باسى: الاش فيلوسوفياسى – ۇلتتىق دامۋ فيلوسوفياسى

ءاليحان بوكەيحانوۆ:

«ادام بالاسى قىلىپ جۇرگەن ءىس وي‑اقىل بوپ باستالادى، ءسوز بولىپ سويلەنەدى، يا، جازىلادى، اقىل ءسوز سونان سوڭ بارىپ ىسكە اينالادى».

ءا.بوكەيحانوۆتىڭ  بۇل ءسوزى فيلوسوفيا ءىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قۇرايتىن سۇراقتارمەن تىعىز بايلانىستى. فيلوسوفيا تاريحىنا كوز جۇگىركەن ادام مۇنى تەز اڭعارادى: 19‑عاسىردا ەۋروپالىق فيلوسوفيادا ماتەرياليزم جانە يدەاليزم دەگەن ەكى لاگەر اراسىندا قىزۋ شايقاس بولدى. ونىڭ جاڭعىرىعى ۆ.ي.لەنين ارقىلى رەسەيگە جەتىپ، رەۆوليۋتسيا پاتشالىق يمپەريانى قۇلاتتى. مەملەكەت باسىنا بولشەۆيكتەر كەلگەن سوڭ، مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ تەمىرقازىعى رەتىندە ماركسيزم تەورياسى تاڭدالدى.

ماركسيزم، رەۆوليۋتسيا تەورياسى رەتىندە، ەكونوميكالىق فورماتسيالار تۋرالى ىلىمنەن شىعادى. ول بويىنشا، قوعام قوزعالىسىنىڭ نەگىزىندە انتوگونيستىك تاپتاردىڭ قاراما‑قايشىلىعى جاتادى. ماقساتى – ماتەريالدىق بايلىق. ياعني، تاريحتا ماتەريا ‑ ءبىرىنشى، سانا – ەكىنشى بولعاندىقتان، جۇمىسشى تابى قاناۋشى بۋرجۋازيانى جويادى. ادىلەتتى قوعامعا قول جەتكىزەدى دەپ جاريالادى. وسىلاي دەي وتىرىپ، ماركيسيزم گەگەلدىڭ «ادامزات تاريحى – يدەيانىڭ (سانانىڭ) ءوزىن‑وزى اشۋى» دەگەن يدەاليستىك تەورياسىن تەرىستەدى.

ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ رەۆوليۋتسيا ىسىنە ارالاسا باستاعان كەزدەن وسى تەوريا رەسەي يمپەرياسىندا ناسيحاتتالا باستاعان ەدى. سول سەبەپتى، ماركسيزم تۋرالى ءاليحاننىڭ ويلانباۋى مۇمكىن ەمەس ەدى...

بىراق، ونىڭ جوعارىداعى ايتقان ءسوزى، وزگە باعىتتاعى، ياعني، ماتەرياليزمنىڭ جاۋى «يدەاليستىك» ويدىڭ كورىنىسى. نەگە ولاي؟

ونىڭ سەبەبى مىنادا:

«ماتەريانىڭ ءبىرىنشى بولۋى» ‑ فيلوسوفيانىڭ ونتولوگيالىق سۇراقتارى قاتارىندا تۇرادى. ماسەلەن، ءدىن «باستاپقىدا ءسوز بولدى» دەيدى. ياعني، «اۋەلى يدەيا پايدا بولدى، سودان سوڭ بۇكىل الەم جاراتىلدى». ال، ماتەرياليزم بويىنشا: «ماتەريا شەكسىز، ماڭگىلىك، ونىڭ قوزعالىسى سانانى تۋدىرادى» دەلىنەدى. قايشىلىق وسى جەردە.

يدەاليستەر يدەيانىڭ باستاپقى ەكەنىن «قۇداي ساناسىمەن» تۇسىندىرەدى، ياعني، «مىنا شەكسىز الەمدى جاراتۋ يدەياسى اۋەلى قۇداي ساناسىندا پايدا بولعان، ول سول سەبەپتى رەتتى، ءوزارا بايلانىستى، بىر‑بىرىنە سەبەپ جانە ت.ت.».

ماتەرياليستەر مۇنى ەۆوليۋتسيا جولىمەن تۇسىندىرەدى: ماتەريا جاراتىلماعان، ول بار بولمىس، ماڭگىلىك. ول ءوزىنىڭ قوزعالىسى بارىسىندا سانانى جانە سانالى تىرىشىلىكتى تۋدىرادى. ياعني، ماتەريا – بولمىس، ال، سانا – ونىڭ سيپاتى نە بەينەسى (كورىنىسى)».

وسى جەردە ءبىز ءاليحاننىڭ بۇل فيلوسوفيالىق سۇراقتى وزگەشە تۇسىندىرۋگە تىرىسقانىن بايقايمىز:

«ادام بالاسى – قۇداي جاراتىلىسى،  سانالى تىرىشىلىك يەسى. ەندەشە، ونىڭ ىس‑ارەكەتى دە قۇداي بولمىسىنا ساي. ەندەشە، سانالى تىرىشىلىك يەسىنە اينالعان ساتتەن باستاپ، ادامنىڭ ومىرىندە يدەيا باستاپقى رول اتقارادى، اتقارۋى ءتيىس. ياعني، ونىڭ اقىلعا نەگىزدەلەگەن ارەكەتى تۇتاس ادامي بولمىستى قۇرايدى. وعان، ونىڭ قوعامدىق ءومىرىنىڭ سيپاتى، ءوندىرىسى، قولدانىستاعى زاتتارى، ءوزارا قارىم‑قاتىناسى جانە ت.ت. ءبارى كىرەدى. سانالى تىرشىلىك يەسىنىڭ ومىرىندە «باستاپقى ءرولدى سانا اتقارادى» دەگەن قورىتىندى ويعا كەلەدى!

