ء(ۇندىستان جانە ۇلىبريتانيا مۇراعاتتارىندا اعىلشىن تىلىندە جازىلعان قازاق كوشىنە قاتىستى 3000 بەتتىك قۇپيا قۇجات جونىندە)

2022 جىلدىڭ قارا كۇزىندە استانا قالاسىنداعى قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە قاراستى «قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى»-نان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت گۇلسىم بيسەنوۆا حابارلاسىپ، وزدەرى قىزمەت ەتىپ وتىرعان ورتالىق جاعىنان ۇندىستانعا ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ، كوپتەگەن ولجامەن ورالعانىن سۇيىنشىلەدى. مەنى ءۇندىستاننان اكەلىنگەن سول قولجازبالاردىڭ العاشقى تانىستىرىلىمىنا شاقىردى. باردىم.

گۇلسىم حانىم قاتتى تەبىرەنىپ: «ءسىزدىڭ «قارال كوش» رومانىڭىزدى وقىعان سوڭ، قازاقتاردىڭ قاندى كوشىنىڭ تاريحىنا قىزىعۋشىلىقتان وسى ساپار تۋىندادى. جانە ساپاردان مول ولجامەن ورالدىق» دەدى.

مەنىڭ كوزىمە جاس كەلدى: ««قارالى كوش» تاريحي كوركەم شىعارما. ەندى ول تاريحقا، عىلىمعا جول تارتتى. ءۇندىستان-پاكىستان ەلىنە بارسام، وقيعا بولعان ورىنداردى كورسەم دەپ ارمانداۋشى ەدىم. سول ارمانىما سىزدەر ارقىلى قول جەتكەنىنە ەرەكشە تولقىپ، قۋانىپ تۇرمىن...» دەدىم.

وسىلايشا، 2022 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە قاراستى «قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى»-نىڭ عالىمدارى مەن تاريحشىلارى -  تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت  بيسەنوۆا گۇلسىم،  ت.ع. د.، پروفەسسور گۇلفيرا وتەپوۆا جانە PhD دوكتور جاندوس بولدىكوۆ ءۇندىستان ۇلتتىق ارحيۆ قورلارىنداعى ارحيۆتىك قۇجاتتارعا قول جەتكىزىپ، 1930 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شىعىس تۇركىستاننان باستالىپ، 1954 جىلى تۇركيادا اياقتالعان قازاقتاردىڭ ۇلى كوشىنە قاتىستى تىڭ دەرەكتەردى قازاق ەلىنە كوتەرىپ كەلگەن ەدى. وندا قازاقتاردىڭ التاي-باركولدەن شىعىپ، ءۇندىستان مەن پاكىستان ارقىلى تۇركياعا جەتكەن كەرۋەن تاريحىنا قاتىستى رەسمي شەشىمدەر مەن قۇجاتتار كوشىرمەسى قامتىلعان.

«قارالى كوش» رومانىندا – XX عاسىردىڭ 30-50 جىلدارىنداعى شىعىس تۇركىستان (شىنجاڭ، التاي-باركول) قازاقتارىنىڭ جان تۇرشىگەرلىك قاندى قىرعىندى باستان كەشىرىپ، اتامەكەنىنەن ايرىلىپ، گيمالاي اسىپ، تۇركياعا دەيىن جاساعان ۇلى كوشى سۋرەتتەلەدى. بۇل – ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇزاق، ەڭ اۋىر ءارى قاسىرەتتى بوسقىندار شەرۋى.

گوميندان جانە ستاليندىك زۇلماتتى كوشىرىپ قولدانعان شىڭ شىساي 1930 جىلدارى شىنجاڭ ايماعىن بيلەگەن قىتاي گەنەرالدارى ارقىلى قازاقتاردىڭ مالىن تارتىپ الىپ، زيالىلارى مەن ءدىني جەتەكشىلەرىن جاپپاي تۇتقىندادى، قارسىلاسقانداردى ءولتىردى، تۇرمەلەدى. وسىنداي قانقۇيلى كەزەڭ حالىقتىڭ اشىق باس كوتەرۋىنە جانە ەلدەن ۇدەرە كوشۋىنە سەبەپ بولدى.

