قازىر ءبىزدىڭ ەلدە تۋريزم تۋرالى كوپ ايتىلادى، سەبەبى، كەلىپ جاتقان تۋريستەر سانى جىلدان جىلعا ارتۋ ۇستىندە. ارينە، بۇل قۇبىلىستى ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرى مۇلدەم سەزىنبەيدى دەسەك تە،  بىرقاتار وڭىرلەر تۋريستەردىڭ كوپتەپ كەلۋىنىڭ ءوز تۇرمىس‑تىرشىلىگىنە  تيگىزەر اسەرىن انىق بايقاي باستادى...

ءتۋريزمنىڭ مەگاپوليcتەرگە تيگىزەر وڭ اسەرى تۋرالى

ادەتتەگىدەي، ونىڭ اسەرىن الدىمەن سەزىنۋشى قالا – الماتى قالاسى.  ارينە، بۇل قالا بيۋدجەتى ءۇشىن جاعىمدى قۇبىلىس، ءارى، تۋريستەر الماتىنىڭ حالىقارالىق ءيمميدجىن قالىپتاستىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا ‑ قالاعا كەلىپ، ونىڭ تابيعاتىن تاماشالاعان ءبىر تۋريست، ءوز ەلىنەن تاعى بىرنەشە ءتۋريستىڭ الماتىعا ساپارلاۋىنا ىقپال ەتەدى.

سوعان ساي، الماتى قالاسى دا ءوزىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن وسى ۇدەرىسكە ساي دامىتۋعا بەت بۇرۋدا: قالانىڭ ورتالىق اۋداندارىنان كوپتەگەن تۋريستەرگە ارنالعان قوناقۇيلەر سالىنىپ، ينفراقۇرىلىم تۋريزمگە بەيىمدەلە باستادى...

قازىردىڭ وزىندە الماتىداعى ايگىلى «كوك بازار» ماڭىندا، قازىبەك بي مەن ش.قالداياقوۆ كوشەلەرى قيىلىسىندا الەمدىك برەندكە يە قوناق ءۇي قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. ال، ش.قالداياقوۆ پەن گوگول كوشەسى قيىلىسىندا  تۋريستەرگە ارنالعان قوناق ءۇي جىل بويى جۇمىس جاساۋدا. ودان وزگە اۋدانداردا، اسىرەسە، دوستىق كوشەسىمەن جوعارى ورلەگەن سايىن، شەت ەلدىك تۋريستەرگە ارناپ سالىنعان ىرىلى‑ۋاقتى قوناقۇيلەر ورنالاسقان.

ءيا، بۇل پروتسەسس تەك ينفراقۇرىلىمدا عانا ەمەس، سونىمەن تۋريستەرگە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن دامىتۋدا. تۋريزم ماماندىعىن وقىتاتىن وقۋ ورىندارىنىڭ دا سانى ارتۋدا.

سونىممەن بىرگە، تۋريزم سالاسىن تسيفرلاندىرۋ قاباتى جۇزەگە اسۋدا. وسى تۇرعىدا قازاقستان بۇرىنعى تمد  ەلدەرىنىڭ كوبىنەن كوش ىلگەرى العا كەتتى دەپ ماقتانىشپەن ايتۋعا دا بولادى!

تۋريستەر مەن قالا تۇرعىندارى اراسىنداعى قايشىلىق تۋرالى

بىراق، ءىرى مەگاپوليستەر ءۇشىن تۋريزم تەك پايدا اكەلۋمەن ولشەنبەيدى. ونىڭ سالماعى قوسالقى تۇردە قالا تۇرعىندارىنا دا جۇكتەلەدى. سوندىقتان، ءتۋريزمدى دامىتۋ بارىسىندا قالا اكىمشىلىگى جەگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قولايسىز جاعدايعا ۇشىراتپاۋدىڭ جولدارىن ۇنەمى قاراستىرىپ وتىرۋى كەرەك.

ماسەلەن، كەيبىر قوناق ۇيلەر اسحانا جانە وزگە دە سەرۆيستىك قىزمەت تۇرلەرىن تولىق قامتىعان. وندا كەلگەن تۋريستەرگە لوكالدى قىزمەت ەتۋ تولىق قامتىلعان. الايدا، وكىنىشكە وراي، بارلىق قوناق ۇيلەر سونداي دەڭگەيدە ەمەس. كەيبىر قوناق ۇيلەردە بۇل ماسەلە تولىق شەشىلمەگەن. ءسويتىپ، ول قوناق ۇيلەر قالالىق ينفراقۇرىلىم جۇيەلەرىنە قوسىمشا سالماق جۇكتەيدى. كەلگەن تۋريستەر ول ءۇشىن ەشقانداي اقشا تولەمەيدى، قىزمەتتى تەگىن قولدانادى. سالماق جەرگىلىكتى بيزنەس قۇرىلىمدارعا، كەيدە، تۇرعىندارعا تۇسەدى.

مىسالى، كۇن سايىن كوك بازار الدىنداعى تراللەيبۋستار مەن اۆتوبۋس توقتايتىن ايالداماعا ەكى‑ۇش تۋريستىك اۆتوبۋسى كەلىپ، توقتايدى. تۋريستەر بازاردى ارالايدى.  ول دۇرىس، بازار – ماڭىزدى تۋريستىك نىشانداردىڭ ءبىرى. بىراق، ونىڭ زاردابىن ايالدامادا سىعىلىسقان تروللەيبۋستار مەن اۆتوكەپتەلىستەن كوز اشپاعان جەرگىلىكتىى تۇرعىندار كورۋدە. وسى ماڭايداعى اۋانىڭ تۇتىننەن لاستانۋى دا جوعارى دەڭگەيدە. ول تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە زيانىن تيگىزۋدە.

