ءار قانداي حالىق ءوز ۇلتىنىڭ اتاۋىنىڭ نە ماعىنا بەرەتىنىنبىلۋگە مىندەتتى. سول قاتاردا قازاق حالقى دا بار، ۇلتتىق اتاۋىمىز قازاق اتاۋى قولدانىستا بولعالى 600 جىلعا تايادى، الايدا قازاق نە دەگەن ءسوز؟

بەلگىلى تۇركولوگ، موڭعول تانۋشى ءناپىل بازىلقان ءوز سۇحباتىندا قازاق ءسوزىن اربامەن بايلانىستىرعان ەكەن، ارينە كەلىسەتىن جەرى دە بار، بىراق قوسا كەتەرىمىز دە بار.

كوشپەندىلەر ءۇشىن اربا وتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى، دۇنيە-مۇلكىن ارباعا باسىپ الىپ، كوشىپ جۇرەدى، سوعىس ولجالارىن تاسىعاندا دا ۇلكەن ءرول اتقارادى. ەجەلگى قاڭعار (قاڭلى) تايپاسىنىڭ ەلدىك اتاۋى دا وسى اربا سوزىنەن شىققان، ول تۋرالى «وعىزنامادا» باياندالادى (ابىلعازى ءباھادۇر حان. تۇرىك شەجىرەسى). دەمەك قاڭعا - اربا دەگەن ءسوز، اربا ءسوزى قازاق تىلىنە پارسى تىلىنەن كىرگەن كىرمە ءسوز. كەيىنگى تاريحتا موڭعوليا، ءسىبىريا، قازاق دالاسىنداعى كوشپەندى تۇرىك تايپالارى تەلەك (铁勒 te r lek), تەرلىك دەپ اتالادى، تەرلىك سيانبي تىلىندە اربا دەگەن ءسوز، تۇرىك تىلدەس كوشپەندىلەر اربالىلار اتاندى (كەيىنگى حان اۋلەتىنىڭ كىتابى، 90-تاراۋ، «ۋحۋان مەن سيانبەيدىڭ بايانى»). ال ولاردىڭ ارباسىنىڭ دوڭعالاعى بيىك بولعاندىقتان حاندىكتەر ولاردى 高车(gaoche) ياعني، بيىك اربالىلار دەپ اتادى. ولار 545 جىلى بۋمىن قاعان باستاعان تۇرىكتەرگە باعىندى، تۇرىك سوعدى تىلىندە دۋلىعا دەگەن ءسوز، ال ولاردىڭ اقسۇيەك تايپاسى اشىنا ( ا قىتايشا قۇرمەت ءسوزى، وعان قوسارلانعان شىنا نەمەسە شىنو ءسوزى موڭعولشا قاسقىر نەمەسە ءبورى دەگەن ءسوز) بولاتىن. ونان كەيىنگى قاعانات اتاۋى ۇيعۇر ول بولسا بىرىگۋ، ۇيىسۋ دەگەن ءسوز.

قازاق سوزىنە توركىندەس كونە تۇرىك ءسوزى بولسا ول قازقانۋ دەگەن ءسوز، تونىكوك بىتىكتاسىندا بىلاي جازىلعان: «ەلتەرىس قاعان قازعانماسار يوق ەرتى، ەسىرە بەن ءوزۇم بىلگە تۇي-ۇقۇق قازعانماسار بەن يوق ەرتىم» (قارجاۋباي سارتقوجا. ورحون ەسكەرىتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسى. 451 بەت.). بۇنداعى قازعانۋ ءسوزىن بۇرىنعى تۇركولوگتار كۇرەسۋ دەپ اۋدارسا، قارجاۋباي سارتقوجاۇلى يەلىك ەتۋ دەپ اۋدارىپتى، الايدا ول زاماندا قازاق ەتنوس رەتىندە دە، ساياسي-الەۋمەتتىك توپ رەتىندە دە جارىققا شىقپاعان. تۇرىك قاعاناتى زامانىندا بەلگىلى قازاق رۋلارى بولسا ولار: بايىرقى (بارقى), تولەڭگىت، بەرىش، سەبەك، چەك (شەكتى), چۋمۋكەن (شومەكەي؟), ادايز (اداي). ودان وزگە تايپالار تەگى ول كەزدە ءومىر سۇرگەنىمەن، قازىرگى اتاۋىمەن اتى شىقپاعان.