كوش التاي مەن باركولدەن باستالىپ، گانسۋ، شىنحاي، تيبەت، ءۇندىستان جانە پاكىستان ارقىلى ءوتتى. وسى بارىستا ولار اپتاپ ىستىق تاكلاماكان ءشولىن جاياۋ-جالپىلى باسىپ ءوتىپ، ماڭگىلىك مۇز باسقان گيمالاي تاۋلارىنان استى. جول بويىندا قىتاي اسكەرلەرى مەن جەرگىلىكتى دۇڭگەن، موڭعول، تاڭعىت قاراقشى-لارى ۇنەمى وق جاۋدىرىپ، كوشتى قۋعىنعا، قىرعىنعا ۇشىراتىپ وتىردى. تاۋداعى وتتەگىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى («تاۋ سوعۋ»، «ىس تيۋ»), سۋىق پەن اشتىقتان مىڭداعان ادام كوز جۇمدى. وعان قوسا مال مەن ادامعا جۇقپالى ىندەتتەر تاراپ، حالىقتى مۇلدەم ناۋبەتكە ۇشىراتتى.

ەلىسحان ءالىپۇلى (1908-1943): وسى تاريحي كوشتىڭ باسىندا تۇرعان، حالىقتى اجال اۋزىنان امان الىپ قالۋ ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن باس كەيىپكەر، باتىر ءارى ەل اعاسى.

كەيىننەن 1951 جىلى قاليبەك حاكىم، حامزا ءشومىشبايۇلى، ءسولتانشارىپ زۋقاۇلى، قۇسايىن ءتايجى باستاعان ەكىنشى لەك كوشتى جالعادى. 1950 جىلداردىڭ باسىندا تۇركيا ۇكىمەتى قازاقتاردى رەسمي تۇردە قابىلداپ، باسپانا بەردى. بۇگىنگى تاڭدا تۇركيا مەن ەۋروپادا تۇراتىن قازاق دياسپوراسى – مىنە، وسى «قارالى كوشتىڭ» امان قالعان ۇرپاقتارى.

ەلىسحان باتىردىڭ باستاۋىمەن گيمالاي اسقان قازاقتاردىڭ تاعدىرى – ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەڭ قاسىرەتتى ءارى ەڭ ەرلىككە تولى پاراقتاردىڭ ءبىرى.

«قارالى كوش» رومانىندا وسى ۇلى كوشتى ۇيىمداستىرۋشى، حالىقتى سوڭىنان ەرتكەن كوسەم ءارى اسكەري قولباسشى ەلىسحان ءوزىنىڭ قىسقا، بىراق وتە تراگەديالى تاريحىمەن اڭىز كەيىپكەرىندەي بەينەلەنەدى. بىراق كوش جانە كوش باسشىسى ەلىسحان اڭىز ەمەس اقيقات ەدى.

ەلىسحان جاۋمەن شايقاستاردا ءوزىنىڭ مەرگەندىگىمەن، تاكتيكالىق تاپقىرلىعىمەن كوزگە ءتۇستى. قىتاي اسكەرلەرىمەن بولعان بىرنەشە ءىرى سوعىستا از عانا قولمەن تۇراقتى ارمياعا تويتارىس بەرىپ، كوشتىڭ العا جىلجۋىن قامتاماسىز ەتتى. 1941 جىلى ەلىسحان باستاعان قازاقتار ءۇندىستاننىڭ (ول كەزدە ۇلىبريتانيا كولونياسى) كاشمير ايماعىنا ىلىگەدى. الايدا، اعىلشىن وكىمەتى العاشقىدا بوسقىنداردى ەلگە كىرگىزبەي، شەكارادا ۇستاپ تۇرادى. ەرلىك پەن ديپلوماتيالىق قاسيەتىن قاتار قولدانعان ەلىسحان اعىلشىن گەنەرالدارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ، حالىقتى كاشميرگە ورنالاستىرۋعا رۇقسات الادى.

ءۇندىستاننىڭ تروپيكالىق ىستىق كليماتى، تاۋدان تۇسكەن قازاقتارعا وتە اۋىر سوقتى. حالىق اراسىندا بەزگەك (مالياريا), سۇزەك، ءسۇت بەزى قابىنۋى سياقتى جۇقپالى اۋرۋلار تارايدى. ەل اعاسى ەلىسحان باتىر دا وسى جۇقپالى دەرتكە شالدىعادى. 1943 جىلى نەبارى 35 جاسىندا پاكىستاننىڭ راۆالپيندي (نەمەسە لاحور ماڭىنداعى) اۋرۋحاناسىندا ەمدەلىپ، داۋالاۋ ءونىم بەرمەي، ءوز ۇيىنە كەلىپ كوز جۇمادى. ونىڭ سۇيەگى سونداعى مۇسىلمان زيراتىنا قويىلعان.

