(ولجاس سۇلەيمەنوۆ سالعان سوقپاقپەن جول تارتۋ)

اڭداتپا

«قوستاناي» ءتوپونيمىنىڭ ەتيمولوگياسى تۋراسىندا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان «ەگەمەن قازاقستان» گازەت بەتىندە جاريالانعان «تامىرلاس توپونيمدەر: قوستاناي – ءدوڭ (دون) – دۋناي», ول باسىلىمنىڭ ورىس تىلىندەگى سەرىگى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە  «وتكۋدا بەرەت كورني نازۆانيە گورودا كوستاناي» جانە Abai.kz پلاتفورماسىنا جاريالانعان «تۇركىلىك كومبە: قوستاناي ءتوپونيمىنىڭ توركىنى» اتتى ماقالالارىمىزدا بىرنەشە مارتە ءسوز قوزعاعان بولاتىنبىز.

اتالعان جازبالاردا قىر-قىراتتان ويعا قاراي (وڭتۇستىك-باتىستان سولتۇستىككە) اققان توبىل مەن وي ء(ۇي) جانە ايات وزەندەرىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋ تابيعاتىنا وراي اتالعان وزەندەر اراسىنداعى كەڭ-بايتاق ولكەنى تۇركى تايپالارىنىڭ ءسوز قولدانىسىندا «قۇشدوڭاي»، ياعني «قوستاناي» دەپ اتالاعانى تالقىلاندى. وسىلايشا، «قوستاناي» اتاۋىنىڭ ءاۋ باستاعى تۇپنۇسقاسى «قىرداعى قوس وزەن اراسى» دەگەن ماعىناعا يە بولعاندىعى وي-زەردە بەزبەنىنە سالىنعان ەدى.

ەرتەدەگى تۇركى تايپالارىندا ءبىر بىتەۋ بۋىندى تۇبىردە قاتاڭ «ش» دىبىسى مەن «س» دىبىسى الماسىپ قولدانا بەرەتىن ەدى. ودان ءسوزدىڭ ماعىناسى ەش وزگەرمەيتىن. ول كورىنىس قازىرگى تاڭدا دا ساقتالعان. دەگەنمەن دە، كەيبىر تۇبىرلەر بىرىككەن سوزگە اينالعاندا، ءمانى سولعىن تارتىپ، ماعىناسى كۇڭگىرتتەنىپ كەتەدى. قوستاناي – سونداي توپقا كىرەتىن توپونيم. دەگەنمەن دە، «قىرداعى قوس وزەن اراسى» دەگەن ۇعىمىنداعى كونە تۇركىلىك «قۇشدوڭاي»-دىڭ بۇگىنگى قازاق تۇسىنىگىنە جاقىن بالاماسى بولۋى ءتيىستى عوي دەگەن وي تۇپكى كوڭىلىمىزدە قىلاڭ بەرگەن ەدى...

قوستاناي – قوس وزەن – كەڭارال

كوڭىلدەگى تۇپكى ويدى قاۋزاي كەلە، «قىرداعى قوس وزەن اراسى» دەگەن ماعىناداعى كونە تۇركىلىك «قۇشدوڭاي» ۇعىمىنىڭ قازاقشا بالاماسى كوگنيتيۆتىك سانا كەڭىستىگىندە ساقتالعانىنا كوز جەتكىزدىك. ونىڭ تىلدىك كورىنىسى – «كەڭارال» ءتوپونيمى. كەڭارال – پاتشالىق رەسەي زامانىنداعى تورعاي وبلىسى قوستاناي ۋەزىنىڭ سولتۇستىك- شىعىسىندا ورنالاسقان بەلگىلى بولىس. ونىڭ تەرريتورياسى توبىل مەن وي ء(ۇي) وزەندەرىنىڭ (ورىسشا ۋي دەپ تاڭبالانعان وزەننىڭ قازاقشا ماعىناسى «ءۇي» ەمەس، «وي» دەپ سانايمىز) تومەنگى اعىسىنداعى كەڭىستىككە ورنالاستى. قازىرگى تاڭدا ول تەرريتوريادا فەدوروۆ پەن قوستاناي اۋدانىنىڭ ء(ىشىنارا) جەرى ورنالاسقان (سۋرەت 1).