ال 13-14 عاسىرلاردا قازاق اتاۋى ساياسي-الەۋمەتتىك توپتىڭ اتى رەتىندە شىعا باستاعان. موڭعول داۋىرىندە شىڭعىس قاعاننىڭ ماڭىندا كوپتەگەن قازاق رۋلارى قازىرگى اتاۋىمەن تاريحتا قالدى. الايدا ولار 1206 جىلى موڭعول يمپەرياسىنىڭ قۇرىلۋىنا ىلەسە موڭعول اتاندى، انىعىن ايتساق موڭعول مەن موعول ءسوزى ءبىر ءسوز، 16 عاسىرعا دەيىن موعولستاندا قازاقتىڭ ءبىر ءبولىم تايپالارى موڭعول ياعني، موعول اتانىپ كەلدى. وسى موعولستاندا مەملەكەتىك قىزمەتكەرلەردى البان اتاعانى بەلگىلى، البان دەگەن تايپا اتى وسىدان شىققان بولۋى مۇمكىن.

ال ەندى موڭعول تىلىندە قازاق نە ماعىنا بەرەدى؟ جاۋاپ - اربا، اربا بولعاندا ۇستىنە كيىز ءۇي تىگىلگەن، 10-40 وگىز سۇيرەپ جۇرەتىن جىلجىمالى ءۇي، ونى موڭعولدار قاساق تەرگۇن ياعني، قازاق اربا دەگەن. ايتا كەتەرلىگى قوڭىرات، قورالاس، ءۇيسىن، جالايىرلاردى دارلەكين موعولدار دەگەن، ول اربالى موعول دەگەن ءسوزدىڭ باسقاشا ايتىلۋى بولۋى مۇمكىن. شىڭعىس قاعاننىڭ توعىز جاسىندا اكەسى يەسۋكەي ونى ناعاشى جۇرتىن ارالاتىپ قالىڭدىق ىزدەگەن كەزدە قوڭىرات داي شەشەن جولىعىپ بىلاي دەگەن ەكەن:

با قوڭىرات يرگەن، (بار قوڭىرات ەلىندە)

ەرتەۋ دۇرىس جيگەيىن. (ەرتەدەن دۇرىس جيەنى)

جەسۋن، وكىن،وڭگىدەن (كەلىستى قىزى ءوڭدى)

ۇلىسى ولە تەمىسەت،(ۇلىستا تالاس جوق)

قاسا وڭگى وكىيندى، (قاس ءوڭدى قىزداردى)

قاعان بولىقسان تاني،( قاعان بولعان سىزگە)

قاساق تەرگۇن ءدۇر،ۇناۋنلىجۋ ( قاساق ارباعا وتىرعىزىپ)

قارا بۋرا كەلگىجۋ، (قارا بۋرا كەلتىرىپ)

قاتارلاۋىنلى ءوتيجۋ.(قاتارلاتا وتكىزىپ)

قاتۇن ساۋلەڭ قانتۋ ساۋلۋمو (قاتۇن ورىنىندا بىرگە قامتيمىز)(موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى. 1- تاراۋ. 64 بولىك). موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىنىڭ بىزگە جەتكەن نۇسقاسى قىتاي يەروگليفىمەن كونە موڭعول تىلىندە جازىلعان، وندا قاساق دەگەن ءسوزدى 合撒黑( ha sa hei) دەپ تاڭبالاعان. موڭعول يمپەرياسى داۋىرىندە دە وسى كۇيمەلى اربا ءجيى ايتىلادى. پلانو كارپيني دە موڭعول-تاتارلاردىڭ باسپاناسى تۋرالى ايتقاندا: «كەيبىر شاتىردى ارباعا تىگەدى، كىشىلەۋىن ءبىر وگىز، ال كەيبىرەۋىن بىرنەشە وگىز ءتىپتى وداندا كوپ وگىز سۇيرەيدى، سوعىستا دا وسى باسپانالارىن الىپ جۇرەدى»( كارپينيدىڭ شىعىسقا ساپار ەستەلىگى. 1- تاراۋ) - دەيدى.

14 عاسىردا جوشى ۇلىسىنىڭ گۇلدەنگەن كەزىندە قاساق اربا سالتاناتى ءتىپتى، ايىرىقشا بولعان. 1334 جىلى قىرىمدا جانە ەدىل-جايىقتا بولعان يبن ءباتۋتا قاساق اربا تۋرالى بىلاي دەيدى: «وردا دەپ اتالاتىن ستاۆكا كەلدى، ءبىز تۇرعىندارىمەن بىرگە جىلجىپ بارا جاتقان ۇلكەن قالانى كوردىك. مۇندا بازارلار، مەشىتتەر بار ەكەن، دالا اسحاناسىنىڭ ءتۇتىنى اسپانعا كوتەرىلىپ، اۋامەن ۇلاسىپ جاتىر. ولار ارنايى دالا اسحاناسىن تاسيتىن اربالاردا جول ءجۇرىپ بارا جاتىپ اس پىسىرە بەرەدى. ايالدايتىن جەرگە كەلگەندە ونى ء(ۇيدى) اربادان وڭاي تۇسىرىلەتىن بولعاندىقتان جەرگە ءتۇسىرىپ قويادى» (يبن ءباتۋتا).

