ەركىندىك، تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستەر نەگىزىنەن مايداندا شەشىم تابادى. تاعدىر شەشتى بۇل كۇرەستەر تەك ىس تۇتەك قاپتاعان سوعىس مايدانىندا عانا ەمەس، بەيبىت ساياسي مايداندا دا بولادى.

قىزىل يمپەريانىڭ وتارى بولعان 70 جىلدا قازاق حالقى نەگىزىنەن ادەبي مايداندا ۇلت ءۇشىن كۇرەس جاساي الدى. تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى جاقىنداعاندا قازاق ۇلتى ساياسي مايدان اشتى. ساياسي مايدانداعى ۇلتتىق مۇددە ادىلدىك تەڭدىك ءۇشىن كۇرەستەر بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.

بەيبىت ساياسي مايدان اقپاراتتىق سوعىس الاڭى مەن ەرەۋىلدەر فورماسىندا كورىنىس تابادى. اقپارات الاڭىنداعى سوعىستا ساياسي ساۋاتتىلىق باستى ءرول اتقارسا، ەرەۋىلدە تۇلعالىق ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت العا شىعادى. ساياسي مايدان ساياسي ساۋاتتى، ساياسي مادەنيەتتى دامىتادى.

بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ساياسي مايدان مادەنيەتى قالىپتاسۋ ۇستىندە. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتىز جىلدان استام ساياسي مايدانداعى كۇرەستە كوپتەگەن تۇلعالار جارىققا شىقتى. ساياسي باعىتتى ايقىنداي ءتۇستى. ءبىز بۇگىن تاۋەلسىز ەل اتانعان قازاقستاننىڭ 30 نەشە جىلدىق ساياسي مايدان تاريحىنا وي جىبەرىپ ويلاناتىن، كىم نە ايتتى، نە ىستەدى دەگەندى ساراپقا سالاتىن، ەڭبەگىن باعامدايتىن كەزەڭگە دە جەتكەن سياقتىمىز. بۇل تەك وتكەنگە وي جىبەرۋ عانا ەمەس، بولاشاق تۋرالى جاڭاشا ويلانۋدىڭ باستاماسى بولار. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتكەن 30 نەشە جىلىنداعى ساياسي مايداندا ايانباي ەڭبەك ەتكەن ، ەڭبەگى ەرەن دەپ ايتۋعا بولاتىن تۇلعانىڭ ءبىرى – دوس كوشىم.

دوس كوشىم تەۋەلسىز قازاقستان تاريحى قالىپتاستىرعان ساياسي قايراتكەر. ساياسي قايراتكەرلىك جەكە تۇلعانىڭ قوعامنىڭ ساياسي ساۋاتىن دامۋتىعا قوسقان ۇلەسى مەن ساياسي كۇرەس مايدانىنداعى ەڭبەگى ارقىلى قالىپتاسادى.

وتارلىق-توتاليتارلىق ساياسي جۇيەدەن تاۋەلسىز دەموكراتيالىق كاپيتاليستىك ساياسي جۇيەگە اۋىسقان قازاق ەلى ءۇشىن، قازاق ەلىنىڭ نەگىزگى تۇلعاسىن قۇرايتىن قازاق ۇلتىن جاڭا ساياسي قۇندىلىقتارمەن تاربيەلەپ ساياسي ساۋاتىن ارتتىرۋ، قازاق ۇلتىن ساياسي ۇلتقا اينالدىرۋ وتە وزەكتى ەدى. كاپيتاليستىك ساياسي جۇيەدەگى ساياسي ساۋاتتىلىقتىڭ وزەگى قوعامنىڭ دەموكراتيالىق وي پىكىرىنىڭ وسۋىمەن قالىپتاسۋىندا جاتىر. دوس كوشىم قازاق قوعامى ءۇشىن دەر كەزىندە دەموكراتيا تۋرالى كىتاپ جازدى. دەموكراتياعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن امەريكانىڭ تەحاس شتاتىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعىن الدى. قازاق قوعامىنىڭ دەموكراتيالىق وي پىكىرىنىڭ وسۋىنە وسىلاي تەڭدەسسىز ۇلەس قوستى.