باتىردىڭ ارقاسىندا امان قالعان از عانا قازاق كەيىننەن، 1950 جىلدارى حاليفا التاي، اتەيحان بىلگىن (قايساۇلى) جانە كەيىنگى (1951) كوشتەگى قاليبەك حاكىم، قۇسايىن تايجىلەردىڭ باستاۋىمەن تۇركياعا قونىس اۋدارىپ، جاڭا ءومىر باستادى. ەلىسحان ەسىمى تۇركيا، ەۋروپا جانە قازاق ەلى ءۇشىن ەرلىك پەن جانقيارلىقتىڭ سيمۆولى بولىپ تاريح بەتىنە تاڭبالاندى. باتىر اتىندا كونفەرەنتسيالار ءوتتى، كىتاپتار شىعارىلدى.

ەلىسحان باتىر كوشىندە بولعان حاليفا التايدىڭ ەستەلىكتەرى مەن كوشتەن قادعان كونە كوزدەر شەرتكەن شەرلى شەجىرە ءبىز پاقىردى – مەنى ء(جادي شاكەنۇلىن) وسى كوش سورابىنا سالىپ، سودان «قارالى كوش» اتالاتىن كەسەك شىعارما ومىرگە كەلدى. كىتاپ تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ تۇركيا پرەزيدەنتى ەرەجەپ تايف ەردوعاننىڭ وقۋىنا دا ءناسىپ بولدى.

شىن مانىندە، وقىرماندار ءۇشىن اڭىز بولعان سول تاريح ەندى، مىنە، قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە قاراستى «قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى»-نىڭ عالىمدارى مەن تاريحشىلارى جاعىنان اقيقاتقا اينالدى، تاريحي دەرەكتەمەلەر قۇجات كوشىرمەسى تۇرىندە ەلگە جەتتى.

جاي عانا قۇجات ەمەس، سول داۋىردەگى قازاق كوشىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى پاكىستان، ءۇندىستان جانە ۇلىبريتانيا مۇراعاتتارىندا اعىلشىن تىلىندە جازىلعان وتە قۇندى رەسمي قۇجاتتار.

قۇجاتتار نەگە اعىلشىن تىلىندە جازىلعان؟

بريتاندىق ءۇندىستان كەزەڭى: قازاقتاردىڭ العاشقى گيمالاي اسقان كوشى 1941-1943 جىلدارى قازىرگى ءۇندىستان مەن پاكىستان بولىنبەگەن، «بريتاندىق ءۇندىستان» (British India) دەپ اتالاتىن ۇلىبريتانيانىڭ وتارى ەدى.

رەسمي ءىس-قاعازدار: مەملەكەتتىك باسقارۋ، اسكەري بۇيرىقتار، شەكارا قىزمەتى مەن ديپلوماتيالىق حات-حابارلاردىڭ بارلىعى تەك اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىلدى.

1947 جىلى پاكىستان ءۇندىستاننان ءبولىنىپ، جەكە مەملەكەت بولعاندا، بۇرىنعى وتارشىل ۇكىمەتتىڭ كاشمير، راۆالپيندي، لاحور جانە پەشاۆار ايماقتارىنا قاتىستى قۇجاتتارىنىڭ ءبىر بولىگى پاكىستاننىڭ ۇلتتىق مۇراعاتىندا (يسلاماباد) جانە پروۆينتسيالىق ارحيۆتەرىندە قالدى. وندا مىناداي ناقتى دەرەكتەر بار:

شەكارالىق ەسەپتەر: قازاق بوسقىندارىنىڭ كاشمير شەكاراسىنا العاش اياق باسقان ءساتى، ولاردى قارۋسىزداندىرۋ پروتسەسى تۋرالى اسكەري مالىمەتتەر.

«قازاق كوميتەتىنىڭ» (Kazakh Committee) ءىس-قاعازدارى: بريتان ۇكىمەتى قازاقتارعا كومەكتەسۋ جانە ولاردى قاداعالاۋ ءۇشىن ارنايى كوميتەت قۇرعان. وندا بوسقىندار لاگەرىنىڭ شىعىندارى، قارجىلاندىرۋ جانە ازىق-تۇلىك ءبولۋ تۋرالى ەسەپتەر بار.

مەديتسينالىق ەسەپتەر: قازاقتاردىڭ ىستىق كليماتقا بەيىمدەلە الماي، جۇقپالى اۋرۋلاردان (بەزگەك، سۇزەك) جاپپاي اۋىرعانى، اۋرۋحاناعا تۇسكەندەرى (سونىڭ ىشىندە ەلىسحان باتىردىڭ ءولىمى تۋرالى تىركەۋلەر) جازىلعان.