(سۋرەت 1. قۇشدوڭاي – قوستاناي ءوڭىرى)

كەڭارال بولىسىنىڭ جەرىندە ورىنبور اكىمشىلىگىنە قاراستى شىعىس ورداسىنىڭ (كەيىنگى قوستاناي ۋەزى) اعا سۇلتانى احمەت ءجانتۋريننىڭ «حان ورداسى» - قىستاۋى ورىن تەپتى. قىستاۋ وي وزەنىنىڭ توبىلعا قۇيارلىعىندا ورنالاسقان ۋست-ۋي ستانيتسياسىنىڭ ماڭىندا بولدى. قازىرگى تاڭدا وندا ۆۆەدەنكا سەلوسى ورنالاسقان. ونىڭ ماڭىندا سۇلتان اۋلەتىنىڭ كىسىلەرى جەرلەنگەن ەسكى قورىم بار. ال وي وزەنىنىنە جاقىن ماڭدا «كەڭارال» دەپ اتالاتىن ەلدى مەكەن دە ساقتالعان.

كەڭارال بولىسىنىڭ قاراعايلى قونىسىندا (№4 اۋىل) 1892 جىلجىڭ ماۋسىم ايىندا تورعاي وبلىسىنداعى العاشقى اۋىلدىق مەكتەپ اشىلادى. كەزىندە اتالعان مەكتەپتە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى مۇحامبەتجان سەرالين ۇستازدىق قىزمەت اتقارادى.

كەڭارال – ەكى ءتۇبىر سوزدەن قۇرالعان. «كەڭ» اتتى ءتۇبىر ءسوز «ۇلكەن»، «كولەمدى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. حح عاسىردىڭ باسىندا استراحان ولكەسىندەگى قازاقتار كاسپي تەڭىزىندەگى ارالداردىڭ ءبىرىن «كەڭ ارال»، ەكىنشىسىن «كىشى ارال» دەپ اتاعانىن «تۋرگايسكايا گازەتا» باسىلىمىنا تىركەلگەن. مۇندا قوس ارالدىڭ اتاۋلارى ءبىرى كولەمى جاعىنان ۇلكەن، ەكىنشىسى كىشى بولعاندىعىنا بايلانىستى تۋىنداعانى انىق بايقالىپ تۇر.

ال «ارال» ءتۇبىرى قازىرگى تاڭداعى ءسوز قولدانىسىمىزدا كوبىنەسە سۋ ورتاسىنداعى قۇرعاق جەرگە بايلانىستى قولدانىپ كەلەدى. شىنتۋايتىندا، ول «ارا» ءتۇبىر مورفەماسىنان تۋىندايدى. ودان «ارالىق»، «اراسى»، «ارال» سىندى دەگەن تۋىندى سوزدەر ورىستەيدى. مۇنداي سوزدەردەن قۇرالعان توپونيمدەر قازاق دالاسىندا ءجيى كەزدەسەدى. بۇل ورايدا، الدىمەن ءتىل ۇشىنا ورالاتىن اتاۋ – ارال تەڭىزى. ارال – قازاقتىڭ گەوگرافيالىق ۇعىمى بويىنشا، سىر مەن قىر ولكەسىنىڭ ارالىعىنا، ورتاسىنا ورنالاسقان ۇلكەن كول (تەڭىز).

ارال تەڭىزىمەن ۇشتاساتىن ىرعىز دالاسىندا «ارالتوعاي»، «ارالتوبە» اتتى توپونيمدەر كەزدەسەدى. ىرعىز – دالالىق ولكە. وندا ورمان-توعاي، تاۋ مەن تاس وتە سيرەك كەزدەسەدى. سوندىقتان «توعاي»، «توبە» سىندى گەوگرافيالىق اتاۋلار دالالىق ولكەدە بەلگىلى مەكەندى ايرىقشا بەلگىسىمەن ايقىندايتىن ۇعىم رەتىندە قولدانىستا ءجيى بولاتىنى زاڭدى. ءبىزدىڭ مىسالىمىزداعى اتاۋلاردىڭ ۇعىمدىق شەڭبەرىنە ارالتوعاي – «ارالىق نەمەسە ورتاداعى توعاي»، ارالتوبە – «ارالىق نەمەسە ورتاداعى توبە» دەگەن گەوگرافيالىق  ۇعىمدار ورىن تەپكەن دەپ سانايمىز.