دوس كوشىم بۇگىنگى ساياسي مايداننىڭ اقپاراتتىق سوعىس الاڭىندا وزىنە قارسى پىكىردەگىلەردىڭ قاندايىنا بولماسىن دەس بەرمەدى. دالەلدى، لوگيكالى، ساۋاتتى پىكىرلەر ارقىلى قازاق قوعامىنىڭ ساياسي ساۋاتىن ارتتىرىپ وتىردى. ءوز باسىم دوس كوشىمنىڭ ساياسي تانىمدىق ماقالالارى مەن سۇحباتتارى ارقىلى جاڭا ساياسي بىلىمدەر الىپ، ساياسي ساۋاتىمدى ءوسىرىپ، باعىتىمدى ايقىنداپ وتىرعانداردىڭ ءبىرىمىن.

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بيىل 35 جىلعا تولعان تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى تۇلعالارعا باعا بەرگەندە تارازىلاناتىن باستى فيگۋرانت ەكس-پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆ. ەكس-پرەزيدەنتىمىز ءابىشۇلى اتامىزعا ماقتاۋ مەن جاعىمدى پىكىرلەر قانشاما كوپ بولسا، داتتاۋ مەن جاعىمسىز پىكىرلەر دە سونشالىقتى مول بولدى. باق بەتتەرىندە: «جەمقور»، «اۋلەتىمەن قازاقستاننىڭ بايلىعىن توناۋشى»، «ونىڭ ءولىمى ساياسي كۇرەستى جەڭىلدەتەدى»، - دەگەن اۋىر سوزدەرگە دەيىن ايتىلدى. ال مەن نازارباەۆقا ەڭ اۋىر ءسوزدى فاكتىمەن دوس كوشىم ايتتى دەپ سانايمىن. دوس كوشىم ن.نازارباەۆتىڭ «نۇر وتان» پارتياسى ءوز ىشىنەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا كانديدانت شىعارۋى تۋرالى ايتقان ءبىر سۇحباتىندا: «ن.نازارباەۆ بۇل جەردە ساياسي ساۋاتسىزدىق كورسەتتى. پارتيانىڭ ىشىنەن ەشقانداي باسەكەسىز، دەموكراتياسىز كانديدانت بەكىتۋ – تاپ-تازا ساياسي ساۋاتسىزدىق»، - دەدى. (دوس كوشىمنىڭ ءسوز ساپتاۋى بۇدان سىپايى، بىراق ءدال وسىنداي پىكىر ايتتى).

تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا عۇمىرى تەك ساياساتتان تۇراتىن دارا تۇلعا جالعىز ساياساتكەر، الەمدىك ساياساتكەر ساناتىنداعى ن.نازارباەۆقا بۇدان اۋىر تيەتىن، بار ەڭبەگىن جوققا شىعاراتىن ءسوز بار ما؟ مەن تاپپادىم. بۇل شىنىندا بۇلتارتپاس فاكتكە تابان تىرەگەن پىكىر. قازىر ويلاسام شىنىندا پارتيا ىشىندە دەموكراتيا، ادىلدىك بولماعان جەردە سول پارتيا باسقارعان قوعامدا قالايشا دەموكراتيا، ادىلدىك ورناسىن.

