الەمدەگى دەموگرافيالىق داعدارىس

قازىرگى زاماندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى دەموگرافيالىق داعدارىستارعا تاپ بولا باستادى. ول ءارتۇرلى باعىتتا ءوربىپ جاتىر. ەۋروپا مەملەكەتتەرى، اقش، وڭتۇستىك كورەيا، جاپونيا،  قىتاي سياقتى دامىعان ەلدەردە تۋ كورسەتكىشى تاريحي ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇسىپ، حالىقتىڭ قارتايۋ ۇدەرىسى جەدەلدەپ كەلەدى. وسى قاتارعا قازىر رەسەي مەملەكەتىن دە قويۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە، سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ۋكراينادا دەپوپۋلياتسيا قارقىنى جوعارى – بۇل زاڭدى قۇبىلىس.

ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى دەموگرافيالىق جاعدايعا شولۋ

بۇرىنعى كسرو ەلدەرىنەن دەموگرافيالىق وسىمدە جوعارعى قارقىندى ۇستاپ وتىرعانداردىڭ كوش باسىندا وزبەكستان مەن تاجىكستان، تۇركىمەنستان تۇر. ەگەر، 1990 جىلى وزبەكستان حالقىنىڭ سانى 20,46 ملن ادام بولسا، 2026 جىلى وزبەكستان حالقىنىڭ سانى بۇۇ دەرەگى بويىنشا  37,72 ملن ادامدى قۇرادى. بۇل 184% ءوسىمدى بىلدىرەدى!

ال، وزگە ورتالىق ازيا ەلدەرى ‑ سونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار – دەموگرافيالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ وتىرعان ەلدەر قاتارىندا:

• قازاقستان – 1991 جىلى 16,4 ملن ادام بولسا، 2026 جىلى – 20,5 ملن ادام (125%);
• قىرعىزستان ‑ 1990 جىلى 4,45 ملن ادام، 2026 جىلى 7,40 ملن. (166%)
• تاجىكستان – 1990 ج. 5,1 ملن، 2026 جىل – 10,98 ملن. (215%);
• تۇركىمەنستان – 1990 ج. ‑ 3,62 ملن.، 2026 ج. – 7,77 ملن (214%).
• ازەربايجان – 1990 ج. ‑ 7,23, 2026 ج. ‑ 10,45 (144%)

ەندى وسى دەرەكتەردىڭ مانىنە ۇڭىلگەندە، مىناداي زاڭدىلىقتاردى تابامىز:

1. حالىقتىڭ ءوسىمى وتباسىلىق دەڭگەيدە قالىپتاساتىن وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا بايلانىستى. بۇل جاعىنان العاندا، كورشى وزبەكستان مەملەكەتى ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن مىعىم ۇستاعان ەل دەپ ايتۋعا بولادى. وسى قاتارعا تۇركىمەنستاندى، ودان كەيىن، سوڭعى كەزدە ۇلتتىق ءداستۇرىن كۇشەيتۋگە بەت العان تاجىكستاندى جاتقىزامىز. قازاقستان مەن قىرعىزستاندا جاعداي بۇدان وزگەرەك – بۇل ەكى ەلدە وركەنيەتتەنۋ قارقىنى، ياعني، وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ جالپىوركەنيەت تالاپتارىنا سايكەستىگى جوعارى. سوندىقتان، بۇل ەكى ەلدەگى تابيعي ءوسىم وزگەلەرگە قاراعاندا تومەن بولىپ تۇر;

2. قازاقستان مەن قىرعىزستان – گەندەرلىك ساياساتتاعى الەمدىك تاجىريبەنى ءوز زاڭناماسىنا الىپ كەلگەن ەلدەر. وسى جاعىنان، بۇل ەلدەردە وتباسى سانىن رەتتەۋ داستۇرگە ەمەس، مادەني‑الەۋمەتتىك‑ەرىكتىلىك نەگىزدە جۇزەگە اسادى. ال، زامانعا ساي ءبىرشاما دامىعان مەديتسينا بۇعان مۇمكىندىك بەرەدى.

3. ورتاازيالىق ەلدەردىڭ دەموگرافياسىنا ءدىني فاكتورلار دا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. وزبەكستان وسى جاعىنان وزگەلەردەن «ەرتەرەك قيمىلداپ»، جات ءدىني اعىمدارعا العاشقى بولىپ سوققى بەرگەن ەدى. سوندىقتان، وندا ءاربىر ايەلگە قاتىستى العاندا بالا تۋ كوەفيتسەنتى وتە جوعارى. ءسويتىپ، ولار دەموگرافيا ءوسىمىن تۇراقتى وتباسى دەڭگەيىندە ۇستاپ وتىر. ال، ول كورسەتكىش، كەرىسىنشە، «كوپبالالى وتباسى» قۇندىلىعىن قالىپتاستىرا الماعان ەلدەردە تومەن.