ال 15-16 عاسىر دەرەكتەرىندە قازاقىلىق دەگەن ءسوز جاپان دالاعا كەتىپ قيىندىق كورۋدى ايتقان. مىسالى بابىر ءوزىنىڭ فەرعانادان ايىرىلىپ نەشە جىلدار بويى يەلىكسىز، جەكە قالاسى جوق بولىپ تەنتىرەپ جۇرگەن كۇندەرى تۋرالى بىلاي ايتادى: «ءجۇنىس حاننىڭ ەكىنشى قىزى مەنىڭ شەشەم - قۇتىلىق نيگار حانىم ەدى، قازاقىلىق جانە سەرگەلدەڭ كۇندەردە نەگىزىنەن مەنىمەن بىرگە بولدى»( بابىرناما. 18- بەت).

قازاق اتاۋىنىڭ ەتنوستىق اتاۋعا اينالۋى 15 عاسىردىڭ ورتاسى، ول تۋرالى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي: «ابىلقايىر حان قايتىس بولعان سوڭ وزبەكتەردىڭ ۇلىسىندا الاۋىزدىق پايدا بولدى. ءار كىم ءوز مۇمكىندىكتەرىنە قاراي حاۋىپسىز ءارى دۇرىس ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن كەرەي حان مەن جانىبەك حاندى پانالادى، ولار وسىلايشا كۇشىن نىعايتتى. باسىندا ءوستىپ ەلدەن قاشىپ، ولاردان ءبولىنىپ- جارىلىپ قالىپ، ءبىراز ۋاقىت سەرگەلدەڭدە بولعاندىقتان ولاردى «قازاق» - دەپ اتادى، بۇل لاقاپ ات قازاقتارعا وسىلاي تاڭىلدى (تاريحي راشيدي. 515 بەت).

بۇل دەرەك بويىنشا دا قازاق ءسوزى سەرگەلدەڭ ءومىر ءسۇرۋ تۋرالى بولىپ تۇر. ول تۋرالى ءشايبان اۋلەتتەرى تۋرالى كىتاپتاردا دا وسىلاي ايتىلادى: «قازاقىلىق زاماندا حانمەن (ابىلقايىر حان) بىرگە قىلىش شاپقاندار: ياحۋپ قوجا، يۋسۋف قوجا، قاراقامشى باحىرام قوجا، تۇمەن مىڭبەگىلەرىنەن قىلىشباي ءباھادۇر، ءبورجى قاراداۋلەت قوجا ءباھادۇر، ۇيعىر يابعۋ مەن ياحشى قوجا، دۇرمەن ينكا قوجا مەن يمادۇق. تۋبەي تۇمەننەن ءدارۋىش ءباھادۇر، ۇيشۋننەن (ۇيسىننەن) شەيح مۇحاممەد ءباھادۇر، قۇداعاي، وسمان ءباھادۇر، قوڭىراتتان ياناق العى قوجا، ونىڭ ءىنىسى ۇرۇش ءباھادۇر». (تاريح- ي- گۋزيداي- ي- نۇسىراتنامە).

دەمەك قازاق ءسوزى قالالاردا ەمەس، ساحارادا ءجۇرىپ ءومىر ءسۇرۋ، كوشپەندى ءومىر ءسۇرۋ دەگەنمەن قاتىستى، ءتۇبىرى – قاس، قاس دەگەن قاسارىسۋ، قايتپاۋ، شىداۋ دەگەنگە كەلەدى.

بىزبەن قاتار التىن وردانىڭ باتىس تاراپىندا دا قازاق اتالعان الەۋمەتتىك-اسكەري توپ بولعان، ولاردا قازاقتار سياقتى دالادا ءومىر سۇرەتىندەر بولعان.