كەلەتىن تۋريستەر اعىلىپ «لوتتە‑راحات» كونديتەرلىك فابريكاسىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن اشىپ قويعان دۇكەنىنە لاپ قويادى. ءسويتىپ، ول جەردە تاتتىلەر قوراپ‑قورابىمەن ساتىلۋدا. بۇل ارينە فابريكاعا ءتيىمدى، ولار باعانى تۋريستەردىڭ سۇرانىسىنا ساي ءوسىرىپ تاستايدى. ال كەيبىر پەشەني مەن كامپيت تۇرلەرىن تۇرعىندار كورمەيتىن دە بولدى.

ەندەشە، «قالا اكىمدىگى «راحات» دۇكەندەرىن تۋريستەر ورنالاسقان قوناق ۇيلەرىندە اشىپ، ولارعا ءتاتتىنى تىكەلەي جەتكىزىپ بەرۋدى قوناق ءۇي قوجايىندارىنا نەگە مىندەتتەمەيدى؟» دەگەن زاڭدى ءارى ادىلەتتى سۇراق تۋادى. ال، كوك بازار ماڭىنداعى لوتتە‑راحات دۇكەنى ءوز تاۋارلارىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا «جەرگىلىكتى باعامەن» ساتۋىن جالعاستىرا بەرسە – حالىق وعان ريزا بولماي ما؟ 

تۋريستەردىڭ «كوشە مادەنيەتى» نەگە باقىلاۋعا الىنبايدى؟ 

تاعى ءبىر ماسەلە – تۋريستەردىڭ «كوشە مادەنيەتىنىڭ» ءبىزدىڭ ەلدىڭ مادەنيەتىنەن وزگەشەلىگى دەۋگە بولادى. ءبىز، قازاقستاندىقتار، قاي ەلگە بارساق تا، سول ەلدىڭ مادەنيەتىن بىلۋگە، ونى ساقتاۋعا بەيىم حالىقپىز. وسى جاعىنان، قازاق حالقى الەمدەگى وتە مادەنيەتتى حالىقتاردىڭ قاتارىندا دەۋگە بولادى.

وسى مادەنيەتتى ءبىز ءوز ەلىمىزدە دە ۇستانامىز: «ۇيات بولادى»،  «استامشىلىق جاساما»، «داۋىسىڭدى كوتەرمە»، «وعاش قىلىقتان اۋلاق بول» دەگەندەي ۇستانىمدار ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءار ازاماتىنا بالا كەزدەن تاربيەمەن بويىنا سىڭدىرىلەدى.

بىراق، وزگە ەلدەردە ونداي ەمەس. مىسالى، كوك بازاردا جۇرگەن ۇندىستەر، الدە، پاكىستاندىقتار، قىتايلار جانە وزگەلەر بازارداعى ارالىق جولدى جاۋاپ تاستاپ، وزدەرى ۋلاپ‑شۋلاپ ساۋدا جاساپ، نە «شۇيىركەلەسىپ» تۇرعانىن كۇندە كورەمىز.  ولار تروتۋارلاردى توپ‑توبىمەن جاۋىپ تاستاپ، اڭگىمەلەسىپ تۇرا بەرەدى، بۇل جەردەن تادامدار وتەدى دەگەنتوي قاپەرىنە كىرمەيدى...  بىز بولساق، ولاردىڭ وعاش قىلىعىن كورە تۇرا،  سىپايىلىلىق تانىتىپ، قىسىلىپ‑قىمتىرىلىپ جولدىڭ شەتىمەن اينالىپ ءوتىپ جاتامىز...

وسىنداي جاعدايدا، ولارعا كەلىپ، ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءتارتىبىن ءتۇسىندىرىپ جاتقان ءبىر دە ءبىر پوليتسيا قىزمەتكەرىن كورمەيتىنىمىز قالاي؟

پوليتسيامىز دا «سىپايى» بولىپ كەتكەن بە؟

جانە دە، قازىرگى كەزدە ەلىمىزگە سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ەلدەردەن زاڭسىز ميگرانتتار كوپتەپ ەنۋدى. ولار دا بىزگە «ءوز ءتارتىبى مەن زاڭىن» الىپ كەلۋگە تىرىسادى. ال، ءبىزدىڭ كەيبىر ميگراتسيالىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى شەت ەلدىك ازاماتتارعا «قۇجات ساتقانى» دا كەشە عانا بەلگىلى بولىپ جاتىر... بۇنداي كەمشىلىكتەر ەلىمىزدىڭ يمميدجىنە كەرى اسەر ەتەدى – اشىق‑شاشىق جاتقان ەل سياقتى بولامىز...

ولاي بولسا، ءبىزدىڭ ەل ءوز زاڭى بار، ەلىمىزگە ەنگەن كەز كەلگەن شەت ەل ازاماتىنا قويار ءوز تالابى بار، ءوز ءداستۇرى مەن ادامي قاتىناس قالىبى بار ەل ەكەنىمىزدى جان‑جاقتى كورسەتە بىلسەك – قازاقستاندى ەشكىم دە ەشقاشان «بورات ەلى» دەپ اتاي المايتىن بولادى.

قازىردىڭ وزىندە قازاقستان ءوزىنىڭ بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىسىمەن، ونەرىمەن، سپورتتاعى جەڭىسىمەن جانە ت.ت. – دامىعان ەلدەر قاتارىنا جاقىنداپ كەلەدى. ءبىز وسى قالىپتان تايماۋىمىز كەرەك!

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai.kz