جاھاندىق ەكونوميكادا ءجۇرىپ جاتقان تەرەڭ وزگەرىستەر مەن گەوساياسي شيەلەنىستەر ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا فورماتىن تالاپ ەتۋدە. وسىنداي جاعدايدا قازاقستان مەن ەۋروپا اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ ءمانى ارتىپ، ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىكتىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى اشىلۋدا. وسى وزەكتى تاقىرىپ اياسىندا ءبىز ەكونوميست دينارا مامىربەكوۆامەن سۇحباتتاستىق.

​ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان ەۋروپا ءۇشىن تەك شيكىزات جەتكىزۋشى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار بالاما لوگيستيكالىق ءدالىز، ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى بولىگى جانە گەوەكونوميكالىق سەرىكتەس رەتىندە ءرولىن كۇشەيتىپ كەلەدى. اسىرەسە جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ قايتا قۇرىلۋى مەن «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا كوشۋ جاعدايىندا بۇل ماڭىز ودان ءارى ارتا تۇسپەك.

​سۇحبات بارىسىندا قازاقستان مەن چەحيا اراسىنداعى ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا، تەحنولوگيا ترانسفەرى، لوگيستيكا جانە ەنەرگەتيكا سالالارىنداعى ىقپالداستىقتىڭ بولاشاعى، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن يندۋستريالىق حابقا اينالۋ مۇمكىندىكتەرى جان-جاقتى سارالاندى.

– چەحيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ قازاقستانعا ساپارى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ترانسفورماتسياسى جانە ساۋدا اعىندارىنىڭ قايتا باعدارلانۋى اياسىندا ءوتىپ جاتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، ورتالىق ازيا، اسىرەسە قازاقستان، ەۋروپالىق ەلدەر ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى بولا تۇسۋدە؟

ورتالىق ازيانىڭ، اسىرەسە قازاقستاننىڭ، ەۋروپالىق ەلدەر ءۇشىن ماڭىزى سوڭعى جىلدارى ايتارلىقتاي ارتىپ كەلەدى، جانە بۇل ءۇردىس جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق ترانسفورماتسياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى.

بىرىنشىدەن، جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ قايتا قۇرىلۋى بايقالادى. COVID-19 پاندەمياسىمەن گەوساياسي شيەلەنىستەر (سونىڭ ىشىندە رەسەي-ۋكراينا سوعىسى) ەۋروپالىق كومپانيالاردى ءداستۇرلى مارشرۋتتار مەن سەرىكتەستەردى قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى. وسى تۇرعىدا قازاقستان ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن ترانزيتتىك حاب رەتىندە ەرەكشە ءرولگە يە. مىسالى، ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى (Middle Corridor) ارقىلى قىتاي–ەۋروپا اراسىنداعى بالاما لوگيستيكالىق جولدار دامىپ كەلەدى.

ەكىنشىدەن، ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك فاكتورى كۇشەيدى. ەۋروپالىق وداق ءۇشىن كومىرسۋتەك رەسۋرستارىن ءارتاراپتاندىرۋ ستراتەگيالىق مىندەتكە اينالدى. قازاقستان – مۇناي، گاز، ۋران سياقتى رەسۋرستارعا باي مەملەكەت، سوندىقتان ول ەۋروپالىق وداق ءۇشىن سەنىمدى جەتكىزۋشىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار، «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا كوشۋ اياسىندا قازاقستان سيرەك مەتالدار مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا جوبالارى بويىنشا دا ماڭىزدى ارىپتەسكە اينالۋى مۇمكىن.

ۇشىنشىدەن، گەوەكونوميكالىق پوزيتسيا. قازاقستان تەك رەسۋرس بازاسى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان سالىستىرمالى تۇراقتى، كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزەتىن ەل. بۇل ونى ەۋروپا ءۇشىن ورتالىق ازياداعى «كىرۋ نۇكتەسىنە» اينالدىرادى. ايماقتىڭ باسقا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا، قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتى مەن ينفراقۇرىلىمى اناعۇرلىم دامىعان.