ال «ارا»  فورماتىنداعى ءتۇبىر  نۇسقاعا «اراقاراعاي» ءتوپونيمىن اتاۋعا بولادى. ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىندەگى كونە كارتالاردا «ارا-اعاش» دەپ بەلگىلەنگەن بۇل اتاۋ كەيىن «اراقاراعاي»-عا وزگەرەدى. اراقاراعاي – وباعان مەن توبىل وزەندەرى ارالىعىنداعى اعاش-ورمانى ارالاس دالالىق ولكە. ول قوس وزەن اراسىندا ورنالاسقاندىقتان حالىقتىڭ گەورگافيالىق تانىمىندا «ارا-اعاش»، ياعني «ارالىق، ورتاداعى اعاش» دەپ تانىلعان. اتالعان ولكە پاتشا زامانىندا «اراقاراعاي بولىسى» دەپ اتالادى.

دەمەك، توبىل مەن وي ء(ۇي) وزەندەرى اراسىنداعى كەڭىستىككە قازاقتار «كەڭارال»، ياعني «ۇلكەن، كولەمدى ورتا» دەگەن ۇعىمدى قولدانعان. وسىلايشا، كونە تۇركىلىك ۇعىمدا «قىرداعى قوس وزەن ارالىعى» دەگەن ماعىنا بەرەتىن «قۇشدوڭاي»-دىڭ (قوستانايدىڭ) قازاق تانىمىنا جاقىن بالاماسى پايدا بولعان دەپ ەسەپتەيمىز. كەڭارال – جازعى مەزگىلدە جايىلىمعا قولايلى، ءشوبى شۇيگىن، قوس وزەنمەن قورشالعان كەڭ-بايتاق ورتا. سول ورتاعا وڭتۇستىكتەن كەلگەن كوش توبىل وزەنىنىڭ بويىنداعى وتكەلدەردىڭ ءبىرى – قوستاناي وتكەلىنەن ءوتىپ، قونىسى كەڭ ورىسكە شىعا الاتىن ەدى (مارحاببات: قوستاناي: وزەن وتكەلىنەن شاھار اتاۋىنا دەيىن).

باسقاشا سوزبەن ايتساق، كونە «قۇشدوڭاي»-دىڭ قاۋىزى-فونەمالىق تۇرپاتى «قوستاناي»-عا وزگەرگەنمەن، حالىق تانىمىنداعى شارۋاشىلىققا، قونىسقا، گەوگرافيالىق ەرەكشەلىككە قاتىستى كوگنيتيۆ «كەڭارال» اتاۋىندا ساقتالعان.

قاۋىز بەن ءدان

ءسوزدىڭ فونەمالىق قاۋىزى ۇنەمى وزگەرىس ۇستىندە بولادى. اسىرەسە، ءتۇبىر مورفەمالار بىرىككەن ۋاقىتتا سوزدەر دىبىستىق وزگەرىسكە قاتتى ۇشىراپ، ءدان-ءدامى وزگەرەدى. بەلگىلى ءتىلشى عالىم بيجومارت قاپالبەكتىڭ بەينەلەپ ايتۋىنشا، بۇل كورىنىس ورىن العاندا ءتۇبىر سوزدەر «اتاسىن تانىماي» كەتەدى.

ءبىزدىڭ مىسالىمىزدا ءبىر بىتەۋ بۋىندى «قۇش» ءتۇبىر ءسوزدىڭ سوڭىنداعى قاتاڭ «ش» دىبىسى «س» دىبىسىمەن ءوزارا ورىن الماساتىنىن بايقايمىز. سونىڭ سالدارىنان جۋان بۋىندى «قوس» ءتۇبىر مورفەماسى كەلەسى «ءدوڭ» سوزىمەن بىرىككەن كەزەڭدە «اتاسىن تانىماي» كەتىپ، ەكىنشى بۋىنداعى ءبىر بۋىندى «ءدوڭ» ءتۇبىرىنىڭ ماعىناسىن كۇڭگىرتتەندىرىپ، بەيمالىم «تان» دەگەن بۋىنعا اينالدىرادى. وسىلايشا، «قۇشدوڭاي»-دان فونەمالىق دىبىستالۋى تولىق قازاقشا، بىراق ماعىناسى جۇمباق «قوستاناي» اتتى بىرككەن ءتۇبىر تۋىندايدى.