ديپلوماتيالىق حاتتار: قىتايدىڭ گوميندان ۇكىمەتى، بريتاندىق ءۇندىستان بيلىگى جانە لوندونداعى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اراسىنداعى «قازاق بوسقىندارىن قايتادان قىتايعا قايتارۋ نەمەسە قايتارماۋ» تۋرالى ساياسي ايتىستار مەن تەلەگراممالار.

بۇل جاڭالىقتار وتاندىق عالىمدار اراسىندا دا اسا ۇلكەن «توڭكەرىس» تۋدىرىپ، قازىرگى كەزەڭدە زەرتتەۋ باعىتتارىنا ىلىكتى.

سوڭعى جىلدارى وتاندىق تاريحشىلار وسى ءۇندىستان مەن پاكىستان مۇراعاتتارىنا ارنايى بارىپ، اعىلشىن ءتىلدى قۇجاتتاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزە باستادى. بۇل دەرەكتەر بۇرىن تەك ەستەلىكتەر دەڭگەيى مەن كوركەم شىعارما تۇرىندە ايتىلىپ كەلگەن «قارالى كوشتىڭ» تاريحىن ناقتى تسيفرلارمەن جانە حالىقارالىق قۇجاتتارمەن دالەلدەۋگە مۇمكىندىك بەردى.

وسى ارحيۆ قۇجاتتارىندا قازاق بوسقىندارىنىڭ ناقتى سانى نەمەسە بريتاندىقتاردىڭ قازاقتاردىڭ جاۋىنگەرلىك مىنەزى تۋرالى جازعان سيپاتتامالارى دا بار.

بريتاندىق جانە پاكىستاندىق ارحيۆ قۇجاتتارىندا التايدان اۋعان قازاقتاردىڭ سانى مەن ولاردىڭ جاۋىنگەرلىك قاسيەتتەرى وتە ءدال ءارى تاڭدانىسپەن سيپاتتالعان. وتارشىل بريتان شەنەۋنىكتەرى مەن اسكەريلەرى بۇرىن-سوڭدى وزدەرى كەزدەستىرمەگەن بۇل حالىقتىڭ قايسارلىعىنا ەرەكشە باعا بەرگەن.

ارحيۆ قۇجاتتارىنداعى قازاق بوسقىندارىنىڭ ناقتى سانى

بريتاندىق ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ (مىسالى، كاشميردەگى بريتاندىق رەزيدەنتتىڭ ەسەپتەرىندە) قازاقتاردى تىركەۋ، ولارعا ازىق-تۇلىك پەن جاردەماقى ءبولۋ ءۇشىن جۇرگىزگەن ناقتى ستاتيستيكاسى ساقتالعان:

شەكارادان وتكەندەگى سانى (1941 جىل، كۇز): رەسمي قۇجاتتار بويىنشا، كاشميردىڭ لەح (لاداكح) ايماعى ارقىلى بريتان شەكاراسىنا العاش ىلىنگەن قازاقتاردىڭ سانى 3039 دەپ كورسەتىلگەن.

بالالار مەن ايەلدەر ۇلەسى: تىزىمدەردە بوسقىنداردىڭ باسىم بولىگى ايەلدەر مەن بالالار ەكەنى جازىلعان.

ىستىقتان قىرىلۋ كەزەڭى (1942-1943 جىلدار): ارحيۆتىك مەديتسينالىق ەسەپتەردە قازاقتاردىڭ ءۇندىستاننىڭ ىستىق كليماتىنا بەيىمدەلە الماي، جاپپاي اۋىرعانى ايتىلادى. جينالعان مالىمەتتەر بويىنشا، العاشقى ەكى جىلدا بەزگەك پەن سۇزەكتەن حالىقتىڭ تاعى ۇشتەن ءبىرى (1 000-عا جۋىق ادام) كوز جۇمعان. سالىستىرمالى تۇردە، تۇركياعا كوشۋگە رۇقسات العان 1950 جىلداردىڭ باسىندا بۇل توپتان جانە كەيىن قوسىلعان وزگە دە شاعىن توپتاردان بولىپ، جيىنى 1850 عانا قازاق قالعان.

