(شەتەلدىكتەردىڭ قازاقستانعا اعىلۋى قانداي قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن؟)

الەۋمەتتىك جەلىلەردە بىرقاتار اۆتورلاردىڭ مازاسىز ماقالالارى جارىق كورۋدە: ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قيان‑كەسكى سوعىس رەسەي ەكونوميكاسىن تۇرالاتا باستاعان ‑ مۇناي جانە باسقا قازبا بايلىعى ەكسپورتىنان تۇسكەن پايدانى سوعىس جالماۋدا. ال، سوعىستاعى كۇندەلىكتى ادام شىعىنى – جاپپاي موبيليزاتسياعا الىپ كەلۋدە. وسى جاعدايدا، سوعىستان قاشقان رەسەيلىكتەر شەت ەلدەرگە كەتۋدە، سونىڭ ىشىندە، تىلدىك جانە مەنتالدىك تۇرعىدان ءبىراشاما  جاقىن قازاقستانعا قونىس اۋدارۋ ولار ءۇشىن ەڭ قاۋىپسىز توتە جول بولىپ تۇر.

نۇرمۇحامەد بايعاراەۆ:

رەسەي ۇلكەن ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ قارساڭىندا تۇر.ارينە، ءبارى ءوزى باستاعان سوعىستىڭ ناتيجەسى. نەگە ۇلكەن؟ 2008 جىلى الەمدىك داعدارىستىڭ اسەرى بولسا، بۇل جولى سوققى سان تاراپتان. شەتەلدىك كومپانيالار كەتىپ قالدى، جان-جاقتى سانكتسيا، گاز-مۇنايى ساتىلماي جاتىر، شەتەلدەن ينۆەستيتسيا كەلمەيدى، سوعىستىڭ قارجىلىق شىعىنى تىم مول. سودان بيزنەس جابىلىپ، جۇمىسسىزدىق ارتىپ، ءوندىرىس توقتاپ جاتىر.

سونىڭ اسەرىنەن تەك 2025 جىلى 800 مىڭ كاسىپكەر بيزنەسىن جاپقان. رەسەيلىكتەردىڭ 60 پايىزىنىڭ جيعان اقشاسى جوق. 2026 جىلى بىلتىرمەن سالىستىرعاندا ماسكەۋ مەن پەتەربوردا 7500 دۇكەن جابىلعان. بىلتىر بۇل ەلدەگى ءوندىرىس ورىندارى 7,5 ترلن رۋبل شىعىن كورگەن. ەڭ كوبى – گازپرومدا. تەك رجد بيىل 6 مىڭ ادامدى جۇمىستان شىعارماق. قىسقارتۋ جۇرگىزەتىن زاۋىتتار از ەمەس.

مۇندايدا رەسەيلىكتەر نە ىستەيدى؟ سوعىس پەن جۇمىسسىزدىقتان قاشىپ، جاقىن ەلدەرگە جاپپاي كوشەدى. بيىل جازدا كوش دەڭگەيى ءوسۋى مۇمكىن. قازىر Threads تولعان رەسەيلىكتەردىڭ جازباسى. الماتى، استانا، كوكشەتاۋعا قالاي كوشكەنىن تاپتىشتەپ جازادى.

ەڭ باستىسى – ءتىل پروبلەماسى جوق، ەشكىم قازاق ءتىلىن تالاپ ەتپەيدى دەگەنگە كەلتىرەدى. ءبارى ورىسشا دەگەنى عوي. ۆنج الۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيىن ءبىلۋ تالابى جاقىندا عانا ەندى. كوبى ازاماتتىق الىپ ۇلگەرگەن. بۇرىن كوشىپ كەتكەندەر ەندى وتباسىلى بولىپ قايتىپ كەلىپ جاتىر.

ەندى ولار باسقا رەسەيلىكتەردى قازاقستانعا كوشۋگە ۇگىتتەگەن پوستتار جازا باستادى. ۆنج-عا قازاق ءتىلىن سۇرايتىن تالاپتى الىپتاستاۋدى سۇراعان فەيك اككاۋنتتار كوبەيدى.

بۇلار – قازىر باس ساۋعالاعان ميگرانتتار. دەگەنمەن كوزقاراسى ەش وزگەرمەگەن، سول پۋتينيست، سول سوعىستى قولداۋشى، باتىستى جاۋ، وزگە ۇلتتاردى وزىنەن تومەن كورۋشىلەر دەپ ويلايمىن. تەك ءتىرى قالۋ ءۇشىن جان باعۋعا كەلگەندەر.

ەڭ قيىنى، مۇنداي توپ ەرتەڭ «ءبىزدىڭ قۇقىعىمىزدى تاپتادى، ورىسشا بىزگە جاۋاپ بەرمەيدى، 9 مامىردا پاراد، مارش وتكىزبەيدى» دەپ شۋ شىعارۋى ابدەن مۇمكىن. كرەملگە سونىسىمەن ىڭعايلى. ال ول قازاقستانعا اقپاراتتىق، ساياسي قىسىم جاساۋعا جاقسى سەبەپ.