تورتىنشىدەن، نارىقتىق جانە وڭىرلىك ينتەگراتسيا اسپەكتىسى. قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق مۇشەسى رەتىندە كەڭىرەك ايماقتىق نارىققا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. بۇل ەۋروپالىق كومپانيالار ءۇشىن تەك ءبىر ەل ەمەس، تۇتاس وڭىرگە شىعۋ الاڭى دەگەن ءسوز.

قورىتىندىلاي كەلە، ورتالىق ازيا، اسىرەسە قازاقستان، ەۋروپا ءۇشىن ءۇش نەگىزگى فۋنكتسيا اتقارا باستادى:

1) بالاما لوگيستيكالىق ءدالىز،

2) ەنەرگيا جانە شيكىزات كوزى،

3) گەوەكونوميكالىق سەرىكتەس.

بۇل ماڭىز الداعى ۋاقىتتا دا ارتا بەرەدى، سەبەبى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ فراگمەنتاتسياسى مەن ايماقتانۋى تەرەڭدەپ بارا جاتىر.

– قازاقستان ءوزىن وڭىردەگى ەۋروپا ءۇشىن سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە تانىتىپ كەلەدى، ونىڭ ىشىندە شيكىزات جەتكىزۋ جانە ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا سالالارىندا. بۇل باعىت ەو ەلدەرىنىڭ، سونىڭ ىشىندە چەحيانىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق مۇددەلەرىنە قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟

– قازاقستاننىڭ «سەنىمدى سەرىكتەس» رەتىندەگى پوزيتسياسى ەۋروپانىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق مۇددەلەرىمەن ەداۋىر ۇيلەسەدى، بىراق بۇل سايكەستىك تولىق اۆتوماتتى ەمەس – ول ناقتى سەكتورلار مەن ينستيتۋتسيونالدىق شارتتارعا تاۋەلدى.

بىرىنشىدەن، ەۋروپانىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىن ەسكەرسەك، سايكەستىك ايقىن كورىنەدى. ەۋروپالىق وداق سوڭعى جىلدارى «ستراتەگيالىق اۆتونوميا» جانە جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىن كۇشەيتتى. بۇل ءۇردىس رەسەي-ۋكراينا سوعىسى سالدارىنان جەدەلدەدى. وسى كونتەكستە قازاقستان شيكىزات جەتكىزۋشى عانا ەمەس، تاۋەكەلى سالىستىرمالى تۇردە تومەن، ساياسي تۇرعىدان بولجامدى سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرىلادى. مۇناي، ۋران، ءتۇستى مەتالدار جانە سيرەك جەر ەلەمەنتتەرى — بۇلاردىڭ بارلىعى ەۋروپانىڭ ونەركاسىپتىك جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن كريتيكالىق رەسۋرستار.

ەكىنشىدەن، ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا اسپەكتىسى. بۇل جەردە قازاقستاننىڭ ءرولى تەك «ەكسپورتتاۋشى» دەڭگەيىنەن جوعارىلاۋى ماڭىزدى. ەو ءۇشىن، سونىڭ ىشىندە چەحيا سياقتى يندۋستريالىق ەكونوميكاسى بار ەلدەر ءۇشىن، شيكىزاتتى تەك ساتىپ الۋ جەتكىلىكسىز – ولار قوسىلعان قۇن تىزبەگىن كەڭەيتۋدى قالايدى. چەحيانىڭ ماشينا جاساۋ، اۆتوموبيل جاساۋ، ەنەرگەتيكالىق ينجەنەريا سالالارىنداعى تاجىريبەسى قازاقستانداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا جاقسى سايكەس كەلەدى.