تۇركى تىلدەرىندە ءبىر بىتەۋ بۋىندى تۇبىرلەردىڭ سوڭىنداعى قاتاڭ «ش» دىبىسى سول دارەجەدەگى «س» دىبىسىمەن اۋىسىپ وتىراتىندىعىنا كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. ايتالىق، باش – باس، بەش – بەس، قۇش – قۇس، ت.ب. ەكى تۇبىردەن بىرىكەن سوزدەردە دە سول كورىنىس ساقتالادى. مىسالى، بەشتاماق – بەستاماق (توپونيم), بەشبارماق – بەسبارماق، قۇشمۇرۇن – قۇسمۇرۇن (توپونيم), قۇشبەگى – قۇسبەگى (قوسىن بەگى), ت.ب.

بۇل ورايدا، بەلگىلى تۇركولوگ ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ پايىمىمەن وي تارقاتساق، باعىتىمىزدان جاڭىلماعان بولار ەدىك: ەرتەدەگى بەلگىلى ءبىر حالىقتار، رۋ-تايپالار ۇنەمى قاقتىعىستا نەمەسە بىتپەس جاۋلاستىقتا بولماعان. سوعىس، قاقتىعىس ۋاقىتشا، بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق جىلدارعا سوزىلىپ وتىرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە مادەني-رۋحاني بايلانىستار ورنىعادى، ءوزارا الاماسادى. وسىنداي كەلەلى تۇجىرىمعا سۇيەنە كەلە وتكەنگە شىندىق بولمىستىڭ دۇربىسىمەن كوز سالساق، تۇركى جۇرتىندا، شارتتى تۇردە العاندا، ءبىر بىتەۋ بۋىندى ءتۇبىر سوزدەردىڭ سوڭىندا «ش» دىبىسىن قولداناتىن تايپالارمەن سول كۇيگە «س» دىبىسىن قولداناتىن رۋ-تايپالار قويان-قولتىق ارالاسىپ ءومىر سۇرگەن. سوندىقتان ولارعا ءسوزدىڭ تۇپكى ماعىناسى بىردەي تۇسىنىكتى بولعان. بۇل – ەرتەدەگى بيلينگۆيزم كورىنىسىنىڭ ءبىر بەلگىسى.

ۋاقىت وتە كەلە، عىلىم-ءىلىم جەتىلىپ، تۇركى تايپالارى جەكە ەل-جۇرت بولىپ وتاۋ تىككەن ۋاقىتتا كەيبىر سوزدەردىڭ ماعىناسى كۇڭگىرتتەنىپ، جۇمباق سوزگە اينالعان. بۇعان ناقتى مىسال رەتىندە، ءبىز قوزعاپ وتىرعان مىسالدان باسقا، «قوستۇبەك» دەگەن ماعىنا بەرەتىن «قۇشمۇرۇن» ءتوپونيمىن (مارحاببات: قازىنالى قۇسمۇرىن قۇپياسى), سونداي-اق «سۋجارعان» دەگەن ۇعىمداعى وباعان ءتوپونيمىن (مارحاببات: «ارقادا ءبىر وزەندى دەر وباعان...») تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى.

دون ء(دوڭ) – دۋناي ء(دوڭاي) اراسى: دنەپر جانە دنەستر

ءۇش ءتۇبىر سوزدەن بىرىككەن «قوستاناي» ءتوپونيمىنىڭ العاشقى جانە سوڭعى تۇبىرلەرىنىڭ (قوس+اي) ماعىناسى ايقىن. ول «قوس وزەن» دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. بار كىلتيپان ورتا بۋىنداعى ماعىناسى كۇڭگىرت «تان» ءتۇبىرى. بۇل –تۇركى تىلدەرىندەگى سينگورمونيزم زاڭى نەگىزىندە سىرتقى قاۋىزى وزگەرىسكە ۇشىراعان «ءدوڭ» (سينونيمدىك قاتارى – قىر، بيىك، بەل، بەلەس) ءتۇبىرىنىڭ دىبىستار توعىسىنداعى «قاقتىعىس، قىسىم» اسەرىنەن وزگەرگەن ءتۇرى.

