باسى: الاش فيلوسوفياسى – ۇلتتىق دامۋ فيلوسوفياسى

جالعاسى: الاش فيلوسوفياسى: بوكەيحانوۆ فەنومەنولوگياسى

جالعاسى: الاش فيلوسوفياسى: ەلدىك سيپات...

ء(تورتىنشى تراكتات)

كىرىسپە ءسوز:

قازىرگى زاماندا قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە الەمگە تانىلدى: سوعان ساي، قازاقستان ءوزىنىڭ اتا زاڭىن جانە مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قابىلدادى. مەملەكەتتىك شەگاراسىن بەكىتتى. ول بويىنشا قازاقستان ۋنيتارلى مەملەكەت، ياعني، قازاق ۇلتى قۇرعان مەملەكەت ەكەندىگى كونستيتۋتسيادا جازىلدى. بۇل شەشىم تاريحي ادىلەتتىلىك نەگىزىندە جاسالدى. ويتكەنى، عاسىرلار بويى قازاق ەلى وسى جەردە، ءوز اتامەكەنىندە ءومىر سۇرگەن، وسى جەردى قورعاعان، تابيعاتىن ساقتاعان، جەرىنە ساي مادەنيەتىن، ءسالت‑داستۇرىن، شارۋاشىلىعىن، ءتىلىن، ءدىلىن تۇزەگەن.

بۇل – ۋنيتارلى مەملەكەت تۋرالى شەشىم قازىرگى زامانداردا ورنىققان، حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ بۇۇ اياسىندا بىرىككەن 183 مەملەكەتتەر قابىلداعان زاڭعا سايكەس, ءارى، بۇل – وسى زاڭنىڭ تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى جاعدايىنداعى لوكالدى (جەكە بىرلىك) كورىنىسى.

ەندەشە، كوپۇلتتار مەكەندەيتىن قازاقستاندا قازاق ۇلتىنىڭ «مەملەكەتقۇرۋشى ۇلت» رەتىندەگى ستاتۋسى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان وزگە مەملەكەتتەر ءۇشىن، ول مەملەكەتتەردىڭ حالىقتارى ءۇشىن، سونىمەن قاتار، قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان، قازاقستان ازاماتى سانالاتىن وزگە ۇلتتىق دياسپورالار ءۇشىن ادىلەتتى  جانە زاڭدى دەپ تانىلادى، تانىلۋى ءتيىس. ءارى، قازاق ۇلتىنىڭ بۇل ستاتۋسى بۇۇ دەڭگەيىندە قورعالادى.

قازاق ۇلتى – ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىن وزىنە توپتاستىرادى

اتالعان سەبەپتەرگە بايلانىستى ‑ قازاقستاندا قازاق ۇلتىنىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى، ءداستۇرى مەن سالتى، مەملەكەتتىك‑ەلدىك سيپاتىن قازاق ۇلتىنىڭ مادەني‑رۋحاني بولمىسى قۇرايدى دەپ ايتا الامىز. مەملەكەتتىڭ بارلىق ازاماتتارىن بىرىكتىرەتىن باستى يدەولوگيالىق پلاتفورما – قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسى مەن ماقساتى.

وسى تۇرعىدا، قازاق مادەنيەتى مەن ۇلتتىق بولمىسى، ۇلتتىق تاربيەسى، مادەنيەتى، ءتىلى مەن مورالدىك‑ەتيكالىق بەينەسى وزگە ۇلتتاردى وزىنە تارتاتىن، وزىنە ەشبىر مورالدىك كەدەرگىسىز سىڭىرەتىندەي پاسسيونارلىق قۋاتقا يە بولۋى ءتيىس.

ۇلتتىق بولمىس – زامانا اعىمىمەن ۇيلەسكەن، قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋعا بەيىمدەلگەن، كەي جاعدايدا جالپىادامزاتتىق سيپاتقا يە، جاڭاشىل ءارى دەموكراتيالىق باعىتتا ءوزىن كورسەتە ءبىلۋى كەرەك. مىنە، وسى تالاپقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىزگە الاش فيلوسوفياسىنا قايتا‑قايتا ءۇڭىلىپ، ونىڭ ايتار ويىن زامانعا ساي بايانداۋ – وتە ماڭىزدى! بۇگىنگى تراكتات سونىڭ ءبىر پاراسى...

شاكارىم قۇدايبەردىۇلى:

«ادامنىڭ ەڭ اسىلى – قياناتسىز، اق پەيىل ادام».