دوس كوشىمنىڭ ساياسي ۇستانىمى ايقىن، باتىل ءارى وتكىر. ول جاڭا قازاقستان قۇرۋدا كونە قازاقستانعا ەڭبەك ەتكەن ادامداردىڭ بيلىك ەشالونىندا وتىرۋعا مورالدىق قۇقى جوق دەپ سانايدى. ن.نازارباەۆ تۇسىندا بيلىكتىڭ جەردى جەكەگە شەتەلدىككە ساتۋ زاڭىنا قارسى اتىراۋدا ەرەۋىل تۋىلدى. وسى ەرۋىلدى باستاعان، باسقارعان ءسويتىپ قازاقستاننىڭ جەرىن جەكەگە ساتىلىپ كەتۋىنىڭ الدىن العان ماكس بوقايدى بيلىك تۇرمەگە جاپتى. ق.توقاەۆ بيلىككە كەلگەن سوڭ جەر زاڭىن قايتالاي جازۋ بولدى. ءاۋ باستا بيلىك جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋدى قولدادى. ءارى ارناۋلى كوميسسيا ۇيىمداستىردى. بۇل كوميسسيا ءار جەردە ازاماتتىق قوعام ۋاكىلدەرىن شاقىرىپ تالقى جاسادى. وسى جەر كوميسسياسىنىڭ كەزەكتى ءبىر وتىرىسىندا ءسوز العان دوس كوشىم: «ن.نازارباەۆ كەزىندە تۋىلعان جەر داۋىندا بيلىك ماكس بوقايدى تۇرمەگە جاپتى. بۇگىنگى بيلىك جەر داۋىندا ادىلدىك ورناتامىن دەسە، ماكس بوقايدىڭ جەر ءۇشىن كۇرەستەگى ەڭبەگى ءۇشىن وعان ءمۇسىنىن تۇرعىزىپ قۇرمەت كورسەتۋ كەرەك» دەدى. قازىرگى تاڭداعى ەكس دەپۋتات ايدوس سارىم 2022 جىلى ق.توقاەۆتىڭ 7 جىلدىق ءبىر كەزەككە پرەزيدەنتتىككە سايلانۋ قارساڭىنداعى ءبىر سۇحباتىندا: «قازاقستاندا ق.توقاەۆتان باسقا پرەزيدەنت بولاتىن ادام جوق» دەدى. وسىعان جاۋاپ رەتىندە دوس كوشىم بۇگىندە پرەزيدەنتتىككە تولىمدى 100 ادام كورسەتىپ بەرە الاتىندىعىن ايتتى. دوس كوشىم «قاندى قاڭتار» وقيعاسىن حالىقتىڭ ۇزاق جىلدىق ادىلەتسىزدىككە قارسى جينالعان اشۋ ىزاسىنىڭ قوپارىلىس جاساۋى دەپ سانايدى. تاۋەلسىز وي ايتىپ، بيلىكشىل ساياساتتانۋىشىلاردى اقپارات الاڭىندا نوكاۋنتقا جىبەرىپ وتىرعان تۇلعالاردىڭ بىرەگەيى دوس كوشىم.

دوس كوشىم ساياسي مايداننىڭ تەك اقپارات الاڭىندا جالاۋلاتىپ جۇرگەن تۇلعا ەمەس. ساياسي قوعامدىق ءىس-قيمىلدار ارقىلى ساياسي كۇرەس جاساعان كورنەكتى تۇلعا. قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك تاڭى اتۋعا جاقىنداعان سول جىلدارى «قازاق سوتسياليستىك دەموكراتيالىق پارتياسىن» قۇردى. قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى ءۇشىن كۇرەستى، «ازات» قوزعالىسىن قۇردى، توراعاسى بولدى. الماتىدا پارلامەنتتى قورشاپ الىپ، تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋدى تالاپ ەتتى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن وشپەس ۇلەس قوستى.