بريتاندىقتاردىڭ قازاقتاردىڭ جاۋىنگەرلىك مىنەزى تۋرالى سيپاتتامالارى

بريتان اسكەري بارلاۋى مەن كاشميردەگى شەنەۋنىكتەردىڭ كۇندەلىكتەرى مەن راپورتتارىندا قازاقتاردىڭ سوعىسۋ شەبەرلىگى مەن مىنەزىنە مىناداي سيپاتتامالار بەرىلگەن:

«تۋا بىتكەن ساربازدار» (Born Warriors): بريتاندىق وفيتسەرلەر قازاقتاردىڭ ات ۇستىندە وتە نىق وتىراتىنىن، تاۋلى ايماقتا سوعىسۋ تاكتيكاسىن جەتىك مەڭگەرگەنىن جازادى. قۇجاتتاردا: «بۇل ادامدار زاماناۋي اسكەري مەكتەپ كورمەسە دە، پارتيزاندىق سوعىستىڭ ەڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن ينستينكت دەڭگەيىندە قولدانادى»، – دەپ تاڭدانىس بىلدىرگەن.

كەرەمەت مەرگەندىك: ارحيۆتىك ەسەپتەردە قازاقتاردىڭ قارۋدى وتە جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەنى ايتىلادى. بريتان شەكاراشىلارى قازاقتاردىڭ ەسكى مىلتىقتارمەن ء(تىپتى بىلتەلى مىلتىقتارمەن) گومينداننىڭ زاماناۋي پۋلەمەتتەرمەن جاراقتانعان تۇراقتى اسكەرىنە قالاي تويتارىس بەرگەنىن جازىپ قالدىرعان. ولاردىڭ «شاۋىپ بارا جاتىپ، بۇرىلىپ اتۋ» ءادىسىن ەرەكشە اتاپ وتكەن.

تاكاپپارلىق پەن تىزە بۇكپەۋشىلىك: بريتان شەنەۋنىكتەرى قازاقتاردىڭ قايىرشى نەمەسە جاي عانا قورعانسىز بوسقىن سياقتى ەمەس، وتە ءور، نامىستى مىنەز كورسەتكەنىن جازادى. ولار اعىلشىنداردان جاردەم سۇراعاندا دا وزدەرىن قۇل نەمەسە كىرىپتار سەزىنبەي، تەرەزەسى تەڭ وداقتاس رەتىندە ۇستاعان. ءتىپتى قارۋلارىن تاپسىرۋدى تالاپ ەتكەندە، ەلىسحان باتىر باستاعان توپ وزدەرىن قورعاۋ ءۇشىن تەك ەڭ ەسكى قارۋلارىن بەرىپ، جاقسى مىلتىقتارىن جاسىرىپ قالعان.

ءوزارا بىرلىك پەن ءتارتىپ: راپورتتاردا قازاقتاردىڭ ءوز ىشىندەگى تەمىردەي تارتىپكە باعىناتىنى، اقساقالدار مەن باتىرلاردىڭ (ەلىسحان ءتايجى ءالىپۇلى، قۇسمان ءتايجى زايىپۇلى، ت.ب.) ءسوزىن ەكى ەتپەيتىنى كورسەتىلگەن. قانداي دا ءبىر قىلمىس نەمەسە ىشكى تارتىپسىزدىك مۇلدەم تىركەلمەگەن.

بۇل اعىلشىن ءتىلدى قۇجاتتار قازاقتاردىڭ جات ولكەدە جاي عانا جان ساۋعالاماعانىن، ءوز نامىسى مەن ازاتتىعىن قورعاي بىلگەن قاھارمان حالىق بولعانىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ايعاقتايدى.

بۇل دەرەكتەر «قارالى كوشتىڭ» شىنايى بولعانىن ناقتى ايعاقتايدى.

ءۇندىستان مۇراعاتتارىنداعى بۇل قۇجاتتاردىڭ تابىلۋى مەن «قازاق بوسقىندارى كوميتەتىنىڭ» قىزمەتى – وتاندىق تاريح عىلىمىنداعى سوڭعى جىلداردىڭ ەڭ ۇلكەن جاڭالىعى. بۇل دەرەكتەر قازاق بوسقىندارىنىڭ تاعدىرىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى زاڭدى قۇجاتتارمەن بەكىتىپ بەردى.

ارحيۆ قۇجاتتارىن العاش تاۋىپ، جارىققا شىعارعان تاريحشىلار

ۇزاق ۋاقىت بويى بۇل تاريح تەك شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ (حاليفا التاي، حاسان ورالتاي، دالەلحان جانالتاي، ابدۋاقاپ قارا، ت.ب.) ەستەلىكتەرى رەتىندە عانا بەلگىلى بولسا، ءححى عاسىردا (بۇگىنگى كۇنى) قازاقستاندىق كاسىبي تاريحشىلار ونى رەسمي ارحيۆتىك نەگىزگە ورنىقتىردى.

«ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە قاراستى «قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ» عالىمدارى مەن تاريحشىلارى (مىسالى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت گۇلسىم بيسەنوۆا، زەرتتەۋشىلەر گ.وتەپوۆا، ج. بولدىقوۆ) ۇندىستانعا ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردى.

3000 بەتتىك قۇپيا قۇجات: قازاقستاندىق عالىمدار ءۇندىستان ۇلتتىق ارحيۆىنەن (نيۋ-دەلي) بۇرىن-سوڭدى جابىق كەلگەن، «قۇپيا» گريفىمەن ساقتالعان 3 000 بەتتەن استام تۇپنۇسقا قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن ەلگە جەتكىزدى. ايرىقشا ايتا كەتەرلىگى – قۇجاتتار اراسىندا سول كەزدە تۇسىرىلگەن فوتو-سۋرەتتەردىڭ دە كوپتىگى. تابىلعان ماتەريالدار نەگىزىندە «ۇندىستانداعى قازاق كوشىنىڭ تاريحى» اتتى ىرگەلى عىلىمي ماقالالار مەن زەرتتەۋلەر دايىندالدى. وندا كاشميرگە كەلگەن قازاقتارعا قاتىستى قابىلدانعان رەسمي شەشىمدەر، بحوپال شتاتىنا ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرى مەن حايداراباد قالاسىنا جىبەرىلگەن سۇرانىس حاتتارى (1941-1946 جج.), ت.ب. قۇندى ماتەريالدار العاش رەت قازاق تىلىندە تالداندى.

بريتاندىقتار قۇرعان «قازاق بوسقىندارى كوميتەتىنىڭ» جۇمىسى

1941 جىلى ەلىسحان باتىر باستاعان 3 مىڭداي قازاق كاشميردىڭ لەح (لاداكح) ايماعىنا وتكەندە، بريتاندىق وتارشىل بيلىك ولاردىڭ تىم جاۋىنگەر ءارى قارۋلى ەكەنىن كورىپ، جەرگىلىكتى قاۋىپسىزدىككە الاڭدادى. ولاردى باقىلاۋ جانە الەۋمەتتىك كومەك ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن بريتاندىق ءۇندىستان ۇكىمەتى ارنايى «قازاق بوسقىندارى كوميتەتىن» (The Kazakh Refugee Committee) قۇردى.

كوميتەت مىناداي نەگىزگى باعىتتاردا جۇمىس ىستەدى:

قارۋسىزداندىرۋ جانە تىركەۋ: كوميتەتتىڭ العاشقى مىندەتى قازاقتاردىڭ قارۋىن وتكىزۋىن قاداعالاۋ جانە ءار وتباسىن جەكە-جەكە تىزىمگە الۋ بولدى. ارحيۆتەگى ءاربىر قازاقتىڭ اتى-ءجونى، جاسى، رۋى كورسەتىلگەن تىزىمدەردى وسى كوميتەت جاساقتاعان.

لاگەرلەر مەن قونىستاندىرۋ: سۇراپىل سۋىق تاۋدان تۇسكەن قازاقتاردى تروپيكالىق ىستىق كليماتتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن كوميتەت ولاردى كاشميردەن ىشكەرىرەك، بحوپال، مۋزاففاراباد جانە تارناۆا ايماقتارىنا كوشىردى. ولار ءۇشىن ارنايى شاتىرلى لاگەرلەر تىگىلدى.

قارجىلىق شىعىندار مەن ازىق-تۇلىك: ارحيۆ قۇجاتتارىندا «بحوپالداعى قازاقتارعا قاتىستى شىعىندار» (1946 ج.) دەگەن ارنايى ەسەپتىك پاپكا بار. بريتانيا ۇكىمەتى قازاقتاردىڭ ازىق-تۇلىگىنە، كيىم-كەشەگىنە جانە بالالاردىڭ ەمدەلۋىنە اي سايىن بيۋدجەتتەن ارنايى قارجى ءبولىپ وتىرعان.

مەديتسينالىق ميسسيا: كوش بەزگەك پەن سۇزەككە شالدىققان كەزدە، كوميتەت لاگەرلەرگە بريتاندىق اسكەري دارىگەرلەردى جىبەرىپ، گوسپيتالدار ۇيىمداستىردى. بىراق كليماتتىڭ مۇلدەم جاتتىعىنان ءولىم-ءجىتىم ءبارىبىر جوعارى بولدى.

ساياسي قورعانىس (ساۋد ارابياسى مەن تۇركيامەن كەلىسسوز): كوميتەتتىڭ ەڭ ۇلكەن تاريحي ءرولى – قىتايدىڭ گوميندان ۇكىمەتى قازاقتاردى «قىلمىسكەرلەر» دەپ ايىپتاپ، كەرى قايتارۋدى تالاپ ەتكەندە، بريتاندىقتار بۇل تالاپتى ورىنداماي، قازاقتارعا ساياسي بوسقىن مارتەبەسىن بەردى. سوعىستان كەيىن بۇل كوميتەت قازاقتاردىڭ مۇسىلمان ەلدەرىنە (مىسالى: تۇركيا) قونىس اۋدارۋىنا قۇقىقتىق تۇرعىدان جول اشىپ بەردى.

بۇل كوميتەتتىڭ ءىس-قاعازدارى بۇگىندە قازاق كوشىنىڭ پاكىستان مەن ءۇندىستان جەرىندەگى ءاربىر كۇنىن ءدال انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر زاڭدى قۇجات بولىپ تابىلادى.

«ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ءۇندىستان (نيۋ-دەلي), پاكىستان جانە ۇلىبريتانيا مۇراعاتتارىنان تابىلعان قۇجاتتاردىڭ ىشىندە بريتاندىق دارىگەرلەردىڭ مەديتسينالىق ەسەپتەرى مەن تۇركياعا كوشۋگە رۇقسات العان قازاقتاردىڭ تىزىمدەرى ەرەكشە ماڭىزعا يە. بۇل دەرەكتەر بوسقىنداردىڭ باستان كەشكەن تراگەدياسى مەن ازاتتىققا جەتۋ جولىن ناقتى فاكتىلەرمەن ايعاقتايدى.

بريتاندىق دارىگەرلەردىڭ مەديتسينالىق ەسەپتەرى مەن راپورتتارى

1941 جىلدىڭ كۇزىندە كاشمىردىڭ لەح (لاداكح) ايماعىنا جەتكەن قازاقتاردىڭ دەنساۋلىعى اعىلشىن اسكەري گوسپيتالدارى مەن سانيتارلىق ينسپەكتورلارىنىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا بولدى. ارحيۆتىك مەديتسينالىق پاپكالاردا مىناداي دەرەكتەر تىركەلگەن:

«تاۋ سوعۋى» («ىس تيۋ») جانە ۇسىك سالدارى: بريتاندىق دارىگەرلەر گيمالاي اسقان قازاقتاردىڭ باسىم بولىگىندە سوزىلمالى وتتەگى جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ بەلگىلەرىن (وكپە ءىسىنۋى، جۇرەك قابىنۋى) انىقتاعان. كوپتەگەن بالالار مەن ايەلدەردىڭ قول-اياعىن ۇسىك شالىپ، كاشمىردەگى دالالىق گوسپيتالداردا ولارعا شۇعىل حيرۋرگيالىق وتالار (امپۋتاتسيا) جاسالعان.

كليماتتىق شوك جانە بەزگەك (مالياريا): قازاقتار سالقىن التاي مەن بيىك تاۋدان ءۇندىستاننىڭ تروپيكالىق، 40-45 گرادۋس اپتاپ ىستىق ايماقتارىنا (راۆالپيندي، بحوپال لاگەرلەرىنە) تۇسكەندە، اعزالارى مۇلدەم توتەپ بەرە المادى. دارىگەرلەردىڭ اپتالىق ەسەپتەرىندە قازاقتاردىڭ جاپپاي بەزگەك (مالياريا) جانە سۇزەك (تيف) ىندەتىنە شالدىققانى جازىلعان. قۇجاتتاردا: «ىستىق كليمات پەن بەيتانىس ميكروبتار بۇل تاۋ حالقىنىڭ يممۋنيتەتىن تولىقتاي جويىپ جاتىر»، – دەپ كورسەتىلگەن.

ەلىسحان باتىردىڭ ءولىمى تۋرالى جازبا: ارحيۆتە 1943 جىلى ەلىسحان ءالىپۇلىنىڭ اۋىرىپ، راۆالپيندي گوسپيتاليىنە تۇسكەنى جانە وعان قويىلعان مەديتسينالىق دياگنوز ء(سۇت بەزىنىڭ نەمەسە ىشكى قۇرىلىستىڭ اۋىر قابىنۋى/بەزگەك) مەن ءولىم سەبەبى تىركەلگەن رەسمي انىقتاما ساقتالعان.