ۇشىنشىدەن، «جاسىل ترانسفورماتسيا» فاكتورى. ەو-نىڭ European Green Dealاياسىندا دەكاربونيزاتسياعا كوشۋى قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ولشەمىن اشادى. قازاقستاندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا، «جاسىل» سۋتەك، سيرەك مەتالدار ءوندىرىسى سياقتى باعىتتاردا الەۋەت بار. چەحيا سياقتى ەلدەر ءۇشىن بۇل – جاڭا تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالاردى سىرتقا شىعارۋ مۇمكىندىگى، ال قازاقستان ءۇشىن – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ قۇرالى.

سونىمەن قاتار، شەكتەۋلەردى دە ەسكەرگەن ءجون:

بۇل فاكتورلار كووپەراتسيانىڭ تەرەڭدەۋ قارقىنىن باياۋلاتۋى مۇمكىن. قازاقستان مەن ەو، سونىڭ ءىشىندە چەحيا اراسىنداعى ەكونوميكالىق مۇددەلەر «جوعارى دارەجەدە كومپلەمەنتارلى» ء(بىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن). قازاقستان رەسۋرستىق جانە گەوەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتارعا يە بولسا، ەۋروپا تەحنولوگيالىق، قارجىلىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق كاپيتال ۇسىنادى. ەگەر وسى ەكى كومپونەنت ءتيىمدى بىرىكتىرىلسە، بۇل قاتىناس كلاسسيكالىق «شيكىزات پەريفەرياسى» مودەلىنەن «ونەركاسىپتىك سەرىكتەستىك» مودەلىنە ەۆوليۋتسيالانۋى مۇمكىن.

–جاھاندىق نارىقتاردىڭ فراگمەنتاتسياسى جانە گەوەكونوميكالىق باسەكەنىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا قازاقستان مەن چەحيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ قاي باعىتتارى نەعۇرلىم پەرسپەكتيۆالى بولا الادى – ونەركاسىپ، ەنەرگەتيكا، تەحنولوگيالار نەمەسە لوگيستيكا؟

– جاھاندىق نارىقتاردىڭ فراگمەنتاتسياسى كۇشەيگەن سايىن مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق «قاي سالا ماڭىزدى؟» دەگەن قاراپايىم تاڭداۋدان گورى، «قاي سالالاردىڭ سينەرگياسى ەڭ جوعارى؟» دەگەن كۇردەلى سۇراققا اينالىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستان مەن چەحيا اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل بىرنەشە باعىتتىڭ قيىلىسىندا ەرەكشە پەرسپەكتيۆالى كورىنەدى.

ءبىرىنشى جانە، مەنىڭشە، ەڭ ستراتەگيالىق باعىت – ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا. چەحيانىڭ ماشينا جاساۋ، ءدال ينجەنەريا جانە اۆتوموبيل كومپونەنتتەرى وندىرىسىندەگى جوعارى قۇزىرەتى قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق بازاسىن تەرەڭدەتۋ قاجەتتىلىگىمەن ۇيلەسەدى. ەگەر بۇل ىنتىماقتاستىق تەك دايىن ءونىم ەكسپورتتاۋمەن شەكتەلمەي، بىرلەسكەن وندىرىستەر، تەحنولوگيا ترانسفەرى جانە جەرگىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ فورماتىندا دامىسا، وندا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر الدەقايدا جوعارى بولادى. مۇندا كلاسسيكالىق «رەسۋرس جەتكىزۋشى – دايىن ءونىم تۇتىنۋشى» مودەلىنەن باس تارتۋ ماڭىزدى.

ەكىنشى باعىت – ەنەرگەتيكا، بىراق ءداستۇرلى تۇسىنىكتەن كەڭىرەك ماعىنادا. ارينە، قازاقستاننىڭ كومىرسۋتەك رەسۋرستارى ەۋروپالىق وداق ءۇشىن ءالى دە ماڭىزدى. الايدا ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا نەگىزگى نازار «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا اۋىسىپ جاتىر. European Green Deal اياسىندا چەحيا سياقتى ەلدەر دەكاربونيزاتسيا مەن ەنەرگيا تيىمدىلىگى تەحنولوگيالارىن دامىتۋدا. قازاقستان ءۇشىن بۇل – جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا، سۋتەك ەنەرگەتيكاسى جانە ەنەرگيا ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ سالالارىندا سەرىكتەستىك ورناتۋعا مۇمكىندىك.