كازاكتار تۋرالى العاشقى حالىقارالىق دەرەكتىڭ ءبىرى 1492 جىلى قىرىم حانى I مەڭلىگەرەي ليتۆانىڭ ۇلى گەرتسوگى الەكساندر ياگەللونعا كيەۆ پەن چەركاسسكيدەن كەلگەن كازاكتار قىرىم تاتارلارىنىڭ كەمەسىن تونادى دەپ حابارلاعان كەزدە ايتىلادى: «گەرتسوگ ءوزىنىڭ «ۋكرايندىك» (شەكارا جەرىن بىلدىرەدى) دەپ ايتادى، شەنەۋنىكتەر ولاردى تەرگەپ، كىنالىلەردى جازالاپ، حانعا لايىقتى جاۋاپ بەردى) - دەيدى (Hrushevsky, M. (2003). Illustrated History of Ukraine. Donetsk: BAO. ISBN 966-548-571-7.). ءبىر كەزدەرى ياعني ءحۇى عاسىردا كيليا ماڭىنداعى كازاكتار تۋرالى ايتىلىمدار بار ەسكى ۋكراينالىق حولوتا تۋرالى باللادا پايدا بولدى (21. Plokhy, Serhii (2015). The gates of Europe: a history of Ukraine. Basic. ISBN 978-1-5416-7564-3. OCLC 1333156632).

زەرتتەۋشى پۋتكوۆ ءوزىنىڭ «كازاك» اتاۋى اتتى ماقالاسىندا: «گرۋزيا ايماعىندا 1480 جىلداردان بەرى كوشىپ جۇرگەندەر بىزگە كازاك اتىمەن بەلگىلى»، - دەيدى.

ورىس تاريحشىسى كارامزين: «1480 جىلى التىن وردانىڭ سوڭعى حانى احمەتكە شيباندىق يباق 100 مىڭ كازاكپەن شابۋىل جاسادى، نوعايلىق جاڭبىرشى مىرزا 15 مىڭ كازاكپەن شابۋىل جاساپ احمەت حاندى ءولتىردى»، - دەيدى. بۇنداعى كازاك كىمدەر؟ كوشپەندى ەركىن حالىقتاردى ايتىپ وتىرعانى انىق، بۇعان كەيىنگى ءبىزدىڭ قازاق پەن كازاكتاردىڭ دا قاتىسى بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى (22. دۋما پرو كوزاكا گولوتۋ – ءنارودنى دۋمي (Ballad about Cossack Holota). ukrlib.com.ua. National ballads (in Ukrainian). Archived from the original on 5 October 2015. Retrieved 23 August 2015.).

16 عاسىردىڭ باسىندا قازاقتاردىڭ ءومىرى مەن تىرشىلىگى تۋرالى جاقسى مالىمەتتەر قالدىرعان روزبيحان يسفاحاني بىلاي دەپ جازادى:

«وسى رۋلاردىن بارىندە قادىرلى حاندار وتە كوپ: شىڭعىس-حان ۇرپاقتارىنىڭ ۇلى جانە اتاقتى ادامدارىن ءاربىر رۋ سۇلتان دەپ اتايدى، ياعني ولار باعىناتىن ەڭ ۇلى باسشىسىن حان دەپ اتايدى. ءبىر سوزبەن، بارلىق قازاقتار شىڭعىساننىڭ ۇلىسى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ حاندارى مەن سۇلتاندارى شىڭعىس-حاننىڭ ۇرپاقتارى نەمەسە حان ءامىرشىنىڭ ارعى اتالارى بولىپ كەلەتىن شيبان ۇرپاعىنان جانە ولاردىڭ اراسىندا تۋىستىق بار... كەلەسى كۇنى ۇلى مارتەبەلى حان (مۇحاممەد ءشايباني) ماۋەرانناحر مەن حوراسان ۇلەمدەرىنە بۇيرىق بەردى. ول قازاقتار بۇدقا تابىنۋشىلار دەدى. ۇلەمدەر قازاقتاردان دىنگە سەنبەۋشىلىك شىعاتىنىن ءبىلىپ، مىنانداي نۇسقاۋ شىعاردى: «بەلگىلى بولعانداي قازاقتار ءدىنسىز بولسا، وندا ولارمەن سوعىسۋشىلاردىڭ ءار قايىسسىن دىننەن بەزگەندەرمەن سوعىسقانى ءۇشىن سي- قۇرمەتكە يە بولادى»، - دەدى... سەنىمدى ادامداردىڭ ايتۋىنشا ولاردىڭ ۇيلەرى اربا فورماسىندا جاسالعان، ۇلكەن اسپان ءتارىزدى ۇيلەر ۇلكەن اربالارعا قويىلعان. تۇيەلەر مەن جىلقىلار وسى اربالاردى ءبىر تۇراقتان ەكىنشى تۇراققا سۇيرەپ جەتكىزەدى... ءاربىر وسىنداي ءۇي اربادا ءبىر جانۇيا تۇرادى. ۇيتكەنى قازاقتاردىڭ كەدەيىنىڭ وزىندە مىڭداعان جىلقى، تۇيە، قوي بار... ولاردىڭ ارقايىسسىسى سىنالعان جاۋجۇرەكتەر، شايقاس كەزىندە ولاردىڭ ءبىرى جاۋدىڭ ونىن جويادى» (روزبيحان يسفاحاني. بۇحارا قوناعىنىڭ ەستەلىگى).