4. جاسىرىپ نەعىلايىق، قازاقستاندا «كوپ ايەل الۋدى زاڭداستىرۋ» يدەياسى كەيدە پارلامەنتتىك دەڭگەيدە كوتەرىلگەنى راس – بۇل «بالا تۋ سانىن ارتتىرادى‑مىس» دەگەن جالعان يلليۋزياعا نەگىزدەلگەن ءدىني يدەيا ەدى. ناتيجەسىندە، ول مونووتباسىلىق قۇندىلىقتارعا قاتتى سوققى بەرە باستادى ‑ قازاق حالقىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان «قىز بالا»، «كەلىن»، «ابىسىندار»، «وت اناسى»، «انا» ۇعىمدارىنىڭ مازمۇنىن جويۋعا كوشتى. بۇل – قازاقى دۇنيەتانىمعا عانا ەمەس، ەلىمىزدە قابىلدانعان گەندەرلىك ساياساتقا، بالالار قۇقىن قورعاۋ، جالپى، الام قۇقىعى ساياساتىنا قارسى ۇستانىم دەسەك بولادى.

مىنە، بىزدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ تومەن بولۋىنا وسى  «مونووتباسىلىق قۇندىلىقتاردى» قورعاماۋ، «وعان كەرەعار يدەيالارعا توسقاۋىل قويماۋ» ارەكەتتەرى اسەر ەتۋدە دەسەك – قاتەلەسپەيمىز.

جاعدايدى شۇعىل تۇزەمەسە بولمايدى!

قازىرگى جاعدايدا مەملەكەت بۇل ولقىلىقتاردى شۇعىل تۇزەۋ قاجەتتىگىن سەزىندى. وعان دالەل رەتىندە جاستار تۋرالى ساياسات قايتا قارالدى. ەلىمىزدە پريوريتەت بولىپ عىلىم‑بىلىم قۇندىلىعى جاريا ەتىلدى. جاس وتباسىلارعا دەگەن قومقورلىق ‑ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالۋدا.

انالار تۋرالى جاڭا ەرەجەلەر زاڭعا ەنگىزىلدى، ەندى ولاردىڭ بالا تاربيەسىندەگى ۋاقىتىن جالپى ەڭبەك وتىلىنە ەنگىزىلۋ قاراستىرىلدى.

وتباسىداعى زورلىق‑زومبىلىق تا قاتاڭ مەملەكەت باقىلاۋىنا الىندى.

شەت ەل تاجىريبەسى بىزگە ساباق بولا الادى.

جوعارىدا دەموگرافيالىق شولۋ تىزىمىنە ءبىز ازەربايجاندى دا ەنگىزدىك. نەگە دەسەڭىز، ازەربايجان دا يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن ەل. بىراق، ونداعى ءوسىم قازاقستاننان جوعارى، قىرعىستاننان تومەن. نەگە؟ سەبەبى ءارتۇرلى، بىراق، مۇندا ءبىز «ەۋروپالىق وركەنيەتتەنۋ» نىشانىن بايقايمىز.

ال، «ەۋروپالىق وركەنيەتتەنۋ» – ءوزىنىڭ دامۋى بارىسىندا ورتاعاسىرلىق «وتباسىلىق قۇندىلىقتان» قازىرگى زامانعى «جەكە ادام قۇقى» دەپ اتالاتىن ينديۆيدۋاليزمگە ۇشىراعانى بەلگىلى. ءسويتىپ، ەۋروپادا «وتباسى قۇرۋ» يدەولوگياسى تۇبىرىمەن وزگەرىپ كەتتى. ول جەردە «بالا مەن ۇرپاق قۇندىلىعى» ەكىنشى قاتارعا ءتۇستى. جاستاردىڭ وتىزعا دەيىن سۇربويداق ءجۇرۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. ءسويتىپ، وندا وتباسىنىڭ رەپرودۋكتيۆتىك، ياعني، ومىرگە جاڭا ۇرپاقتى اكەلۋ فۋنكتسياسى السىرەدى...

مىنە، وسىنداي «وركەنيەتتىك بەلگى» ازەربايجاننىڭ دا، قازاقستاننىڭ دا دەموگرافياسىنا بىردەي اسەر ەتىپ وتىرعانىن جاسىرمايمىز...

قازاقتىڭ ءتول تاربيەسى دەموگرافيانى قۇتاقارۋشى قۇرال 

ەجەلدەن قازاق دۇنيەتانىمى، وتباسىلىق قۇندىلىقتارى «ۇرپاقتى جالعاستىرۋ»، «ءوسىپ‑ونۋ»، «ءۇبىرلى‑شۇبىرلى بولۋ»، «شاڭىراقتىڭ تىرەگى بولاتىن ۇلدار، ءورىستى كەڭەيتەتىن قىزدار» دەگەندەي فيلوسوفيالىق ماعىناداعى يديومالارعا سۇيەنىپ تىرشىلىكتى جالعاستىرىپ وتىردى.

ءبىزدىڭ حالقىمىز وسى تاربيەنىڭ ارقاسىندا نەبىر زار‑زامانداردا ەسىن جيىپ، حالقىنىڭ سانىن قالپىنا كەلتىرىپ وتىردى. سونىڭ ارقاسىندا عانا ەل مەن جەر تۇتاستىعىن ساقتاي الدىق. ماسەلەن، سونىڭ ەڭ سوڭعى كورىنىسى – وتكەن عاىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا، سوعىستان كەيىن ورىن العان «بالا تۋ كورسەتكىشى». ول وتە جوعارى قارقىندا بولدى ‑ ءاربىر شاڭىراق كوپ بالالى وتباسىلارعا اينالىپ جاتتى. ناتيجەسىندە، قازاق حالقى سوعىس كەزىندە جوعالىپ العان ءوسىم قارقىنىن تەز قالپىنا كەلتىردى.

ول كەزدە، حالىق اراسىندا «كوپ ايەل الۋ» يدەياسىنىڭ ءوزى زاڭمەن قۋدالاناتىن. ەندەشە، ول كەزدە قازاق حالقى تەك ءوزىنىڭ ءتول ۇلتتىق داستۇرىنە سۇيەندى، ول – قازاق حالقىنىڭ وتباسى قۇندىلىقتارى ەدى.

قازىرگى زاماندا جاستاردى قالاي دەموگرافيالىق وسىمگە باعىتتاي الامىز؟

ەگەر، ءبىز وسى جاعدايدى ستيحييالىق تۇردە بەتىمەن جىبەرسەك، وندا جاقىن بولاشاقتا وتە قاتتى «دەموگرافيالىق سوققى» الۋىمىز مۇمكىن. رەسەيدىڭ قازىردىڭ وزىندە جانايقايى شىعىپ جاتىر – ءبىز دە سول كۇيدى كەشىۋىمىز مۇمكىن...

ولاي بولسا، ءبىزدىڭ ەل قر اكادەمياسى جانىنان دەموگرافيانى زەرتتەيتىن ارنايى عىلىمي ءبولىم اشىپ، ونىڭ جۇمىسىن تولىق قارجىلاندىرىپ وتىرۋى ءتيىس.  ول عىلىمي توپ بۇكىل الەمدىك تاجىريبەنى زەرتتەي وتىرىپ، حالىقتىڭ سانىن كوبەيتۋدىڭ «قازاقستاندىق جولىن» تابۋى ءتيىس.

 ول ماسەلەدە:

• ۇلتتىق قۇندىلىقتار ماڭىزى;
• وركەنيەتتىك كەدەرگىلەر;
• دەموگرافيانىڭ ەكونوميكالىق شەشىمى;
• وتباسى قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ قازاقستاندىق مودەلى;
• «وتاندى ءسۇيۋ»، «وتانعا جاۋاپكەرشىلىك»، «وتانعا قىزمەت»، «وتانعا قۇرمەت» سياقتى اسىل قاسيتەتتەردى وتباسىلىق قۇندىلىقتارمەن بىرىكتىرۋ جانە ت.ت. كۇردەلى ماسەلەلەر ۇنەمى قاراستىرىلىپ، ول مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق ساياساتىنا ۇزدىكسىز كوررەكتيروۆكالار ەنگىزىپ وتىرۋى ءتيىس.

سوعان ساي، مەملەكەت تە ءوزىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى دامۋ ۆەكتورلارىن دەموگرافيامەن بايلانىستىرىپ، وسىدان ءوربيتىن ەكونوميكامەن (الەۋمەتتىك كومەك), ەكولوگيامەن (تازا تابيعات), دەنساۋلىقپەن (مەديتسينا), ازىق‑تۇلىك قاۋىپسىزدىگىمەن (ساپاسىمەن), ادامي كاپيتالدى دامىتۋمەن (تولىق ادام) تىعىز اينالىساتىن بولادى.

ال، وسىنىڭ ءبارىن قوعامدىق قاتىناس جۇيەسىندە وزگەدەن وق بويى وزىق تۇراتىن جانە ونىڭ قازاقى ادامگەرشىلىكپەن ۇشتاسۋى – وسىنداي ساياساتتىڭ تابيعي جالعاسى رەتىندە كورىنىس تاباتىن بولادى. 

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai.kz