«ءدوڭ» ءتۇبىرىنىڭ وزەن-سۋعا قاتىستىلىعىن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ءبىرسىپىرا گيدرونيمدەردى مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ ايقىنداۋعا بولادى. ايتالىق، بىزدەر بۇعان دەيىن تالداپ وتكەنىمىزدەي، ول ءتۇبىر قازاق دالاسىنىڭ جەتىسۋ ايماعىنداعى «دوڭبۇلاق»، اقتوبە وڭىرىندەگى «ءدوڭ» جانە «دوڭگىرلىك» (دۋنگۋرلۋك) شاعىن وزەندەرىنىڭ اتاۋىندا، ورىنبور ولكەسىنىڭ دالالىق ايماعىنداعى دوڭعۇز (دونگۋز) وزەنىندە، كۇبان (كۋبان) دالاسىنداعى ءدوڭ (دون), بالقان تۇبەگىندەگى ءدوڭاي (دۋناي) گيدرونيمدەرىندە انىق ءارى ناقتى ساقتالعان. انادولى تۇرىكتەرى دۋنايدى «Tunay» دەي كەلە، ونىڭ ماعىناسىن «وزەن» دەپ تانيدى. قازىرگى ۋاقىتتا ۋكراين حالقىنىڭ جاۋدان قورعاپ جاتقان اتاقتى دونباسس ءوڭىرى «ءدوڭباسى»، ياعني «قىر، بەل-بەلەس باسى» دەگەن ماعىناعا يە. قازاق توپونيمدەرىندە قازانباسى، تۇزباسى، قاراباسى دەگەن اتاۋلار ءجيى ۇشىراسادى،

دون مەن دۋناي وزەندەرى اراسىندا قىردان ويعا، ياعني قارا تەڭىزگە قاراي قۇلايتىن ۇلكەن ەكى وزەن بار. ولار – دنەپر جانە دنەستر. كەڭەستىك زامانىنداعى زەرتتەۋشىلەر بۇل اتاۋلاردى يران تىلىندەگى «وزەن، سۋ» دەگەن ماعىناداعى «danu» سوزىمەن بايلانىستىردى. بۇل عىلىمي باعىت اتالمىش وزەن اتاۋلارىن تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدىك مۇراسىنا بۇيىرتپاۋ ماقساتىنان تۋىنداعان دەپ ەسەپتەيمىز. سەبەبى «ءدوڭ» تۇبىرىندەگى گيدرونيمدەر يران تەكتەس حالىقتاردا ەمەس، تۇركى تايپالارى جايلاعان كەڭىستىكتە ءجيى كەزدەسەدى.

جايىق، ەدىل، دون، دۋناي وزەندەرى اراسىنداعى دالالىق ولكەنى تۇركى جۇرتىنىڭ قىپشاق تىلدەس تايپالارى جايلاعانى الىمساقتان بەلگىلى. سول وڭىردەگى قىپشاق تايپالارىنىڭ الەمگە ايگىلى تىلدىك مۇراسى رەتىندە ءحىۇ عاسىرلاردىڭ باسىندا جازباعا تۇسكەن الەمگە ايان «كودەكس كۋمانيكۋس» سوزدىگىن اتاۋعا بولادى.

دەشتى-قىپشاقتىڭ تىلدىك مۇراسىنا دون مەن دۋناي وزەندەرىنىڭ اتاۋىمەن قاتار، بىزدىڭشە، دنەپر جانە دنەستر گيدرونيمدەرىن قوسۋعا بولادى. الدىمەن، دوننان باتىسقا قاراي شىققاندا كەزدەسەتىن دنەپر وزەنىنىڭ اتاۋىن تالدايىق. دنەپر، ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە، ەكى ءتۇبىر سوزدەن قۇرالعان: ءبىرى – «ءدوڭ» ءتۇبىرى، ەكىنشىسى – كونە تۇركى-موڭعول تىلىندەرىندەگى «ءنوپىر» نەمەسە «ىلەپىر» سوزدەرى.