قازىر قازاق قوعامىندا الدىمەن شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى ەكى ماسەلە بار. ءبىرى – قازاق ءتىلى ماسەلەسى. قازاقستاندا قازاق ءتىلىنىڭ باعى جانباي قازاقتىڭ ەڭسەسى كوتەرىلمەيدى. ءتىل ۇلتتىڭ جانى. قازاق ءتىلىنىڭ قورلانۋى - قازاقتىڭ قورلانۋى. قازاق قورلانعان قازاقستاندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىنىڭ ەش قۇنى جوق. سول سەبەپتى دە قازاق ءتىلى ءۇشىن كۇرەس – كۇرەستەردىڭ ۇلىسى. ماسەلە قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جاعدايىندا ءتىل ماسەلەسىمەن قالاي كۇرەسۋ كەرەك؟ بۇعان دوس كوشىمنىڭ وزىنە ءتان كۇرەس جولى بار. دوس كوشىم قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ توراعاسى. بۇل قوعام ەلىمىزدە ورىستار شوعىرلى قونىستانعان وڭىرلەرگە دەيىن بارىپ قازاق ءتىلىن ناسيحاتتايدى. قازاق مەكتەبىن اشۋعا جۇمىس جاسايدى. دوس كوشىم وسى جۇمىستىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرەدى. ەندى ءبىرى – سايلاۋ ماسەلەسى كاپيتاليستىك ساياسي جۇيەدە بارلىق ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى سايلاۋعا بايلانعان. سايلاۋ – دەموكراتيانىڭ مەرەيتويى، ساياسي كۇرەستەگى بار ماسەلەنى بەيبىت شەشەتىن جالعىز زاڭدى جول. سوندىقتان قازاقستاندا سايلام تۇزەلمەي ەشتەڭە تۇزەلمەيدى. ادىلەتتى سايلاۋ وتكىزۋ ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدىڭ بارىنەن ماڭىزدى جالعىز تەتىگى. دوس كوشىم سايلاۋ زاڭىن جاڭالاۋدى، ورتالىق سايلام كوميسسياسىن تاۋەلسىز تۇلعالاردان جاساقتاپ، كوميسسيانىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى. ادىلەتتى سايلاۋ جاساۋدى ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدىڭ ساياسي جولى رەتىندە دارىپتەيدى. وسىنداي مازمۇنداعى جاڭا سايلاۋ زاڭى ماتىنىندە دايارلاپ وتىر. دوس كوشىم قازىرگى سايلاۋلاردا داۋىس بەرۋگە بارمايدى. بىراق باقىلاۋشىلاردى اقىسىز تاربيەلەيدى. بۇل ونىڭ ساياسي كۇرەستەگى ەڭ ماڭىزدى جولعا باسىمدىق بەرەتىن ساياسي ۇستانىمىنىڭ، جاعدايدى بارلاي بىلەتىن سەزگىرلىگىنىڭ بەلگىسى. دوس كوشىم ساياسي پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىندا، سۇحباتتارىندا، پىكىرتالاستارىندا وزىنە قارسى ساياسي ۇستانىمداعى ارقانداي ادامعا مادەنيەتتى ءسوز ساپتايدى. سالماقتىلىق كورسەتەدى. بىرەۋلەرگە بۇل قورقاقتىق بولىپ كورىنەر. بىراق بۇل قازاق قوعامىندا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاڭا ساياسي مادەنيەتكە ۇلگى بولاتىن جول.

دوس كوشىمنىڭ تۇلعالىق حاريزماسىنان ءبىرتۇرلى تولەرانتتىلىق بەينە كورىنەدى. بۇل استە دوس كوشىمنىڭ ساياسي ۇستانىمىنان ەمەس. قازىرگى جاعدايدا ساياسي كۇرەستى قالاي جاساۋ دۇرىس بولاتىندىعىن سەزىنە بىلگەن دوس كوشىمنىڭ وزىندىك مادەنيەتتى كۇرەس جولىنىڭ ناتيجەسى. قازىر ساياسي باعىتتاردىڭ اراسىنداعى ور تەرەڭدەپ كەتتى.

قالايدا بولماسىن، دوس كوشىم بۇگىنگە دەيىنگى ەڭبەگىمەن-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساياسي مايدانىنداعى ورنىن ەشكىم باسا المايتىن ساياسي قايرەتكەر. قازاقتىڭ ساياسي ۇلتقا اينالۋىنا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن سانالى ساياسي تۇلعا.

جاڭا اتازاڭنىڭ جاسالىپ، كۇشىنە ەنۋىنە ىلەسە ساياسي مايدان قىزا ءتۇستى. بۇل جاڭا مايداندا دوس كوشىم سىندى ساياسي تۇلعانىڭ ساياسي پايىمدارىنىڭ، وي پىكىرىنىڭ ورنى بولەك.

اعىباي اكبارۇلى

Abai.kz