ءۇشىنشى – لوگيستيكا جانە ترانزيت. بۇل باعىتتىڭ ماڭىزى سوڭعى جىلدارى ايتارلىقتاي ءوستى، اسىرەسە رەسەي-ۋكراينا سوعىسىسالدارىنان ءداستۇرلى ساۋدا مارشرۋتتارى قايتا قارالعاننان كەيىن. قازاقستان ترانسكاسپي باعىتى ارقىلى ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى بالاما ءدالىز رەتىندە ءوز ءرولىن كۇشەيتىپ كەلەدى. چەحيا ءۇشىن بۇل – جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن ءارتاراپتاندىرۋ، ال قازاقستان ءۇشىن – ترانزيتتىك تابىستى ارتتىرۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ.

ءتورتىنشى – تەحنولوگيالار، بىراق بۇل سالادا ىنتىماقتاستىق ازىرگە جاناما سيپاتتا. چەحيانىڭ ونەركاسىپتىك تەحنولوگيالارى مەن ينجەنەرلىك شەشىمدەرى قازاقستانداعى وندىرىستىك جوبالارعا ەنگىزىلۋى مۇمكىن. دەگەنمەن، بۇل باعىتتىڭ تابىستى بولۋى ينستيتۋتسيونالدىق ورتاعا، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە جانە يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەگە تاۋەلدى.

مەنىڭ كاسىبي باعالاۋىم بويىنشا، ەڭ جوعارى قايتارىم بەرەتىن مودەل – «ونەركاسىپ + ەنەرگەتيكا + لوگيستيكا» ۇشتاعانىنىڭ ينتەگراتسياسى. ياعني، شيكىزاتتى ءوندىرۋ، ونى وڭدەۋ، ءارى قاراي ءتيىمدى تاسىمالداۋ ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە قاراستىرىلعاندا عانا شىنايى ەكونوميكالىق اسەر پايدا بولادى. ال تەحنولوگيالار وسى ءۇش باعىتتىڭ «كۇشەيتكىشى» رەتىندە قىزمەت ەتەدى.

قورىتىندىلاي كەلە، قازاقستان مەن چەحيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى جەكە سەكتورلارعا ەمەس، ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىنا تاۋەلدى. ەگەر بۇل قاتىناس دۇرىس قۇرىلسا، ول جاي ساۋدا سەرىكتەستىگىنەن ستراتەگيالىق يندۋستريالىق اليانس دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى ابدەن مۇمكىن.

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز ساياساتىندا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن حالىقارالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرەدى. مۇنداي تاسىلدەر قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق ەلدەر ءۇشىن ەكونوميكالىق سەرىكتەس رەتىندەگى پوزيتسياسىن قانشالىقتى نىعايتادى؟

– قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتى قازاقستاننىڭ سىرتقى تاۋەلدىلىگىن ازايتىپ، ونى تۇراقتى ءارى بولجامدى سەرىكتەس رەتىندە كورسەتەدى. بۇل ءتاسىل ەۋروپالىق وداق ءۇشىن ماڭىزدى، سەبەبى ەۋروپا سەنىمدى جانە كوپسالالى ارىپتەستەرگە مۇددەلى. شيكىزاتقا عانا ەمەس، وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن جاڭا تەحنولوگيالارعا نازار اۋدارۋ ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتەدى. حالىقارالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ قازاقستاندى ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ماڭىزدى ەكونوميكالىق كوپىرگە اينالدىرادى. سونىمەن قاتار، ينۆەستيتسيالىق كليماتتىڭ جاقسارۋى ەۋروپالىق كاپيتالدى تارتۋدى جەڭىلدەتەدى. ناتيجەسىندە، بۇل ساياسات قازاقستاننىڭ ەۋروپا ءۇشىن ستراتەگيالىق سەرىكتەس رەتىندەگى پوزيتسياسىن ايتارلىقتاي نىعايتادى.