بۇندا قازاقتاردىڭ كوشپەندى ءومىر ءسۇرىپ، قاساق اربامەن جۇرگەنى ايتىلعان، ءبىر عاجابى وسى قازاق حالقىنىڭ سالت-ساناسى 13 عاسىرداعى موڭعول-تاتارلارمەن بۇكىلدەي ۇقساستىعىندا، كەيىنگى كىرگەن يسلامعا بايلانىستى ازداعان وزگەرىستەرگە قاراماستان 20 عاسىردىڭ باسىنا دەيىن سول تۇركى-موڭعولدىڭ سالتىن ساقتاپ كەلدى. وسى دەرەككە نەگىزدەلىپ قازاق ءسوزىنىڭ قاساق اربامەن قاتىسى بار ما دەپ بولجاۋعا دا بولادى، ويتكەنى ابىلقايىردان بولىنگەن كەرەي مەن جانىبەك ەشقانداي قالاسىز ءومىر ءسۇردى، ولار قاساق اربامەن ءومىر سۇرگەنىندە داۋ جوق! ولار قاسساق اربامەن جۇرەتىن بولعاندىقتان قاساق اتىن الدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز، ويتكەنى قاساق ءسوزى باستاپتا قازاق حاندىعىنىڭ بيلەۋشىلەرىنە تاڭىلعان لاقاپ، ونان كەيىن بارىپ بىرتە-بىرتە ولاردىڭ توڭىرەگىنە توپتالعان ەلدىڭ ورتاق اتاۋىنا اينالعان سياقتى.

بۇعان قوسىمشا قازاقپەن كورشى ويرات موڭعولدارى قازاقتاردى - حاساگ دەپ اتاعان، كوپشەسى حاساگۋد. 18 عاسىردا مانچجۋر يمپەرياسى قازاقتار تۋرالى وسى ويرات-جوڭعار مەملەكەتى ارقىلى ءبىلىپ ولاردىڭ اتاۋى بويىنشا ولاردا ءبىزدى حاساگ دەپ حاتتادى. ونى قىتاي يەروگليفىمەن 哈萨克 Ha sa ke دەپ جازدى، قازىرگە دەيىن قىتايلار قازاقتى وسىلاي اتاۋدا. ول عانا ەمەس ەۋروپا كارتالارىندادا كاسساك تاتار اتالعامىز.

تاعى ءبىر ءتۇيىن:

جوشى، شاعاتاي ۇلىستارىنىڭ بيلەۋشىلەرى 13 عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ كوبىندە قالالاردا تۇردى، ارينە جازدا جايلاۋعا دا شىققاندارىن جوققا شىعارا المايمىز. سوندىقتان ولار تازا كوشپەندى ءارى اسكەري قۇرلىمداردى قازاق اتاعان، ورىس كازاكتارىنىڭ دا، ءبىزدىڭ دە اتاۋىمىز سودان! ويتكەنى قازاق حاندىعى قۇرىلعان العاشقى كەزدەردە ميلليوننان اسا حالىقتا 300 مىڭ جاۋىنگەردىڭ بولۋى جوعارى دارەجەدە اسكەريلەنگەن الەۋمەتتىك قۇرلىم ەكەنىن كورۋگە بولادى. سالىق تاپسىرماي، تەك اسكەري مىندەت وتەيتىن حالىق 17 عاسىرعا دەيىن وسى قازاق اربامەن جۇرگەن سياقتى. ال قالادا تۇراتىن اقسۇيەكتەر ونىڭ ءوزىن قيىندىق كورىپ تۇزدە ءجۇرۋ، قازاق اربادا تۇرىپ قازاقىلىق ءومىر ءسۇرۋ دەپ قاراعان دەسەك دۇرىس سياقتى.

ال قاساق ءسوزى كونە موڭعول ءسوزى، ال 15 عاسىرداعى ءشايبان اۋلەتىندە موڭعول ءتىلى ءالى ۇمىتىلماعانىن ابىلعازى دا جازدى، وندا قوس ءتىلدى جوشى اۋلەتىنىڭ ءشايبان تارماعى توقايتەمىر اۋلەتىن اربامەن كوشەتىندەر دەپ موعولشا قاساق اتاۋى تابيعي.

ەرزات كارىباي

Abai.kz