ارينە، ادامزاتتىڭ اسىل ويى دا – وسى! اگاركي، جەر بەتىندەگى ادام بالاسى تۇگەل دەرلىك وسىنداي بولار بولسا  ‑ بۇل دۇنيەدە زۇلىمدىق اتاۋلى تۇتاسىمەن جويىلار ەدى... الايدا، جەر بەتىندە ادامزات ارقيلى: ءوز ۇلتى، ءوز جەرى، ءوز مادەنيەتى، ءوز ءداستۇرى، تىپتەن، ءوز كەلبەتى جانە ت.ت. بولادى. ونىمەن قوسا، ءارالۋان ادامزات ءوزارا ۇزدىكسىز قارىم‑قاتىناستا بولادى. بۇل پروتسەسس جەردەگى تىرشىلىك باردا ۇزىلمەك ەمەس. ەندەشە، وسى پروتسەستە «ادامزاتتىڭ ارالۋاندىق سيپاتى» تەك ءبىر قالىپتا «قياناتسىز، اق پەيىل» بولۋى مۇمكىن ەمەس. قايشىلىقتار  پايدا بولادى. وعان سەبەپتەر كوپتەپ تابىلادى: مىسالى، وعان ءبىر حالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ارەالىن كەڭەيتۋ سوعىستارى، حالىقتاردىڭ تابيعي جانە الەۋمەتتىك اپاتتاردان بوسا كوشۋى، ءدىني تۇرعىداعى قايشىلىقتار، مەملەكەتتىك دامۋ تۇرعىداعى ايىرماشىلىقتار، دەموگرافيالىق داعدارىستار، ەپيدەميالار جانە ت.ت. مىنە، وسى ماسەلەلەر «ءارالۋان ادامزات» اراسىنا كىرىككەندە – مىندەتتى تۇردە «كۇشتىنىڭ جەڭۋى» دەپ اتالاتىن «تابيعي سۇرىپتالۋ» زاڭى  ىسكە قوسىلادى. ال، ول پروتسەسستىڭ ەشبىر قياناتسىز، تازا اق پەيىلدى تۇردە ءوتۋى ەش مۇمكىن ەمەس.

مۇنداي جاعداي تابيعاتتا دا ۇزدىكسىز ءوتىپ جاتادى. وندا ول ەجەلگى گرەك فيلوسوفى گەراكليت ەفەسسكي ايتقانداي وتە قاتاڭ:

«جەردىڭ ءولىمى — سۋعا اينالۋ، سۋدىڭ ءولىمى — اۋاعا اينالۋ، اۋانىڭ ءولىمى — وتقا اينالۋ، جانە، كەرىسىنشە» بولىپ شىعادى. ياعني، قىسقاشا بىلاي: «سۋ — وتتىڭ ءولىمى، اۋا — سۋدىڭ ءولىمى، جەر — اۋانىڭ ءولىمى».

بۇل وي گەراكليتتىڭ الەمنىڭ ۇزدىكسىز وزگەرىسى تۋرالى فيلوسوفياسىمەن بايلانىستى («ءبارى اعادى» — panta rhei). ونىڭ تۇسىنىگىندە ستيحيالار ءبىرىن-ءبىرى تۋرا ماعىناسىندا جويمايدى، قايتا ءبىر كۇيدەن ەكىنشىسىنە اۋىسىپ وتىرادى — الەم ماڭگىلىك وزگەرىس پەن اينالىم ۇستىندە بولادى.

مىنە،  «تابيعي سۇرىپتالۋ» وسىلاي وتسە، ونىڭ كورىنىسىن ادامزات تا ءوزارا قارىم‑قاتىناسىندا قايتالايدى. مۇندا دا، ءبىر مادەنيەتتەر جويىلادى، ونىڭ ورنىن وزگەلەر الادى، ءبىر حالىقتار، ءبىر تىلدەر جويىلادى، ونىڭ ورىن جاڭا حالىقتار باسادى... ەندەشە، بۇل جاعدايدا، شاكارىم ايتقان «ەڭ اسىل – قياناتسىز، اق پەيىل قاسيەتتەر» دە جويىلادى. ونىڭ ورىن نەبىر زۇلىمدىق تۇرلەرى باسادى.

مۇنداي پروتسەسس ادامزات تاريحىندا ۇزدىكسىز ءجۇردى، ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر... ەندەشە، فيلوسوف شاكارىم مۇنى بىلمەگەن بە؟ بىلگەن، «ءۇش انىق» كىتابىن جازعان فيلوسوفتىڭ مۇنى بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس... 

سوندا قالاي؟ 

شاكارىمنىڭ ويى تىم تەرەڭ. ماسەلەن، ادام بالاسى وزىنە جارىق پەن جىلۋىن بەرەتىن اسپان دەنەسىن ءبىر عانا «كۇن» سوزىمەن بەينەلەيدى. وسى ءسوزدىڭ استارىنا بارلىعى سيادى. ال، كۇننىڭ ءوزى سول مەزەتتە ناعىز اجداھا وشاعى، وندا نەبىر جارىلىستار مەن تىرىشىلىككە اسا قاۋىپتى وتشاشۋلار بولىپ جاتقانى تۋرالى ويلانا بەرمەيدى. ادامعا كەرەگى – ونىڭ جارىعى مەن جىلۋى. ول ‑  ابسوليۋت، ول – سۋبستانتسيا.

مىنە، تۋرا سول سياقتى، جەر بەتىندە دە ادامزاتقا، ەندەشە، ادامعا ءتان  ەڭ اسىل قاسيەت: ول – «قياناتسىز، اق پەيىل بولۋ».

سوندىقتان، بۇل، تەك جەكە ادامعا عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتقا  قاتىستى ايتىلعان ءسوز! ياعني، ادامزات ءوزىنىڭ «ارالۋاندىعىنا» قاراماستان، ءبىر بىرىنە «قياناتسىز بولۋى ءتيىس، اق پەيىل بولۋى ءتيىس» دەگەن ۇلى گۋمانيستىك وي!

ولاي بولسا، «قياناتسىزدىق پەن اق پەيىل» ‑ جەر بەتىندەگى ءاربىر حالىقتىڭ ۇلتتىق تاربيەسىنىڭ «كۇنى»، ياكي، «شامشىراعى» رەتىندە قالىپتاسۋى ءتيىس. ادامزات تۇتاسىمەن ءارى ۇنەمى وسى «تىرشىلىك كوزىنە» ۇمتىلىستا بولۋى ءتيىس دەگەن اسىل وي جاتىر بۇل ماعىنادا!

...بۇگىندە شاكارىمنىڭ ءوزى جوق، تەك ءسوزى بار ‑ ونىڭ ۇرپاعى ءوز قالاۋىمەن، ءوز ەركىمەن تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرۋ ۇستىندە.

مەملەكەت ءوزىنىڭ قوعامدىق ءارى مەملەكەتتىك دامۋىنىڭ باستى ءپرينتسيپى رەتىندە «ادىلەت» ۇستانىمىن تاڭداپ الدى، ونى قونستيتۋتسياسىنىڭ تورىنە التىن ارىپپەن جازىپ قويدى.

ال، عاسىرلار بويى قاۋىمداسىپ ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەسىن قانىنا سىڭىرگەن قازاق حالقىندا «ادىلەت» تۇسىنىگى تامىرلاسا كەلە «قياناتسىزدىق» پەن «اق پەيىل» ۇعىمدارىمەن ۇشتاسادى. بۇل قالىپ – ءبىزدىڭ حالىقتىڭ، جالپى، قازاق ۇلتىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قالىبى دەسەك – ارتىق ايتپايمىز: كەزىندە الىپ دالادا يمپەريالار قۇرا الساق تا، حالقىمىز ءوزىنىڭ سوڭعى تاريحىندا قياناتتى كوپ كوردى، ونىڭ اۋىر سالماعىن جانىمەن دە، تانىمەن دە تارتۋدايىن تارتتى...

ولاي بولسا، ەندى ەگەمەندىگىنە قولى جەتكەندە – حالىق ءوزىنىڭ اسىل قاسيەتىن تۋ ەتىپ قايتا كوتەرۋگە ۇمتىلۋدا.

ارينە،  بۇل سوقپاق – وڭاي سوقپاق ەمەس. الەمدە ءارتۇرلى مۇددەلەر قاقتىعىسى ءجيى كەزدەسەدى – وسى ورتادا «ادىلەتتى» تۋ ەتىپ ۇستاپ وتىرۋ – بۇكىل ۇلتتىق تاربيەنىڭ، ۇلتتىق بولمىستىڭ، مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ، سوت جۇيەسىنىڭ، زاڭ شىعارۋدىڭ تەمىرقازىعىنا، رۋحاني دامۋدىڭ شامشىراعىنا (كۇنگە) اينالۋى كەرەك.

ول دا وڭاي ەمەس: قازبالاپ جىبەرسەك – وسىعان قارسى كەلەتىن قاداۋ‑قاداۋ ماسەلەلەر شوعىرى شىعادى. ونى جالاڭ ۇرانمەن، نە تەك «اق پەيىلمەن» جويۋ ەش مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن، ءبىراز تەر توگۋگە، تىپتەن، قاجەت بولسا «قان توگۋگە» دە تۋرا كەلۋى مۇمكىن...

ءبىز – وسى جولدى تاڭدادىق. بىراق بۇل – بىردەن ءبىر سارا جول!

ول ءۇشىن، كەلەسى الاش فيلوسوفى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىن ايتىپ، تراكتاتىمدى ءتامامدايمىن:

مۇحتار اۋەزوۆ:

«ال، قازاق، مەشەل بولىپ قالامىن دەمەسەڭ ‑ تاعىلىمىڭدى، بەسىگىڭدى تۇزە!» 

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai kz