىندەتتى بولادى.

التىنشىدان. ۇستاۋعا تىيىم سالىنعان جانە شەكتەۋ قويىلعان جانۋارلارعا قاتىستى قوسىمشا رەتتەۋ ەنگىزىلەدى. زاڭ جوباسىمەن ۋاكىلەتتى ورگانعا: ۇستاۋعا، وسىرۋگە جانە اينالىمىنا تىيىم سالىنعان نەمەسە شەكتەۋ قويىلعان جانۋارلاردىڭ تىزبەسىن بەكىتۋ قۇزىرەتى بەرىلەدى.

بۇل دا ماڭىزدى نورما. ويتكەنى مەملەكەت قايعىلى جاعداي بولعاننان كەيىن عانا ارەكەت ەتپەۋى ءتيىس. مەملەكەت الدىن الا:

* قانداي جانۋار تۇرلەرى جوعارى قاۋىپ توندىرەتىنىن;

* قايسىسى ەرەكشە قۇقىقتىق رەجيمدى قاجەت ەتەتىنىن انىقتاۋى ءتيىس.

تاعى ءبىر وتە ماڭىزدى، ءپرينتسيپتى ماسەلەگە ارنايى توقتالعىم كەلەدى.

قوعامدا دا، ساراپشىلار ورتاسىندا دا جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ سالاسىنداعى اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. اشىق ايتايىن، ءبىز وسىعان قاتىستى ءتيىستى نورمالاردى دايىندادىق. اتاپ ايتقاندا، مىنا باعىتتار بويىنشا تۇزەتۋلەر ازىرلەندى:

* جانۋارلاردى ۇستاۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ورىنداماعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ;

* ءۇي جانۋارلارىن ۇستاۋ جانە سەرۋەندەتۋ قاعيدالارىن بۇزۋ سالدارىنان ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا نەمەسە مۇلكىنە زيان كەلتىرۋ;

* جانۋارلاردى ءولتىرۋ جانە كادەگە جاراتۋ قاعيدالارىن بۇزۋ;

* سونداي-اق جانۋارلارعا قاتىگەزدىكپەن قاراعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ.

الايدا بۇل نورمالار بۇگىن قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنا ءبىر قاراپايىم وبەكتيۆتى سەبەپپەن ەنگىزىلگەن جوق. ويتكەنى وسى زاڭ جوباسىنىڭ ىلەسپە پاكەتىندە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس پەن قىلمىستىق كودەكس جوق. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى تۇزەتۋلەر ازىرلەندى، ءتيىستى قورىتىندى الۋعا جولداندى جانە باسقا جەكە زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە قارالاتىن بولادى. مۇنى ارنايى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم – مەملەكەت تەك جانۋارلاردى اۋلاۋ مەن ۇستاۋدى عانا رەتتەپ وتىر دەگەن تۇسىنىك بولماۋى كەرەك.

ءبىز جانۋار يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن دە، جانۋارلاردى قاتىگەزدىكتەن قورعاۋ بلوگىن دا جۇيەلى تۇردە كۇشەيتىپ كەلەمىز. ياعني، بۇل جەردە ءسوز فراگمەنتتىك شەشىمدەر تۋرالى ەمەس، جۇيەلى زاڭ شىعارۋ جۇمىسى تۋرالى بولىپ وتىر.

مى دولجنى وچەن چيوتكو پونيمات: داننىي زاكونوپروەكت – ەتو نە زاكون «پروتيۆ جيۆوتنىح». ەتو زاكون:

* زا بەزوپاسنوست چەلوۆەكا،

* زا پوريادوك،

* زا وتۆەتستۆەننوست ۆلادەلتسا،

* زا ۆنياتنۋيۋ رول گوسۋدارستۆا،

* ي زا تو، چتوبى گۋمانيزم نە پرەۆراششالسيا ۆ پراۆوۆۋيۋ بەسپوموششنوست.

پوتومۋ چتو گۋماننوە وتنوشەنيە ك جيۆوتنىم – ەتو پراۆيلنو! نو كوگدا گۋمانيزم پودمەنياەت سوبوي زدراۆىي سمىسل، كوگدا پود ۆيدوم «گۋماننوستي» گوسۋدارستۆو فاكتيچەسكي پەرەستايوت زاششيششات ليۋدەي، توگدا ەتو ۋجە نە گۋمانيزم. ەتو – بەزوتۆەتستۆەننوست.

سوندىقتان ءبىز بۇگىن وتە ناقتى شەكارانى ايقىنداۋىمىز كەرەك. جانۋارعا جاناشىرلىق تانىتۋ – ادامعا نەمقۇرايلىلىق تانىتۋدى بىلدىرمەۋى ءتيىس. اسىرەسە ءسوز: بالالار، جۇكتى ايەلدەر، قارتتار، اۋلالار، كوشەلەر، مەكتەپتەر، قوعامدىق كەڭىستىكتەر تۋرالى بولعاندا.

وسى زاڭ جوباسىن قابىلداۋ:

– بۇرالقى يتتەردىڭ سانىن ازايتۋعا;

– ادامدار مەن باسقا جانۋارلارعا شابۋىل سانىن قىسقارتۋعا;

– جانۋار يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا;

– جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ سالاسىندا جۇيەلى ءتارتىپ ورناتۋعا;

– مەملەكەتكە ناقتى ارەكەت ەتۋ تەتىكتەرىن بەرۋگە;

– ەڭ باستىسى – ازاماتتارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

زاڭ پرەزەنتاتسيادا، ۇراندا، ەسەپتە ەمەس، ناقتى ومىردە – اۋلادا، كوشەدە، مەكتەپتىڭ جانىندا، ادام ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋى ءتيىس جەردە جۇمىس ىستەۋى كەرەك.

ەگەر ءبىز بۇگىن ەلدەگى ءيتتىڭ قابۋى مەن شابۋىلىن، قايعىلى جاعدايلاردى، ادام قاسىرەتىن ازايتۋعا ءبىر قادام جاساي الساق، وندا ءبىز سول قادامدى جاساۋعا مىندەتتىمىز.

ەدىل جاڭبىرشين

Abai.kz