تۇركياعا كوشۋگە رۇقسات العان العاشقى قازاقتاردىڭ تىزىمدەرى

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قازاقتار ءۇندىستان مەن پاكىستاندا قالا المادى (ويتكەنى 1947 جىلى بۇل ايماق ەكىگە ءبولىنىپ، ءدىني قاقتىعىستار باستالدى). وسى كەزدە قازاقتار جاڭا دەليدەگى ء(ۇندىستان) جانە كاراچيدەگى (پاكىستان) تۇركيا ەلشىلىكتەرىنە رەسمي ءوتىنىش بەرە باستايدى.

ارحيۆتەردە تۇركياعا قونىس اۋدارۋعا رۇقسات العان «كوشى-قون كۋالىكتەرى» (Emigration/Immigration certificates) مەن تىزىمدەر ساقتالعان:

«شىعىس تۇركىستان قازاق بوسقىندارى قوعامىنىڭ» ءتىزىمى: 1950 جىلداردىڭ باسىندا قۇرىلعان بۇل قوعام اتىنان تۇركيا ۇكىمەتىنە جولدانعان حاتتاردا ءار وتباسىنىڭ وتاعاسى، مۇشەلەرى جانە جاس شاماسى ناقتى كورسەتىلگەن.

انكارا ۇكىمەتىنىڭ رەسمي قاۋلىسى: 1952 جىلى 13 ناۋرىزدا تۇركيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ادنان مەندەرەس پەن پرەزيدەنت جالەل بايار قول قويعان ارنايى قاۋلى ارحيۆتە ساقتالعان. وسى قۇجات نەگىزىندە پاكىستان مەن كاشمىردەگى قازاقتارعا تۇركيا ازاماتتىعى مەن «ەركىن قونىستانۋشى» مارتەبەسى بەرىلدى.

قۇجاتتارعا سايكەس، 1952 جىلدىڭ شىلدە ايىندا تۇركيا توپىراعىنا العاش تابانى تيگەن قۇسايىن ءتايجى باستاعان توپتىڭ (شامامەن بىرنەشە ءجۇز ادام) ءتىزىمى، پاسپورتتىق مالىمەتتەرى مەن ولاردى ستامبۋل پورتىندا كۇتىپ الۋ حاتتامالارى بار. سونداي-اق، ەكىنشى لەكپەن كوشكەن حاليفا التاي، دالەلحان جانالتاي وتباسىلارىنىڭ دا رەسمي تىركەۋ قاعازدارى وسى ارحيۆتەردە ساقتاۋلى. ءتىزىم بويىنشا ءۇندىستان، پاكىستاننان تۇركياعا 1952-1954 جىلدار ارالىعىندا 1850 شامالى قازاق امان-ەسەن جەتىپ، قونىستانعان...

جالپى، ەلگە ورالعان ارحيۆتىك دەرەكتەر تۋرالى ايتقاندا، بۇل كوش تۋرالى شىنايى ىزدەنىستىڭ ءبىر پاراعى عانا. ءالى دە بولسا، زەرتتەلگەن، اكەلىنگەن ارحيۆتىك قۇجاتتار مەن دەرەكتەردەن باسقا ءالى تالاي دۇنيە بار ەكەنى ءشۇباسىز.. العاشقى ءىز، باعىت سوعان جول اشقاندىعىمەن، تۇرەن سالعانىمەن قۋانتادى. جاقسى باستاما جالعاسىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

قورىتا كەلگەندە، «قارالى كوش» – اڭىزدان اقيقاتقا، كوركەم-تاريحي ادەبيەتتەن عىلىمعا بەت بۇردى.

مەنىڭ «قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ» وسى قولجازبالاردى وتانعا اكەلگەن العاشقى وتىرىسىندا كوزىمە جاس الۋىم – مىڭداعان شاھيتتەر رۋحىنىڭ، ءۇنىنىڭ، ءىزىنىڭ قۇجات جۇزىندە ەلگە جەتكەندىگىنە قۋانعان، تەبىرەنگەن، ەلجىرەگەن ەت كوڭىلدىڭ ءامىرى ەدى.

ازاتتىق جولىندا ارپالىسقان حالىقتىڭ ارمان-مۇراتى دا وسى تاۋەلسىز ەل – قازاقستان. ءبىز قاسىرەتتى جولدى – «قارالى كوشتى» باسىپ وتكەن باقىتتى حالىقپىز.

ەل امان، جۇرت تىنىش بولسىن، اعايىن!

ءجادي شاكەنۇلى، جازۋشى-تاريحشى،

Abai.kz