«ءنوپىر» تۇركى تىلدەرىندە «كوپ، مول سۋ» دەگەن ماعىنا بەرسە، «ىلەپىر» تۇبىرىندە توقتاۋسىز قيمىل ارەكەتتى بەينەلەيتىن ماعىنا بار. ايتالىق، قازاق جۇرتى اراسىندا ءبىر مەزەت تە توقتاماي كوپ سويلەگەن كىسىنى «ىلەپىرىپ وتىر» دەپ بەينەلەپ سيپاتتاۋ بار. بۇعان قوسا، «ءىل» ەتىستىگى تۇبىرىنەن تۋىندايتىن «ءىلۋ، ىلەسۋ، ءىلبۋ، ىلگەرى» سىندى قيمىل-سىندى ۇستەيتىن سوزدەر قازاق تىلىندە كەڭىنەن قولدانىلادى. اتالعان ەتىستىك ءتۇبىر ءسوز جەتىسۋ وڭىرىندەگى تاۋدان ويعا قاراي اعاتىن «ىلەپسى» (لەپسى) جانە «ىلە»، اقتوبە ايماعىنداعى ىلەك (ەلەك) اتتى گيدرونيمدەردەن ورىن تاپقان. ايتپاقشى، دون وزەنىنىڭ سول جاعىنداعى ءبىر سالاسى «يلوۆليا» دەپ اتالسا، دونعا قۇياتىن ۆورونەج وزەنىنىڭ ءبىر وزەگى «يلوۆاي» دەپ اتالادى. بۇل وزەندەردىڭ اتاۋى ىلە، ىلەپسى، ىلەك وزەندەرىمەن توركىندەس بولار دەپ توپشىلايمىز.

دەمەك، «دنەپر» گيدرونيمى العاشقى نۇسقادا «دوڭنەن»، ياعني قىردان «نوپىرمەن» نەمەسە «ىلەپەرىپ» اعاتىن، ياعني «سۋى مول»، بولماسا «اعىسى قاتتى وزەن» دەگەن ماعىنا بەرگەن دەپ پايىمدايمىز. بىراق ۋاقىت سياقتى ءتىل دە قوزعالىستا بولادى. تاريح كەرۋەنى توقتاۋسىز ءجۇرىپ، ۋاقىت دوڭگەلەگى الىستان وراپ اينالعاندا، «ءدوڭ» مەن «ىلەپسى» ءتۇبىر سوزدەردىڭ كىرىگە بىرىگۋىنەن قۇرالعان تۇركىلىك گيدرونيم قاتتى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. ەندى ول دەشتى-قىپشاقتىڭ قونىسىن باسقان وزگە حالىقتاردىڭ تىلدىك قولدانىسىنداعى فونەمالىق ەرەكشەلىكتەردىڭ اسەرىنەن سىرتقى قاۋىزىن وزگەرتەدى. ءسويتىپ، ول تۇپكى ۇعىمىنان تولىق ايىرىلىپ، قازىرگى تاڭدا، زەرتتەۋشىلەر پايىمداپ جۇرگەندەي، ماعىناسى كۇڭگىرتتەنگەن «دنەپر» اتتى توپونيمگە اينالعان.

دنەپردەن اسا الىس ەمەس ايماقتا ورنالاسقان دنەستر وزەنىنىڭ اتاۋىندا دا كونە تۇركى ءتىلىنىڭ ەمىس-ەمىس ەلەسى، قاراۋىتقان ءىزى مەن سىلەمدەرى بار. بىزدىڭشە، بۇل گيدرونيم دە العاشقىدا تۇركىلىك «ءدوڭ» مەن «ىستەرلى» سوزدەرىنىڭ كىرىگە بىرىگۋىنەن تۇزەلىپ، «دوڭىستەرلى» (دنەستر) گيدرونيمىن قۇراعان سىندى. «ىستەرلى» ءتۇبىرى باشقۇرت تىلىندە «وزەن، سۋ» دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. وسى ورايدا، باشقۇرتستاندا «ىستەرلىتاماق» (ستەرليتاماك) اتتى وزەن بار ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. بۇعان قوسا اتالعان گيدرونيمنىڭ ءتۇبىر مورفەماسىندا «ءىس»، ياعني قيمىل-ارەكەتتى بىلدىرەتىن ەتىستىك ماعىنالى ءسوز ورىن الىپ تۇرعانى بايقالادى. قازاق تىلىندە تىگىن نەمەسە كەستە تىگۋ ىسىمەن شۇعىلدانىپ وتىرعان كىسىنى «ءىس تىگىپ وتىر» دەپ سۋرەتتەۋ بار، ياعني ول «كىسى بوس ەمەس، قيمىل-ارەكەت جاساپ وتىر» دەگەن ماعىنادا ايتىلادى. دەمەك، «ىستەرلى» اتاۋى اعىستى وزەنگە قاتىستى قولدانىلسا كەرەك. ولاي بولسا، دنەستر دە «قىردان اعاتىن سۋ» دەگەن ماعىناعا يە.

ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى

بۇل، ارينە، ءبىزدىڭ بولجام. ءۇزىلدى-كەسىلدى تۇردە «وسىلاي دەپ» تۇيىندەۋدەن ءبىز ءاردايىم اۋىلىمىزدى الىس قوندىرۋعا تىرىسامىز. بۇل تۇستا بىزدەر سۇڭعىلا تۇركولوگ ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ەجەلگى سلاۆيان تىلىنە تۇركى ءتىلىنىڭ ىقپالىن ەسكەرمەي، ونى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ، وقشاۋلاپ زەرتتەۋ جاڭىلىس، قاتە پايىمدار تۇزەۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن پايىمىن اقجەلكەن رەتىندە ۇستاۋعا ۇمتىلىپ وتىرمىز. سول تۇرعىدان كەلگەندە، تۇركى حالىقتارى شىعىستان باتىسقا نەمەسە باتىستان شىعىسقا جوسىعان ەرتە زامانداعى تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ ايناسى بولعان تىلدىك تاڭبانىڭ ەمىس-ەمىس ءىزى قالعان دنەپر مەن دنەستر وزەنىنىڭ اتاۋلارى سول كەڭىستىككە كەيىننەن تۇرعىلىقتى ورنىققان وزگە حالىقتار ءوز قالپىنا سالىپ ەلەپ-ەكشەپ، تابانىنا سالىپ يلەگەن كەزەڭىندە فونەمالىق وزگەرىستەرگە ۇشىراعان گيدرونيمدەر قاتارىنان ورىن الادى دەپ تۇيىندەيمىز.

«ات اۋناعا جەردە تۇك قالادى» دەگەن حالىق تامسىلىنە سۇيەنىپ، دون مەن دۋناي اراسىنداعى كەڭىستىكتە تىرلىك ءىزىن قالدىرعان تۇركى تايپالارىنان تىلدىك تاڭبا قالىپ، ول ءىز جەر-سۋ اتاۋلارىنا ورنىققانى ايقىن. بۇعان ەشكىمنىڭ كۇمانى بولماس دەپ سانايمىز.

تۇيىندەي كەلگەندە، اتى الەمگە تانىمال اتالعان گيدرونيمدەر قۇرامىندا «قوستاناي» اتاۋىن قالىپتاستىرۋعا قاتىسقان «ءدوڭ» ءتۇبىرىنىڭ ورىن الۋى – ولكە تاريحىنىڭ ءتۇپ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن بىلدىرەتىن تىلدىك ەسكەرتكىشتىڭ ءبىرى. بىزدىڭشە، ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تانىمال توپونيمدەرمەن تامىرلاس قوستاناي اتاۋىنىڭ ءمان-ماڭىزىن قادىرلەي ءبىلىپ، وعان تىكەلەي قاتىستى تاريحي كەڭارال مەن اراقاراعاي بولىسىنىڭ اتاۋلارىن كەرى قايتارۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋدى كۇن تارتىبىنە قويۋ – ولكە تاريحىنا قۇرمەتتىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ تابىلاتىنى انىق. دەرەكتى ۇسىنىسقا قۇلاق اسار كىسى بولسا، بىزدەن قوشتاۋ، قولداۋ كەم بولماس ەدى.

الماسبەك ابسادىق،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قوستاناي قالاسى

Abai.kz