ەگەر، ءاليحاننىڭ يدەياسىن قازىرگى فيلوسوفيامەن سالىستىرمالى تۇردە الساق، وندا:

ول، الدىمەن، فەنومەنولوگيا باعىتىنا كەلەدى. ياعني، ول بويىنشا ادام جانە اقىل (اقىلدى ادام) – فەنومەن. (بۇگىندە ونى «ەناكتيۆيزم» دەيدى). ياعني، «جۇزەگە اسقان اقىل‑وي  فەنومەنى ‑ قايتالانبايتىن قۇبىلىس.

ەكىنشى ۆاريانتىندا، ونى پوستمودەرنيزم مەن كونسترۋكتيۆيزم باعىتىنا جاتقىزامىز: ياعني، «ءوزىمىز كورىپ وتىرعان شىندىق بەلگىلى ءبىر اقىل‑ويدىڭ ناتيجەسى».

ءۇشىنشى ۆاريانتىندا، ونى ەپيستەمولوگيا دەسەك بولادى: ياعني، اقىل‑ويدى كۇندەلىكتى قولدانۋ ءۇشىن ءبىلىمدى جۇيەلەپ، ارەكەتتى نە ءىس­‑قيمىلدى (تىرلىكتى دەڭىز) قالاي باستاۋ، قالاي جالعاستىرۋ كەرەك ەكەندىگىن ءبىلۋ كەرەك.

وسى ايتىلعانداردان ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ فيلوسوفيالىق ويلارى «ماتەرياليستىك دوگمادان» دا (ۆۋلگارلى ماتەرياليزم), «يدەاليستىك دوگمادان» دا (سپيريتۋاليزم مەن سوليپسيزم) بيىك تۇرعانىن  كورەمىز،

ارينە، الەكەڭنىڭ زامانىندا قوعام «پرولەتاريات – رەۆوليۋتسيانىڭ قوزعاۋشى كۇشى»، «ماتەريا ‑ ءبىرىنشى، سانا – ەكىنشى»، «جەر –شارۋالارعا، زاۋىت‑فابريكا – جۇمىسشىلارعا»، ورتاق مەنشىك ارقىلى «اركىمگە قاجەتىنە قاراي، اركىمنەن قابىلەتىنە قاراي (كوممۋنيزم)» دەگەن ۇرانداردى جالاۋلاتىپ جۇرگەندە ‑ وعان قارسى ءسوز ايتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس ەدى: باس كەتەدى!

بىراق، سوعان قاراماستان، ءاليحاننىڭ قازاقى ويلاۋ جۇيەسى قازاققا ءتان پراگماتيكادان الشاق كەتپەيدى. ول اقىل‑وي تۋرالى ايتا  وتىرىپ، قازاق دانالىعىن، قازاقى ويدى العا شىعارادى. قاتاڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىندا (كوشپەندى مال شارۋاشىلىعى) ءومىر سۇرگەن قازاق ەلى «قۇداي سانا بەرسىن، بەرمەسە – الا بەرسىن» دەگەن فورمۋلانى باسشىلىققا العان...

ءومىردىڭ ءمانى، تىرشىلىكتىڭ ءسانى وسى فورمۋلاعا باعىنعان! مىنە، حالقىنىڭ وسى دانالىعىن ءاليحان بوكەيحانوۆ ودان ءارى جالعاستىرعان...

ارينە، ءومىر تەك «فەنومەنولوگيادان» قۇرالمايدى. وندا دا نەبىر قايشىلىقتى جاعدايلار بولعان. مىسالى، تاريحتا «گيتلەر فەنومەنى» دەگەن  دە تەرمين بار!

سول سياقتى، ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىندا دا جاقىن بولاشاقتا «نازارباەۆ فەنومەنى» دەگەن تەرميننىڭ پايدا بولۋى عاجاپ ەمەس...

بۇگىندە ءا.بوكەيحانوۆ ايتقان «وي‑اقىلى» وزگەشە مانگە يە. ول ءسوز «مەملەكەتتىك دامۋ» ماسەلەسىنە بايلانىستى كوبىرەك ايتىلادى. «اقىلداسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى» دەمەكشى، بۇگىندە ءاربىر ەلدىك ءمانى بار ماسەلەنى بيلىك پەن حالىق تالقىسىنان، وي سۇزگىسىنەن وتكىزە قابىلداۋ – الەمدىك دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرگە ساي. ءبىزدىڭ حالىق وسى جولدى قالاپ وتىر.  الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ دا ايتپاعى وسى ءسوز!

ەسكەرتۋ: ماقالا ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىن، ونىڭ ءومىر جولىن بايانداپ شىعۋدى ماقسات ەتكەن جوق. مۇندا ونىڭ قالامىنان شىققان ويلاردىڭ ءبىر فراگمەنتىن «ويىپ الىپ»، ونىڭ فيلوسوفيالىق ماعىناسىن اشۋدى ماقسات ەتتىك. بىراق، وقىرمانعا وسىنىڭ ءوزى تەرەڭ فيلوسوفيالىق كونسترۋكتسيالارعا جەتەلەيتىنى تۇسىنىكتى شىعار دەپ، ماقالاعا نۇكتە قويدىق...

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz