جاھاندانۋ داۋىرىندە حالىقتىڭ كوشى-قونى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنعا يە. ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە جۇمىس ىزدەپ، ءبىلىم قۋىپ، قاۋىپسىز ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن نەمەسە ءتۇرلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەبەپتەرمەن قونىس اۋدارۋ بۇگىندە الەمنىڭ قالىپتى قۇبىلىسىنا اينالدى. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، بۇگىندە دۇنيەجۇزىندە جۇزدەگەن ميلليون ادام تۋعان ەلىنەن تىس جەردە ءومىر سۇرۋدە. مۇنداي ۇدەرىستەن قازاقستان دا شەت قالعان جوق. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزگە ەڭبەك ميگرانتتارى، كاسىپكەرلەر، ستۋدەنتتەر جانە تۇراقتى تۇرۋعا نيەتتى ادامداردىڭ كەلۋى جيىلەي ءتۇستى. سونىمەن قاتار قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دا شەتەلگە قونىس اۋدارۋى جالعاسىپ كەلەدى.

وسىنداي جاعدايدا قوعامدا «قازاقستان بولاشاقتا ميگرانتتار مەملەكەتىنە اينالىپ كەتپەي مە؟» دەگەن ساۋالدىڭ قويىلۋى زاڭدى. بۇل سۇراققا ەموتسيامەن ەمەس، ناقتى دەرەكتەرگە، مەملەكەتتىك ساياساتقا جانە دەموگرافيالىق ۇردىستەرگە سۇيەنە وتىرىپ جاۋاپ ىزدەۋ ماڭىزدى.

ەڭ الدىمەن، «ميگرانتتار مەملەكەتى» ۇعىمىنىڭ ءوزىن ءتۇسىنىپ العان ءجون. بۇل ۇعىم ناقتى ءبىر ەل حالقىنىڭ ەداۋىر بولىگىن سىرتتان كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلار قۇرايتىن نەمەسە كوشى-قون ەلدىڭ الەۋمەتتىك، مادەني جانە ساياسي كەلبەتىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتەتىن جاعدايدى بىلدىرەدى. مۇنداي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا سولتۇستىك امەريكاداعى، باتىس ەۋروپاداعى جانە پارسى شىعاناعىنداعى بىرقاتار ەلدەردى اتاۋعا بولادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن سىرتتان كەلگەن جۇمىس كۇشى ارقىلى تولىقتىرادى.

قازاقستاننىڭ جاعدايى وزگەشە. ەل اۋماعى كەڭ بولعانىمەن، حالىق سانى سالىستىرمالى تۇردە مۇلدە كەم. بۇل ناقتى ءبىر سالالاردا ەڭبەك كۇشىنە سۇرانىستىڭ تۋىنداۋىنا اسەر ەتەدى. اسىرەسە، قۇرىلىس، اۋىل شارۋاشىلىعى، قىزمەت كورسەتۋ جانە ماۋسىمدىق جۇمىستاردا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنە قاجەتتىلىك بايقالادى. ونى وزدەرىنىزدە كورىپ جۇرسىزدەر. قازىر، ەلىمىزدە رەسەيدەن، سونىمەن قاتار، ورتالىق ازيادان كەلىپ جاتقان گاستەربايتەرلەر وتە كوپ. اسىرەسە، سونعى ايلاردا رەسەيدەن كەلىپ جاتقاندار وتە كوبەيىپ كەتتى. ءتىپتى، ونى استانانىڭ وزىنەن دە كورۋگە بولادى. سونىمەن بىرگە قازاقستان ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاسقاندىقتان، كوشى-قون باعىتتارىنىڭ توعىسقان جەرىنە اينالىپ وتىر.

دەگەنمەن، ميگراتسيالىق ساياسات تەك ەكونوميكالىق قاجەتتىلىكپەن شەكتەلمەۋى ءتيىس. مەملەكەت ءۇشىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، قوعامدىق تۇراقتىلىق جانە الەۋمەتتىك كەلىسىم دە ماڭىزدى باسىمدىقتار رەتىندە قالا بەرەدى. سوندىقتان، كەز كەلگەن ەل سياقتى قازاقستان دا ءوزىنىڭ كوشى-قون ساياساتىن ۇلتتىق مۇددەگە سايكەس جۇرگىزۋگە ۇمتىلادى. دەگەنمەن، قازىرگى كۇندەرى ۇلتتىق مۇددە جايىنا قالدى. ول ارينە، بيلىكتىڭ وتە دارمەنسىزدىگىنەن.

كوشى-قون پروبلەماسىندا ەڭ ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – دەموگرافيا. ەگەر حالىق سانى تۇراقتى ءوسىپ، ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتاردىڭ ۇلەسى جەتكىلىكتى بولسا، سىرتتان جۇمىس كۇشىن كوپتەپ تارتۋعا قاجەتتىلىك كەميدى. ال كەرىسىنشە جاعدايدا كەيبىر سالالاردا شەتەلدىك ماماندارعا سۇرانىس پايدا بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەلدىڭ دەموگرافيالىق الەۋەتىن نىعايتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە.

قازاقستان حالقىنىڭ سانى سوڭعى جىلدارى ءوسىپ كەلە جاتقانىمەن، وڭىرلەر اراسىنداعى دەموگرافيالىق ايىرماشىلىق ساقتالۋدا. كەيبىر وبلىستاردا حالىق سانى قارقىندى ارتسا، كەيبىر وڭىرلەردە تۇرعىندار سانىنىڭ باياۋ ءوسۋى نەمەسە كەمۋى بايقالادى. مۇنداي تەڭگەرىمسىزدىك ىشكى كوشى-قوندى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. ەلدىڭ ەڭبەك كۇشى جەتىسپەيتىن ايماقتارىنا ىشكى قونىس اۋدارۋدى ىنتالاندىرۋ سىرتقى ميگراتسياعا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋدىڭ ءبىر جولى بولۋى مۇمكىن.

كوشى-قون جاعدايىن قاراستىرعاندا ەكونوميكالىق قىرىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك. كەيبىر سالالاردا شەتەلدىك ماماندار جاڭا تەحنولوگيالار مەن تاجىريبە الىپ كەلەدى. ينۆەستيتسيا تارتۋعا، ءوندىرىستى دامىتۋعا جانە كاسىپكەرلىكتى كەڭەيتۋگە ۇلەس قوساتىن شەتەل ازاماتتارى، ءتىپتى، قانداستاردا بار. مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدىسى – كەلۋشىلەردىڭ زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋىن قامتاماسىز ەتۋ، ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ جانە زاڭسىز كوشى-قوننىڭ الدىن الۋ.

الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا تۇسەتىن جۇكتەمە دە نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس. ەگەر كوشى-قون كولەمى جوسپارلانباي وسسە، تۇرعىن ءۇي، ءبىلىم جۇيەسى، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە قوسىمشا قىسىم ءتۇسۋى مۇمكىن. سوندىقتان كوشى-قون اعىندارىن ەسەپكە الۋ، تىركەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى اقپارات الماسۋدى دامىتۋ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ كەرەكتىسى بولىپ سانالادى.

قوعامدىق كەلىسىم جاعدايى دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. كەز كەلگەن قوعامدا زاڭنىڭ ۇستەمدىگى، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى جانە ورتاق ازاماتتىق قۇندىلىقتار ارقايسىنا بىردەي تالاپ رەتىندە ساقتالۋى قاجەت. بۇل قوعامنىڭ تۇتاستىعىن نىعايتۋعا قىزمەت ەتەدى.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، كوشى-قون ساياساتىنىڭ تابىستى بولۋى ەڭ الدىمەن ونىڭ ءتيىمدى جۇرگىزىلۋىنە بايلانىستى. شەكارالىق باقىلاۋدى جەتىلدىرۋ، ەڭبەك ميگرانتتارىن زاڭ اياسىندا تىركەۋ، زاڭسىز جۇمىسپەن قامتۋعا جول بەرمەۋ، تسيفرلىق باقىلاۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ جانە ەڭبەك نارىعىنا ناقتى تالداۋ جۇرگىزۋ – كوشى-قوندى ءتيىمدى رەتتەۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارى.

سونىمەن بىرگە، جاستاردىڭ ەلدەن كەتۋ سەبەپتەرىن تومەندەتۋ دە ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا، ساپالى ءبىلىم، ءادىل ەڭبەك نارىعى، تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىك جانە كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتىلسە، ەل ازاماتتارىنىڭ ءوز بولاشاعىن قازاقستانمەن بايلانىستىرۋ ىقتيمالدىعى ارتا تۇسەدى. دەموگرافيالىق تۇراقتىلىق تەك سىرتتان كەلۋشىلەردىڭ سانىمەن ەمەس، ەڭ الدىمەن ءوز ازاماتتارىنىڭ ەلدە ءومىر ءسۇرىپ، ەڭبەك ەتۋگە دەگەن ىنتاسىمەن ولشەنەدى. وسى ورايدا، قازىرگى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەشقانداي اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىن قاراستىرىپ تابا المادىق. مۇمكىن بولسا، قۇرمەتتى بيلىك يەسى، وسى مينيسترلىكتىڭ جەتەكشىسىن جانە ورىنباسارىن الداعى تامىز ايىندا ۇكىمەتتى جاساقتاعاندا ورىندارىنان بوساتۋ كەرەك شىعار.

قورىتا ايتقاندا، قازاقستاننىڭ ميگرانتتار مەملەكەتىنە اينالۋى نەمەسە اينالماۋى الدىن الا شەشىلىپ قويعان قۇبىلىس دەمەيىك. بۇل ەلدىڭ دەموگرافيالىق دامۋىنا، ەكونوميكالىق ساياساتىنا، كوشى-قوندى باسقارۋ ساپاسىنا جانە ۇلتتىق مۇددەنى باسشىلىققا العان مەملەكەتتىك شەشىمدەرگە وراي جۇرەدى. اشىق ەكونوميكا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىگى مەن قوعامدىق تۇراقتىلىق اراسىندا تەڭگەرىم ساقتالعان جاعدايدا كوشى-قون ەلدىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتە الادى.

ەڭ باستىسى – كوشى-قون ساياساتى قىسقا مەرزىمدى قاجەتتىلىكتەرگە عانا ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى ۇلتتىق ستراتەگياعا نەگىزدەلۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ بولاشاعى ەڭ الدىمەن ءبىلىمدى، ەڭبەكقور، زاڭعا قۇرمەتپەن قارايتىن ازاماتتارىنىڭ الەۋەتىنە بايلانىستى. ال ءتيىمدى باسقارىلعان كوشى-قون ساياساتى وسى الەۋەتتى تولىقتىراتىن قۇرالعا اينالعاندا عانا ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنا قىزمەت ەتەدى.  

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz