«...قاپال  باتىر بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ  قاپال اۋدانىنداعى ەشكىولمەس تاۋىنداعى قارامولا  دەگەن  جەردە جەرلەنگەن.(؟) جاۋ كەلەتىن جولدا(؟)  ايبات شەگىپ جاتقانداي. قاپال باتىر قابىرىن تاۋىپ، انىقتاۋعا ش. ءۋاليحانوۆتىڭ  «جوڭعاريا  وچەركتەرى» جازبالارىنداعى:  «قاپال ستانساسى قاپال باتىردىڭ ەسىمىمەن اتالعان» دەگەن پىكىرى تۇرتكى  بولدى» دەپ جازادى جازۋشى، جۋرناليست كوپبوسىن پانزابەكوۆ  اقساقال  ءوزىنىڭ  «ەل قورعانى – قاپال باتىر» اتتى ماقالاسىندا. («ەگەمەن  قازاقستان»  25 قاڭتار، 2013 جىل)

بىرىنشىدەن، كوزگە ۇراتىنى: اۆتوردىڭ  وزى جازىپ وتىرعان  نىسانىنان مۇلدەم بەيحابارلىعى! سەبەبى، «قاپال» دەگەن ستانسا ومىردە بولعان ەمەس. ال تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ  1930 جىلدان ىسكە قوسىلعانىن  بۇگىندە كوزىقاراقتى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى.  دەمەك، شوقاننىڭ   جوڭعارياعا  ساپارى كەزىندە (1858 جىلى)  ونداي اتاۋ مۇلدەم بولماعان. قاپال اتتى ستانسا ءالى دە جوق! سەبەبى، قاپال قايدا، تەمىرجول قايدا؟! كوپبوسىن اقساقال بۇل جاعىنا كوپ باس قاتىرىپ جاتپاعان بولۋى كەرەك. الدە قوپالىنى  مولالى ستانساسىمەن شاتاستىرىپ الدى ما ەكەن؟..

ەكىنشىدەن،  اۆتوردىڭ: «قارامولا دەگەن جەردە  جەرلەنگەن» دەپ   جازۋىنا  ەش نەگىز دە،  دالەل دە  جوق. ونى كەلتىرە دە المايدى. ال  اۆتوردىڭ تىرناقشانىڭ ىشىنە الىپ تۇرىپ، عالىمنىڭ   « پىكىرى» دەپ بەرگەن ءسوزى  (تسيتاتا)  ول جازبادا مۇلدەم  جوق!  ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن شوقاننىڭ «جوڭعاريا وچەركتەرى» جازباسىنىڭ  ك. پانزابەكوۆ كەلتىرىپ وتىرعان قارامولاعا قاتىستى تۇسىنان ءۇزىندى كەلتىرەيىك:

«پۋتەشەستۆيە موە ناچالوس 28 مايا  1858 گ. ۆ ەتوت دەن يا پريسوەدينيلسيا ك تورگوۆومۋ كاراۆانۋ، كوتورىي توگدا ستويال لاگەرەم ۆ ۋروچيششە كارامۋلا، ۆ 30 ۆەرستاح وت گورودا كاپالا; كاراۆان ۆىشەل يز گورودا  سەميپالاتينسكا  ي پرينادلەجال كوكاندسكيم ي بۋحارسكيم كۋپتسام...».

 ( چوكان ۆاليحانوۆ. سوبرانيە  سوچينەني. توم 3-ي. 337 ستر. يپك «الاتاۋ» 2014 گ.) 

مىنە، تۇپنۇسقانىڭ قاي جەرىنەن  «قاپال  باتىر  جەرلەنگەن» دەگەن ءسوزدى كورىپ وتىرسىز؟ دەمەك، اۆتوردىڭ  تۇرتكى بولدى دەپ وتىرعان جازباسى قىپ-قىزىل وتىرىك! اتاقتى عالىمنىڭ اتىن جامىلىپ، ۇلى تۇلعانىڭ اسىل مۇراسىنا قيانات جاساۋ، ايتپاعاندى ايتتى دەپ، جازباعاندى جازدى دەۋ – قىلمىسپەن پارا-پار كۇنا ەمەس پە، اعايىن؟!. عالىمنىڭ  اسىل مۇراسى  –   كەيىنگى ۇرپاعىنا قالدىرعان  ارداقتى اماناتى. «اماناتقا  قيانات  جۇرمەيدى» دەگەن اتا-بابامىزدىڭ  ۇلى وسيەتى  قايدا؟

بۇدان ءارى دە اۆتور «شوقاننىڭ قاپال باتىر تۋرالى زەرتتەۋلەرى» دەگەن سىندى پىكىرلەردى كەلتىرەدى. شوقاننىڭ  مولالار تۋرالى  ەڭبەگىندە ءبىر-اق جەردە  قاپال باتىر مولاسى جانە ەسىمى بەرىلگەن بەكىنىس پەن وزەنشە جايلى سويلەم كەزدەسەدى. بىراق ناقتى قاي  بەكىنىس، قاي وزەن ەكەنى  جانە ول قاي ەلدىڭ باتىرى ەكەنى ايتىلمايدى. قاي جەرگە جەرلەنگەنى  جايلى دا ءسوز جوق. باسقا ماقالالارىندا  باتىر ەسىمى مۇلدەم كەزدەسپەيدى. قاپال باتىر ەسىمىن  قوپالى  شاتقالى مەن قوپالى وزەنىمەن شاتاستىرىپ جۇرگەندەر كوپ. ول قازىرگى قاپال ەلدى-مەكەنى تۇرعان جەر.

بەكىنىس سالىنعان  كەزدە (1845-47جىلدارى) بۇزىلىپ كەتكەن مولالار بولعانىن  ن.ا. ابراموۆ سەكىلدى ورىس ارحەولوگ- زەرتتەۋشىلەرى جازادى. بىراق ول مولالار  مونعول بيلەۋشىسىنىكى دەپ دالەلدەيدى.

ال كوموكاشينەۆ: «قاپال اتاۋى  سول جەردەگى  قوپالى وزەنىنىڭ اتىمەن  قويىلعان. ال ونىڭ قاپال بولىپ وزگەرۋى  ورىس ءتىلىنىڭ اسەرىنەن»، –  دەپ تۇيىندەيدى. بىزدىڭشە، وسى پىكىر كوكەيگە قونىمدى ءارى قازاقى داستۇرىمىزگە جاقىن. ولاي دەيتىنىمىز، اتا-بابالارىمىز بۇرىن (وتارشىلار كەلمەي تۇرىپ), جەر-سۋ اتاۋلارىن كىسى ەسىمىمەن اتاماعان. كەرىسىنشە، قازاقى  اتاۋلار  ورنالاسقان جەرىنە، نە تابيعي بايلىعىنا قاراي تەرەكتى، قاراعايلى، قاراعاندى، جىلاندى، ويتوعان،  قايىڭدى، قوعالى، مولالى، قوپالى، شۇباراعاش، اقتوبە،  ۇشتوبە، قاراتال، كوكسۋ، اقسۋ، قىزىلاعاش، سارىاعاش، قارااعاش دەپ كەتە بەرەدى.

سودان كەيىن جوعارىداعى ماقالا اۆتورى ەل قورعانى دەپ وتىرعان باتىردىڭ ناقتى قاي وڭىردە، قاي جەردە شايقاسقا قاتىسقانىن دا، قانداي قولدى باسقارعانىن دا تۇستەپ ايتا المايدى. تەك ەسىم حاننىڭ قولباسشىسى بولعانىن عانا جازادى، قارا قىتاي مەن جوڭعار جاۋلارىنان قورعادى دەگەن جالپىلاما اقپار بەرگەن بولادى. قاپال باتىر ون التىنشى، ون جەتىنشى  عاسىردا ءومىر سۇرگەن باتىر بولسا، ءبىز بىلەتىن العاشقى جوڭعار شاپقىنشىلىعى 1640 جىلعى باتۋر تايشى  باستاعان شاپقىنشىلىق بولۋى مۇمكىن. ياعني، ايگىلى  وربۇلاق  شايقاسى! بىراق وندا ەسىم حاننىڭ ۇلى سالقام  جاڭگىر،  جالاڭتوس باھادۇرلەرمەن بىرگە اتى نەگە اتالمايدى؟ الدە ودان دا ەرتەرەكتە وتكەن باتىر ما ەكەن؟.. وسىدان ءتورت عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن قاراساي باتىردىڭ ەسىمى ۇرانعا اينالعان. جانە  بانجۇرداي  جوڭعار نويانىن جەكپە-جەكتە جەڭگەنىن تاريحشى ەمەس،  قاراپايىم قالامگەر ءبىز دە بىلەمىز. سول سياقتى قالىڭ نايماننىڭ  ورتاق رۋحتى ۇرانىنا  اينالعان قاپتاعاي باتىردىڭ  1456  جىلى  ابىلقايىر حاننان  قازاق  ۇلىستارىن ءبولىپ اكەتكەنى، سودان  حV عاسىردىڭ اياعىنا  تامان قازاقتىڭ  تايىر (تاھير) حانى مەن ۇيعىر حانى قابدىراشيتتىڭ  اراسىندا  بولعان الاپات شايقاستا   قازا  تاپقانى  ءمالىم. ال، ول تۇلعالاردان بىرەر عاسىر بەرىرەكتە  ەل قورعاعان باتىر جايلى ەشقانداي ءبىر ناقتى دەرەككوزىنىڭ  بولماۋى كۇدىك، كۇمانىمىزدى  ارتتىرا  تۇسەرى ءسوزسىز.

اۆتور كوپبوسىن اقساقال  مارقۇم اقىن ءابىلدا  ايماقتىڭ  داستانىنداعى  قاپال باتىردىڭ  بايانجۇرەك تاۋىنان اڭ اۋلايتىن تۇستارىنان ءۇزىندى كەلتىرەدى. ۇزىندىدەن اڭداعانىمىز: باتىرعا وشتەسىپ،  ءىزىن اڭدىپ جۇرگەن ءدوسى دەگەن سىبە-سولاڭ با، قالماق پا،  قارا قىتاي ما – ءبىر    جاۋى  بار. سوعان  قاراعاندا، «قازاسى  ءتۇبى سول دۇشپانىنان كەلە مە ەكەن؟» دەگەن دە كۇدىكتى ويعا قالاسىز. نەگىزى  سول ءوڭىردىڭ تۋماسى رەتىندە  ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز  – بايانجۇرەك تاۋىنىڭ اتاۋى جايلى  ەل اۋزىنداعى اڭىزدار كوپ  جانە سان الۋان. ءبىر ەمەس، ونىڭ بىرنەشە نۇسقاسى كەزدەسەدى. بىراق سولاردىڭ  بارىندە باستى كەيىپكەر قالماق قونتايشىسى بولىپ كەلەدى.  اتاقتى قورا جايلاۋىنداعى ءبىر بيىك «قوڭتاجى تاۋى» دەپ اتالادى. سەبەبى سول تاۋدىڭ  ۇشار باسىندا «قوڭتاجىنىڭ مولاسى» اتالاتىن تاس وبا بار.

داستان اۆتورىنىڭ كوزدەگەنى  –  بايانجۇرەكتى تىلگە تيەك ەتۋ ارقىلى  قاپال باتىردى قالايدا  قاپال ەلدى-مەكەنىنە جاقىنداتا  ءتۇسۋ سياقتى. قاپال باتىر بۇل وڭىردە تۋىپ-ءوسىپ، ەل قورعاعان ەر، ساياتكەر  بولسا، جەرگىلىكتى اقىن-جىرشىلارىمىزدىڭ نازارىنان قالايشا   قالىس قالار ەدى؟

كەزىندە ايگىلى اقىن اسەت  نايمانباەۆ:

«جەر قايدا  كۇرەڭبەلدىڭ سالقىنىنداي،
ەل قايدا  قالقابايدىڭ  التى  ۇلىنداي؟!. –

دەپ  جىرلاعان   كيەلى قاپال عوي بۇل. ءيا،  اسەت اسپەتتەپ جىرعا قوسقان كۇرەڭبەل  –   وسى  قاپال. ال  اتاقتى قالقابايدىڭ التى ۇلى:  مامان،  تولقىن، مەدەتبەك، قۋاتبەك، اينابەك، قاسابەك. بۇلاردىڭ ءبارى دە تاريحتا بولعان، ەلىنە ارداقتى ادامدار.  ءبىر عانا  «مامانيا»  مەكتەبىن ايتساق، «قازاقتىڭ نوبەلى»  اتانعان ماماننىڭ جانە ونىڭ  ۇرپاقتارىنىڭ كىم بولعانىن  پايىمداۋ قيىن ەمەس شىعار؟.. مۇنى بۇل كۇندە كوزىقاراقتى كۇللى قازاق بىلەدى.

ال، سوندا  وسى  وڭىردە  «وتكەن» قاپال باتىر نەگە  اتالمايدى؟.. قاپال باتىر ەسىمىنىڭ نە ەل اۋزىندا، نە اقىندارىمىزدىڭ تۋىندىلارىندا  كەزدەسپەۋى  كۇمان تۋعىزباي  قويا ما!

وسىنداي كۇدىك-كۇمانى كوپ، ناقتى دالەلى جوق باتىردىڭ ءبيۋستىن كۇرە جولدىڭ بويىنداعى قاپال اۋىلىنا بۇرىلاتىن كورسەتكىشتىڭ جانىنا اكەلىپ ورناتۋدىڭ ءوزى قانشالىقتى زاڭدى، قانشالىقتى  ءادىل؟ ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، بۇل  تاريحتى بۇرمالاپ، جۇرتتى كوپە-كورنەۋ شاتاستىرۋ! مۇنى كورگەن  كەز كەلگەن جولاۋشىنىڭ:  «ە-ە، بۇل باتىر  وسى  ءوڭىردىڭ تۋماسى ەكەن عوي!» دەگەن ويعا قالارى  داۋسىز عوي! بۇل  باستاما يەلەرىنىڭ كوزدەگەنى دە وسى ەكەنى  ايدان انىق. سوندا بۇل نە؟ تاريحتى جاڭعىرتۋ  ما، الدە  شاڭعىتۋ  ما؟! بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن  بەرەر  جان تابىلار ما ەكەن؟

بىزگە سالسا، ءدال وسى  ارا  قولباسشىسى قابانباي باتىردىڭ تاپسىرۋىمەن سارىوزەكتەن الاكولگە دەيىنگى ايماقتى جوڭعاردىڭ  سوڭعى  شاپقىنشىلارىنان ازات ەتكەن (بۇل جايلى تولىق  مالىمەتتى يۋتۋبتاعى «اك-79» كانالىنان  الۋلارىڭىزعا بولادى) تۇمەنباسى،  اتاقتى شوڭاي باتىردىڭ ەسكەرتكىشى  تۇراتىن-اق جەر. بۇل ءسوزىمىزدى  قۇلاگەر اقىن ءىلياس  جانسۇگىروۆتىڭ :

«قالماقتى، قونتاجىنى  جوڭكەسىنەن
ۇركىتىپ، ابىلاي مەن  شوڭاي  شاۋىپ،
جوڭكەنىڭ اسىرىپتى  جەلكەسىنەن!» -

دەگەن  ولەڭ جولدارى  ناقتىلاي تۇسەدى.

نەگىزى، كەز كەلگەن تاريحي تۇجىرىم وسىنداي دالمە-ءدال، ايقىن دەرەككوزدەرىمەن تۇيىندەلىپ وتىرۋى  مىندەت.

بۇعان بۇگىنگى قازاق تاريحشىلارى نە دەر ەكەن؟ ءبىزدىڭ بىلمەگىمىز  دە –  وسى.

اراسانباي ەستەن،

قازاقستاننىڭ  قۇرمەتتتى  جازۋشىسى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ، رەسپۋبليكالىق كەمەل توقاەۆ، سايىن  مۇراتبەكوۆ  اتىنداعى  ادەبي سىيلىقتاردىڭ  لاۋرەاتى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى

Abai.kz