– چەحيانىڭ قۋاتتى ونەركاسىپتىك بازاسى جانە ەو اياسىنداعى ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيا تاجىريبەسى بار. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋ جانە مودەرنيزاتسيا تۇرعىسىنان قازاقستان ءۇشىن قانداي تاجىريبەلەر پايدالى بولۋى مۇمكىن؟

– قازاقستان ءۇشىن چەحيا تاجىريبەسىنىڭ قۇندىلىعى – ونىڭ پوستسوتسياليستىك ەكونوميكادان جوعارى قوسىلعان قۇنعا نەگىزدەلگەن يندۋستريالىق مودەلگە ءساتتى ترانسفورماتسياسىندا. بۇل جەردە بىرنەشە پراكتيكالىق ساباق بار.

بىرىنشىدەن، وندىرىستىك كلاستەرلەردى دامىتۋ. چەحيادا اۆتوموبيل جاساۋ، ماشينا جاساۋ سياقتى سالالاردا جەتكىزۋشىلەردىڭ تىعىز جەلىسى قالىپتاسقان. قازاقستان ءۇشىن دە ءىرى كاسىپورىنداردىڭ اينالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ينتەگراتسيالاپ، تولىققاندى وندىرىستىك ەكوجۇيە قۇرۋ ماڭىزدى – بۇل قوسىلعان قۇندى ەل ىشىندە ۇستاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەكىنشىدەن، تەحنولوگيا ترانسفەرى مەن ادامي كاپيتال. چەحيا ەۋروپالىق وداقكەڭىستىگىنە كىرىگۋ ارقىلى ءبىلىم، ستاندارتتار جانە تەحنولوگيالاردى بەلسەندى تۇردە قابىلدادى. قازاقستان ءۇشىن دە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدى كۇشەيتۋ، ينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاۋ جانە شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بىرلەسكەن R&D جوبالاردى دامىتۋ شەشۋشى فاكتور بولا الادى.

ۇشىنشىدەن، ينستيتۋتسيونالدىق ساپا مەن يندۋستريالىق ساياسات. چەحيا ينۆەستيتسيا تارتۋدا اشىقتىق، قۇقىقتىق تۇراقتىلىق جانە ءتيىمءدى رەتتەۋ ارقىلى باسەكەگە قابىلەتتى ورتا قالىپتاستىردى. قازاقستاندا دا يندۋستريالىق ساياسات «تاڭداپ قولداۋ» ەمەس، ونىمدىلىك پەن ەكسپورتقا باعىتتالعان جۇيەلى ىنتالاندىرۋعا نەگىزدەلۋى ءتيىس.

تورتىنشىدەن، ەكسپورتقا باعدارلانۋ. چەح ەكونوميكاسى جاھاندىق قۇن تىزبەكتەرىنە تەرەڭ كىرىكتىرىلگەن، اسىرەسە ەۋروپالىق وداق نارىعى ارقىلى. قازاقستان ءۇشىن بۇل – ىشكى نارىقپەن شەكتەلمەي، وڭدەلگەن ءونىمدى سىرتقى نارىقتارعا شىعارۋ ستراتەگياسىن كۇشەيتۋ دەگەن ءسوز.

چەحيانىڭ تاجىريبەسى قازاقستانعا «شيكىزاتتىق مودەلدەن» «جوعارى قوسىلعان قۇندى يندۋسترياعا» ءوتۋدىڭ ناقتى جولىن كورسەتەدى: كلاستەرلەر، تەحنولوگيا، ينستيتۋتتار جانە ەكسپورت – وسى ءتورت تىرەك مودەرنيزاتسيانىڭ وزەگىن قۇرايدى.