رەسەي – ۇنەمى شەتتەن جاۋ ىزدەۋشى ەل. سولاي ىشكى قوعامدى موبيليزاتسيا جاسايدى. وزدەرىنىڭ ءداستۇرلى ساياسي تەحنولوگياسى. 1990جج اقش-تى، كەيىن شەشەنستاندى، سودان كەيىن ناتو، ەۋروپانى، ۋكراينانى، قازىر ميگرانتتاردى جاۋ وبرازىنا تەلىپ قويدى. ەرتەڭ ۋكراينادان تۇك تاپپاي ورالعاندا جاڭا جاۋ ىزدەۋىنە تۋرا كەلەدى. مىنە، سوندا قازىرگى كوشىپ جاتقان ميگرانتتاردى قولدانۋى بەك مۇمكىن.

مۇنداي ءادىستى كرەمل ەستونيانىڭ نارۆاسىندا، مولدوۆانىڭ پرەدنەستروۆەسىندە قولداندى. سوندىقتان قازىرگى رەسەيلىكتەردىڭ جاپپاي كوشى – جاي ميگراتسيا ەمەس، كەلەشەككە اقىرىن جينالىپ جاتقان ساياسي قاۋىپ. ال ميگرانتتاردىڭ ەڭبەك نارىعىندا جەرگىلىكتى مامانداردى ىعىستىرىپ جاتقانى بولەك اڭگىمە.

قۋانىش ەدىلحانتەگى:

رف ەكونوميكاسى تۋرالى جاپ-جاقسى پوست كوردىم. ايتقىسى كەلگەن ويى - رەسەيدە زاۋىتتار توقتاپ، جۇمىسشىلارى قىسقارتۋعا ۇشىراپ جاتىر، ەرتەڭ ولار، مىسالى كۇزگە، قىسقا تامان جان-جاققا اعىلۋى مۇمكىن دەيدى. ىپ-راس. كەلسە جۇمىسقا، ىشەر اسقا ورتاقتاسادى، ءتىپتى ءوزىمىزدى ىعىستىرىپ شىعارۋى مۇمكىن، ويتكەنى ۇياتسىز حالىق، ناحال، بىزدەر سياقتى اقكوڭىل ەمەس.

تاعى ءبىر ۆيدەودا بەرليندەگى ورىستاردى كورسەتتى، ولار قانداي دا ءبىر ەسكەرتكىشتىڭ اينالاسىنا جينالىپ، رەسەي دەپ ايقايلاپ ءجۇر (ونىڭ دا اۆتورى ەسىمدە قالمادى), شاماسى الگى ەسكەرتكىشتى بۇزدىرماۋعا تىرىسىپ جۇرگەن سياقتى. "موجەم پوۆتوريت" دەپ جازىپ قويعان. اۆتوردىڭ ويى - كوردىڭىزدەر عوي، بۇلاردى جولاتساڭ، كىشكەنەدەن كەيىن باسىڭا تىشادى دەيدى. بۇل دا ىپ-راس. نەمىستەرگە سولاي دەپ جۇرگەندە ءبىزدى ءتىپتى ادام قاتارىنا قوسپاۋى مۇمكىن.

سوسىن تيكتوكتا بۇرىنىراقتا كەلىپ العان ورىستار ءارتۇرلى ۆيدەولار تاراتىپ، رەسەيدە قالعاندارىن بىزگە شاقىرىپ جاتىر دەيدى. باستىسى - تىلدەن پروبلەما جوق كورىنەدى قازاقستاندا. ياعني ورىس ءتىلدى دەگەنى عوي.

مۇنداي پوستتار ءجيى ۇشىراسا باستاعان سياقتى. بۇل دۇرىس، قاۋىپتىڭ الدىن الماسا بولمايدى. مۇنىڭ ءبارىن ۇكىمەت ءبىلىپ وتىر دەپ سەنەمىن. وعان باستى ماركەرىم مىناۋ - ەندى بۇرىنعىداي كەز-كەلگەنگە ۋاقىتشا باسپانا بەرە بەرمەيتىن بولىپتى، ول ءۇشىن الدىمەن قازاق تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرۋى كەرەك ەكەن. بىراق... حالقىمىز قانداي جايباسار بولسا، ۇكىمەتىمىز دە سونداي جايباسار - بۇل ءىستى باياعىدا-اق جولعا قويۋ كەرەك ەدى. الدە ءبىلىپ وتىرعاندار، ءىشى بىلسە دە ۇندەمەي وتىردى ما؟ نەگىزى حالىقتا كىنا جوق، سول كەزدە-اق شۋلادىق قوي، كەلتىرمەۋدىڭ جولىن تاپ دەپ.