– جالپى العاندا، قازاقستان مەن چەحيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەۋى ورتالىق ازيا مەن ەۋروپانىڭ جاقىنداسۋىنىڭ كەڭ ءۇردىسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن بە، مۇندا قازاقستان نەگىزگى بايلانىستىرۋشى بۋىن ءرولىن اتقارا ما؟

– قازاقستان مەن چەحيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تەك ەكىجاقتى دەڭگەيدە ەمەس، ورتالىق ازيا مەن ەۋروپالىق وداقاراسىنداعى بايلانىستاردىڭ ينستيتۋتسيونالدانۋىنىڭ كورىنىسى بولىپ وتىر.

بىرىنشىدەن، قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق جانە لوگيستيكالىق ورنالاسۋى ونى تابيعي «كوپىرگە» اينالدىرادى. ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى بالاما ساۋدا دالىزدەرىنىڭ دامۋى، اسىرەسە رەسەي-ۋكراينا سوعىسى كەيىن، ونىڭ ترانزيتتىك ماڭىزىن ارتتىردى. بۇل تەك تاسىمال عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ساۋدا، ينۆەستيتسيا جانە وندىرىستىك كووپەراتسيا اعىندارىنىڭ قايتا باعدارلانۋىن بىلدىرەدى.

ەكىنشىدەن، قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى مەن سالىستىرمالى ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىعى ونى ايماقتاعى «كىرۋ نۇكتەسىنە» اينالدىرادى. ەۋروپالىق كومپانيالار كوبىنەسە بۇكىل ورتالىق ازيا نارىعىنا شىعۋدى قازاقستان ارقىلى باستايدى، ويتكەنى ينفراقۇرىلىم، قارجى جۇيەسى جانە رەتتەۋشى ورتا سالىستىرمالى تۇردە دامىعان.

ۇشىنشىدەن، ەنەرگەتيكا جانە شيكىزات فاكتورلارى. قازاقستان ەۋروپا ءۇشىن رەسۋرستار جەتكىزۋشى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار «جاسىل» ترانسفورماتسيا كونتەكستىندە جاڭا سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل ىنتىماقتاستىق ايماقتىق دەڭگەيدە كەڭەيىپ، ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىن دە قامتۋى مۇمكىن.

دەگەنمەن، قازاقستاننىڭ «نەگىزگى بايلانىستىرۋشى بۋىن» ءرولى اۆتوماتتى ءتۇردە بەرىلمەيدى – ول ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ، ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى جالعاستىرۋ جانە ايماقتىق ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋ ارقىلى بەكىتىلۋى ءتيىس. قازاقستان مەن چەحيا اراسىنداعى بايلانىستار ورتالىق ازيا مەن ەۋروپانىڭ جاقىنداسۋىنىڭ ءبىر ەلەمەنتى. ال قازاقستاننىڭ ءرولى – وسى ۇردىستە ترانزيتتىك، ەكونوميكالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق پلاتفورما رەتىندە قىزمەت ەتۋ.

قازاقستان مەن چەحيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق – جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاڭا كونفيگۋراتسياسىنا بەيىمدەلۋدىڭ ناقتى كورىنىسى. ەۋروپالىق وداق ءۇشىن قازاقستان تەك رەسۋرستىق بازا ەمەس، تاۋەكەلدەردى ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ستراتەگيالىق سەرىكتەسكە اينالىپ كەلەدى.

قازاقستاننىڭ ارتىقشىلىعى – ونىڭ گەوەكونوميكالىق ورنالاسۋى مەن كوپۆەكتورلى ساياساتى، بىراق ۇزاق مەرزىمدى تابىس شيكىزات ەكسپورتىندا ەمەس، قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋدا جاتىر. سوندىقتان چەحيا سياقتى يندۋستريالىق ەلدەرمەن كووپەراتسيا – تەحنولوگيا ترانسفەرى، ءوندىرىستى لوكاليزاتسيالاۋ جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە ماڭىزدى.

مەنىڭ كوزقاراسىمدا، ەگەر قازاقستان وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ، ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى تەرەڭدەتسە، ول جاي ترانزيتتىك نەمەسە رەسۋرستىق ەل ەمەس، ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن تولىققاندى يندۋستريالىق حابقا اينالا الادى.

Abai.kz