بۇل تالاپتىڭ ەكىنشى جاعى بار - ول وتانىنا ورالعىسى كەلەتىن قازاقتارعا قولدانىلماۋى كەرەك. ايتپەسە بىزدە شاش ال دەسە باس الاتىندار جەتكىلىكتى - كىشكەنە بولسا دا پارا العىسى كەلىپ، وتانىن اڭساپ كەلگەندەردى قازاق ءتىلىن سىلتاۋراتىپ الەككە سالۋى مۇمكىن. ونسىز دا قازاق ەكەنىڭدى دالەلدە دەپ جۇرگەندەر ءبىزدىڭ ءسىم جەتكىلىكتى.

ايتپاقشى... كەشە بۋراحاننىڭ ۆيدەوسىن ءبارىڭىز دە كورگەن شىعارسىزدار؟ سوندا يراننان كەلگەن قىز نە ايتتى دەيسىز عوي: يراندا تەك ادايلار عانا تۇرا ما الدە باسقا دا رۋلاردان بار ما، مىسالى نايماندار دەپ سۇرادى بۋراحان. سونداعى قىزدىڭ جاۋابى: بار، بىراق بىزدە پاسپورتتا ۇلتى جازىلمايدى، سوندىقتان ولار فاميليا ورنىنا اداي دەپ جازدىرتادى دەدى.

مەن مۇنى بىلاي ءتۇسىندىم: يران قازاقتارىنىڭ 90%-ءى ادايلار، سوندىقتان دا اداي دەگەن ءسوز - قازاق دەگەن ءسوز بولىپ كەتكەن، ياعني اداي-قازاق سينونيم سوزدەر. پاسپورتتارىندا ۇلتى جازىلمايتىن بولعان سوڭ، ءوزىنىڭ قازاق ەكەندىگىن ۇمىتپاۋ ماقساتىندا ولار ادايدى فاميليا ەتىپ العان بولۋى مۇمكىن. ارينە، بۇل ءوز جورامالىم، ايتپەسە فاميلياسىن نايمان نەمەسە قازاق دەپ جازسا بولماي ما دەگەن سۇراققا بەرەر جاۋابىم جوق، يرانيست ەمەسپىن عوي.

قورىتىندى. ازعانتاي عانا ۇلتپىز. قازاقستاندا سونشاما جەرگە بار بولعانى 14,5 ملن ادامبىز. ونىڭ ۇستىنە جارتىمىز ءوز تىلىمىزدە سويلەمەيمىز، ورىسشاعا بەيىمبىز. جامان ايتپاي جاقسى جوق، ەرتەڭ رەسەيدەن ونشاقتى ملن ادام كوشىپ كەلسە ءتىلىمىز جۇتىلىپ كەتكەنى عوي؟ قاتاڭ شارالار الۋعا ۇكىمەت تە سەسكەنەتىن بولار، ويتكەنى جاقىندا رف مەم. دۋماسى ەگەر رف ازاماتى شەتەلدە سوتتالسا پرەزيدەنتىنە اسكەر كىرگىزۋگە رۇقسات بەرەتىن زاڭدى ءبىرىنشى وقىلىمدا بەكىتتى دەگەن اقپار شىقتى. وسىنى پايدالانىپ بىزدە قانداي ويى بارىن كىم ءبىلىپتى؟ ەڭ باستىسى - وزىمىزگە مىقتى بولايىق، ىشتەي قاي نارسەگە دە دايىن بولايىق، ءتىلىمىزدى دامىتا بەرەيىك. ارابقا دا، قىتايعا دا، ورىسقا دا دالاڭداپ جالباقتاي بەرمەي كىشكەنە جيناقتالايىق. ساياسي ساۋاتىمىزدى كوتەرىپ جان-جاعىمىزعا قاراڭقىرايىق  دەگىم كەلەدى.

ءتۇيىن: مىنە، بىزگە الەۋمەتتىك جەلىلەردەن وسىنداي دابىلدار كەلىپ جاتىر. بۇل، ارينە، داۋىل ەمەس، بىراق، داۋىلالدى سيتۋاتسيا ەكەنى راس. ويتكەنى، قازاق حالقى ءالى دە مونوۇلتتىق مەملەكەت رەتىندە قۇرالا الماي كەلەدى. بىزدە ءتىل تۇتاستىعى، مادەني تۇتاستىق، مەملەكەتشىلدىك تۇسىنىگى ءالى دە ءالسىز كۇيدە. كوپ جاعدايدا، بىزدەگى ازاماتتىق ينستيتۋتتار وزگە ۇلتتاردى وزىنە اسسيميلياتسيالاۋعا، وزىنە سىڭىرۋگە  قاۋقارسىز.

جوعارىداعى كوتەرىلگەن سۇراقتار وسى ماسەلەنى قاۋىپ سانايدى. بۇل – ازاماتتىق دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس ‑ ونى تەك مەملەكەتتىك جىگەر ارقىلى شەشۋگە بولادى. مەملەكەت بەن بيلىگىمىز سوعان دايار ما؟

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz