(مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسى حاقىندا)

كىرىسپە:

قازىرگى قازاق ادەبيەتتانۋىندا مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسى كوبىنە تاقىرىپتىق تۇرعىدان — ازاماتتىق، ماحابباتتىق نەمەسە تاريحي پوەزيا رەتىندە جەكە-جەكە قاراستىرىلىپ كەلەدى. الايدا مۇنداي جىكتەۋلەر اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ ىشكى بىرلىگىن، پوەتيكالىق جۇيە رەتىندەگى تۇتاستىعىن تولىق اشىپ بەرە المايدى. شاحانوۆ پوەزياسى — تەك تاقىرىپتار جيىنتىعى ەمەس، ول ەۆوليۋتسيالىق سيپاتتاعى تۇتاس كوركەم-فيلوسوفيالىق جۇيە.

ونىڭ پوەزياسىندا ءۇش ءىرى قابات ايقىن بايقالادى: ليريكالىق سەزىمنىڭ ءمولدىر الەمى، باللادالىق-وقيعالى بايانداۋ جۇيەسى جانە ازاماتتىق-ەكزيستەنتسيالدىق سانا بيىگى. بۇل قاباتتار ءبىر-بىرىنەن وقشاۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ، ءبىرتۇتاس پوەتيكالىق قوزعالىس تۇزەدى. سوندىقتان اقىن شىعارماشىلىعىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى كەزەڭ-كەزەڭدىك تاقىرىپتىق سيپاتتاۋدان گورى، ىشكى قۇرىلىمدىق-فيلوسوفيالىق ەۆوليۋتسيا رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت.

شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى — جەكە سەزىمنىڭ قوعامدىق ساناعا، ال وقيعانىڭ مورالدىق-فيلوسوفيالىق سيمۆولعا اينالۋ ۇدەرىسى. العاشقى ليريكالىق ولەڭدەردەگى ماحاببات پەن ساعىنىش كەيىنىرەك ادامگەرشىلىك، جاۋاپكەرشىلىك جانە ار ماسەلەلەرىمەن ۇشتاسىپ، فيلوسوفيالىق كاتەگورياعا كوتەرىلەدى. وسىلايشا پوەزيا تەك ەستەتيكالىق تاجىريبە ەمەس، ەتيكالىق جانە رۋحاني تانىم قۇرالىنا اينالادى.

سونىمەن قاتار، اقىن پوەزياسىنىڭ ەكىنشى ماڭىزدى قىرى — ونىڭ وقيعالى-باللادالىق قۇرىلىمى. تاريحي اڭىزدار، ناقتى وقيعالار مەن سيمۆولدىق سيۋجەتتەر ارقىلى شاحانوۆ ادامزاتتىق مورالدىق تاڭداۋلاردى كورسەتەدى. مۇندا وتكەن شاق تەك تاريحي دەرەك رەتىندە ەمەس، قازىرگى قوعامنىڭ رۋحاني ايناسى رەتىندە قىزمەت اتقارادى.

ءۇشىنشى قابات – ازاماتتىق پوەزيا. بۇل كەزەڭدە اقىننىڭ شىعارماشىلىق باعىتى تۇبەگەيلى كەڭەيىپ، جەكە ليريكادان قوعامدىق تريبۋناعا، سەزىمنەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىككە وتەدى. ءتىل تاعدىرى، ۇلتتىق سانا، تاريحي ادىلەت، رۋحاني قۇندىلىقتار سياقتى ماسەلەلەر پوەزيانىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالادى.

وسى ءۇش قاباتتىڭ توعىسۋى ناتيجەسىندە شاحانوۆ پوەزياسى ەرەكشە تۇتاس قۇرىلىمعا يە بولادى. بۇل قۇرىلىمدا فورما دا، مازمۇن دا تۇراقتى ەمەس، كەرىسىنشە ديناميكالىق سيپاتتا داميدى. اقىننىڭ ولەڭدەرىندەگى ىرعاقتىڭ قۇبىلمالىلىعى، ۇيقاس جۇيەسىنىڭ ەركىندىگى، تارماق ۇزىندىعىنىڭ وزگەرمەلىلىگى — ءبارى دە ىشكى ەموتسيونالدىق جانە فيلوسوفيالىق قوزعالىستىڭ كوركەم كورىنىسى بولىپ تابىلادى.

زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى — مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىن تۇتاس جۇيە رەتىندە قاراستىرىپ، ونىڭ ليريكالىق باستاۋىنان ازاماتتىق-ەكزيستەنتسيالدىق دەڭگەيگە دەيىنگى ەۆوليۋتسياسىن عىلىمي تۇرعىدا تالداۋ. سونىمەن قاتار، اقىن پوەزياسىنىڭ وزىندىك فورمالىق ەرەكشەلىگىن — شارتتى تۇردە «مۇحتارلىق پوەتيكالىق مودەل» دەپ اتاۋعا بولاتىن قۇرىلىمدىق جۇيەسىن انىقتاۋ.

زەرتتەۋ بارىسىندا كەلەسى نەگىزگى ماسەلەلەر قاراستىرىلادى: پوەزياداعى ليريكالىق، باللادالىق جانە ازاماتتىق قاباتتاردىڭ ءوزارا بايلانىسى; ماحاببات كونتسەپتسياسىنىڭ سەزىمنەن مورالدىق-فيلوسوفيالىق كاتەگورياعا دەيىنگى ترانسفورماتسياسى; وقيعالى پوەزياداعى اڭىز بەن تاريحتىڭ سيمۆولدىق بىرلىگى; اق پەن قارا، ار مەن ساتقىندىق، ادىلەت پەن ادىلەتسىزدىك سياقتى بينارلىق جۇيەلەردىڭ فيلوسوفيالىق قىزمەتى; پوەتيكالىق فورمانىڭ ديناميكالىق جانە سينكرەتتىك تابيعاتى.

وسىلايشا، بۇل باستاپقى زەرتتەۋ مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىن تەك ادەبي ماتىندەر جيىنتىعى رەتىندە ەمەس، رۋحاني-ەتيكالىق جانە فيلوسوفيالىق جۇيە رەتىندە قاراستىرۋعا باعىتتالادى.

1. ليريكالىق باستاۋ: سەزىمنىڭ ەستەتيكالىق الەمى
2. ەرتە كەزەڭ پوەزياسىنىڭ تابيعاتى. مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ ەرتە كەزەڭى — قازاق ليريكاسىنداعى ءداستۇرلى ەستەتيكالىق جۇيەنىڭ تابيعي جالعاسى بولا وتىرىپ، اقىننىڭ جەكە كوركەمدىك الەمىنىڭ قالىپتاسۋ ساتىسىن ايقىندايتىن ماڭىزدى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. بۇل كەزەڭدە پوەزيانىڭ نەگىزگى وزەگى رەتىندە ماحاببات، جاستىق، تابيعات جانە ىشكى ەموتسيونالدىق تولعانىس الىنادى. اقىننىڭ وسى تۇستاعى پوەتيكالىق ويلاۋ جۇيەسى الەۋمەتتىك نەمەسە فيلوسوفيالىق ماسەلەلەردى تىكەلەي كوتەرۋگە ۇمتىلمايدى. كەرىسىنشە، ول ادام جانىنىڭ نازىك يىرىمدەرىن، سەزىمدىك الەمنىڭ ىشكى قوزعالىسىن بەينەلەۋگە باعىتتالادى. سوندىقتان بۇل كەزەڭدى شارتتى تۇردە ليريكالىق-ەموتسيونالدىق جيىنتىق كەزەڭى دەپ سيپاتتاۋعا بولادى.

شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ ەرتە كەزەڭىندە، ادام — ەڭ الدىمەن سەزىم يەسى، ءومىر — ءۇمىت پەن كۇتۋ كەڭىستىگى، الەم — ەستەتيكالىق تۇتاستىق رەتىندە قابىلدانادى. وسى ەرەكشەلىكتەر ارقىلى بۇل كەزەڭ كەيىنگى كۇردەلى فيلوسوفيالىق جانە ازاماتتىق ىزدەنىستەردىڭ باستاپقى رۋحاني-ەستەتيكالىق بازاسىن قالىپتاستىرادى.

2. ماحابباتتىڭ العاشقى مودەلى. ەرتە ليريكاداعى ماحاببات بەلگىلى ءبىر تۇتاس كوركەمدىك مودەل رەتىندە كورىنەدى. بۇل مودەلدە ماحاببات تەك جەكە ەموتسيالىق كۇي ەمەس، ول – رۋحاني بايلانىس، سەنىم جۇيەسى، ەستەتيكالىق يدەال دەڭگەيىندە تانىلادى. اقىننىڭ «كەشىكپەي كەلەم دەپ ەڭ»، «مەن ساعان وكپەلەمەيمىن»، «مەن تۋرالى ويلادىڭ با؟»، «ارىس جاعاسىندا»، «باقىتىمنىڭ تاڭ جۇلدىزى ءوزىڭسىڭ»، «بيگە نەگە شاقىرمادىڭ؟»، «اق بانتيك»، «العاشقى كەزدەسۋ»، «قۋانىش ءۆالسى»، «اكە تۋرالى جىر» قاتارلى انگە اينالعان شىعارمالارى وسى مودەلدىڭ نەگىزگى كوركەمدىك كورىنىستەرى بولىپ تابىلادى.

ماسەلەن: «كەشىكپەي كەلەم دەپ ەڭ» ولەڭىندە، ماحاببات — نازىك سەنىم كۇيى بولىپ، ول كۇتۋ مەن سەنىم ارقىلى اشىلادى:

«كەشىكپەي كەلەم دەپ ەڭ،

مەن تۇرمىن ەلەڭدەۋمەن»، - بۇل جولداردا درامالىق تارتىس جوق، ايىپتاۋ جوق، تەك كۇتۋ مەن سەنىم بار. ماحاببات مۇندا كۇمانسىز، كىرشىكسىز كۇي رەتىندە كورىنەدى. ليريكالىق كەيىپكەر ءۇشىن سۇيىكتى جان — ءۇمىتتىڭ تىرەگى. جانە «ارىس جاعاسىندا» شىعارماسىندا ماحاببات وتكەن شاقتاعى اسەم ەستەلىك رەتىندە بەرىلەدى:

«جاز ەدى كۇلكىڭ دە،

قايداسىڭ بۇل كۇندە»، - بۇل جەردە سەزىم يدەالدانادى، سۇيگەن جان كوركەم بەينەگە اينالادى. ياعني، ماحاببات — ەستەتيكالىق قۇبىلىس، رۋحاني جادتا ساقتالاتىن يدەال بولىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە «قۋانىش ءۆالسى» شىعارماسىندا ماحابباتتىڭ مازمۇنى تەرەڭدەي تۇسەدى:

«قوسىلدى تاعدىرىم،

قوسىلعان قوس وزەن سەكىلدەنىپ»، - مىنە مۇندا ماحاببات تەك كەزدەسۋ ەمەس، ەكى تاعدىردىڭ بىرىگۋى، ومىرلىك ۇيلەسىمنىڭ باستاۋى رەتىندە تانىلادى. ال وسى مەزگىلدە جازىلعان «اكە تۋرالى جىر» ماحابباتتىڭ ىرگە تاسى سپەتتى. شىعارماسىندا ماحاببات تىكەلەي ايتىلماعانىمەن، ونىڭ ىرگەتاسى اشىلادى:

«سۇرىنسەم، سىناي قاراپ وت جانارىڭ،

سەن مەنى جاقتامادىڭ، اقتامادىڭ.

ءاردايىم وسى قاتال مىنەزىڭنەن،

كۇش الىپ ماقساتىما اتتانامىن»، - بۇل جولداردا سۇيىسپەنشىلىك پەن تالاپ قاتار جۇرەدى، ءوز-وزىنەن كۇش الىپ، العا ۇمتىلىس جاساعان ادامدىق قالىپتاسۋ ۇدەرىسى كورسەتىلەدى نەمەسە كەيىنگى ماحاببات فيلوسوفياسىنىڭ ءتۇپ نەگىزى — وسى تاربيەلىك-رۋحاني ورتادا جاتىر.

جالپى جوعارىدا مىسال ارقىلى كورسەتىلگەن ەرتە كەزەڭدەگى ماحاببات مودەلىن – يدەالدانعان، سەنىمگە قۇرىلعان، تازا ەموتسيونالدىق سيپاتتاعى جانە ءومىردى ۇيلەسىمدى قۇبىلىس رەتىندە قابىلدايتىن جۇيە دەپ قاراۋعا بولادى.

3. ليريكالىق كەڭىستىك پەن وبراز جۇيەسى. شاحانوۆ پوەزياسىندا تابيعات پەن ادام سەزىمى ءوزارا اجىراماس بىرلىكتە قاراستىرىلادى. تابيعات ەلەمەنتتەرى (وزەن، جاعا، كەش، جەل، كوكتەم) تەك پەيزاجدىق دەتال ەمەس، ولار — سەزىمنىڭ كەڭەيتىلگەن فورماسى. وسى تۇرعىدان العاندا، تابيعات سەزىمنىڭ سىرتقى بەينەسى، ىشكى پسيحولوگيالىق كۇيدىڭ پروەكتسياسى جانە ەموتسيونالدىق قوزعالىستىڭ كەڭىستىگى. ليريكالىق كەيىپكەر — سىرتقى ارەكەت يەسى ەمەس، ول — ىشكى الەمنىڭ يەسى. ونىڭ بولمىسى رەفلەكسيا ارقىلى اشىلادى. ماسەلەن، «اق بانتيك» ولەڭىن الايىق، ولەڭدى ءۇش دەڭگەيدە تالداۋعا بولادى: ءبىر كەزدەگى شانىنا اق بانتيك بايلاعان بالاۋسا قىز، ەندى ءبىر مەزگىلدە بانتيكسىز، اۆتور بۇل ارقىلى تابيعي كەڭىستىك جاسايدى. ەندى وسىعان قابات اق بانتيك تاققان قىزدىڭ ءومىر تاريحى ەلەس بەرەدى. ول ەندى بالاۋسا قىز ەمەس، ەسەيگەن، جىلدار ونى باسقا جانعا اينالدىرعان. مىنە ولەڭدە وسىلايشا ەموتسيونالدىق كەڭىستىك قالىپتاسادى. ءسۇيتىپ ولەڭدە ءۇشىنشى پسيحولوگيالىق كەڭىستىك قالىپتاسادى، ياعني، ىشكى «مەن» وسىلاردىڭ بارلىعىن ىشكى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ جاستىق شاق، ءومىر، ارمان، ساعىنىش ەلەسىن باستان كەشىرەدى.

جالپى اۆتور وسى قۇرىلىم ارقىلى پوەزياسىندا تۇتاس ەستەتيكالىق الەم قالىپتاستىرادى.

4. پوەتيكالىق فورما. ەندى اۆتوردىڭ ەرتە كەزەڭدەگى پوەتيكالىق فورماسىنا قاراساق، ولەڭ قۇرلىسى قازاقتىڭ كلاسسيكالىق داستۇرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن اڭعارامىز. بۇل كەزەڭدە اقىن فورمالىق ەكسپەريمەنتكە بارمايدى، كەرىسىنشە ءداستۇرلى قۇرىلىمدى ساقتاي وتىرىپ داميدى. اقىننىڭ ولەڭدەرىنەن تۇراقتى بۋىندىق - بۋناقتىق ولشەم، ءداستۇرلى ۇيقاس جۇيەسى، ىرعاقتىڭ بىرقالىپتىلىعى، كومپوزيتسيالىق تۇتاستىق جانە ينتوناتسيالىق ايقىندىق سياقتى ەرەكشەلىكتەر كورىنىس تابادى. بۇنداي فورما وقۋعا جەڭىل، مۋزىكالىلىعى جوعارى ءارى مازمۇنمەن ۇيلەسىمدى. سونىمەن قاتار، وسى تۇراقتى قۇرىلىم ىشىندە كەيىنگى كەزەڭدەگى فورمالىق قۇبىلمالىلىقتىڭ العاشقى بەلگىلەرى دە بايقالادى. بۇل — اقىن پوەتيكاسىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق مۇمكىندىگىن كورسەتەتىن ماڭىزدى نىشان ەدى.

قورىتا ايتقاندا، مۇحتار شاحانوۆتىڭ ەرتە ليريكالىق كەزەڭى قازاق پوەزياسىندا ماحابباتتىڭ ەستەتيكالىق مودەلىن قالىپتاستىردى. جاستىق پەن سەزىمنىڭ تۇتاستىعىن كورسەتىپ، تابيعاتتى ليريكالىق كەڭىستىك دەڭگەيىنە كوتەردى جانە كلاسسيكالىق ولەڭ فورماسىن ساقتادى. بۇل كەزەڭنىڭ باستى عىلىمي-ەستەتيكالىق ماڭىزى — ونىڭ كەيىنگى فيلوسوفيالىق، ەكزيستەنتسيالدىق (بولمىستىق) جانە ازاماتتىق پوەزياعا ءوتۋدىڭ رۋحاني ءارى كوركەمدىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋىندا.

1. ماحاببات فيلوسوفياسى: سەزىمنەن مورالعا دەيىن

شاحانوۆ العاشقى قادامىنداي ەمەس، ءومىر جولىنداعى اياق الىسىنىڭ كۇردەلەنۋىنە بايلانىستى ماحابباتتى سەزىم دەڭگەيىنەن ادامنىڭ مورالدىق قابىلەتىنە كوتەردى. ياعني، ماحاببات ەموتسيا ەمەس، قايتا، ماحاببات ادامدىقتىڭ ولشەمى دەپ قارادى. بۇل تۇستا شاحانوۆ ماحابباتتى جىرلامايدى، وعان سىن كوزبەن قارايدى. ول ماحابباتتى قورعايدى، ونى تالدايدى، ەندى ءبىر جاعىنان وعان تالاپ قويادى. سوندىقتان، شاحانوۆتى — ماحابباتتى رومانتيكادان ار-ۇجدان كاتەگورياسىنا كوتەرگەن اقىن دەۋگە بولادى.

1. ماحابباتتىڭ وتپەلى كەزەڭى نەمەسە ىشكى درامانىڭ پايدا بولۋى. مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنداعى وتپەلى كەزەڭ — ەرتە ليريكالىق سەزىمنىڭ بىرتىندەپ كۇردەلەنىپ، مورالدىق-ەتيكالىق تاڭداۋلار كەڭىستىگىنە اۋىسۋىمەن سيپاتتالادى. بۇل كەزەڭدە ماحاببات ەندى تەك ەستەتيكالىق نەمەسە ەموتسيالىق قۇبىلىس رەتىندە عانا ەمەس، ادامنىڭ ىشكى جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىندايتىن رۋحاني سىناق رەتىندە كورىنە باستايدى. وسى ترانسفورماتسيانىڭ ايقىن ءارى كوركەمدىك تۇرعىدان تۇتاس كورىنىسى — «تاناگوز» پوەماسى. بۇل شىعارما اقىن پوەتيكاسىنداعى ساپالىق بەتبۇرىستى بىلدىرەدى: ليريكالىق سەزىم كەڭىستىگى ەكزيستەنتسيالدىق (بولمىستىق) جانە مورالدىق دەڭگەيگە كوتەرىلەدى.

«تاناگوز» پوەماسىن ماحابباتتان ارىعا وتەتىن ەكزيستەنتسيالدىق دراما دەر ەدىك. تاناگوز — مۇحتار شاحانوۆ شىعارماشىلىعىنداعى فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن تۋىندى. سىرتقى قۇرىلىمى جاعىنان ماحاببات تاقىرىبىنا قۇرىلعانداي كورىنگەنىمەن، پوەمانىڭ ىشكى مازمۇنى الدەقايدا كۇردەلى: وندا ادام بولمىسىنىڭ مورالدىق، ەكزيستەنتسيالدىق جانە رۋحاني قاباتتارى اشىلادى.

شىعارما ماحاببات ەمەس، مۇمكىندىكتىڭ فەنومەنى. پوەمانىڭ نەگىزگى كوركەمدىك ەرەكشەلىگى — ماحابباتتى كلاسسيكالىق رومانتيكالىق دەڭگەيدە ەمەس، تاڭداۋ مەن مۇمكىندىك كاتەگوريالارى ارقىلى بەرۋىندە. شىعارماداعى ۇشتىك قۇرىلىم: «مەن» (ليريكالىق كەيىپكەر), مۇرات جانە تاناگوز ءداستۇرلى ماحاببات ءۇشبۇرىشىنان وزگەشە سيپات الادى. مۇندا نەگىزگى سۇراق: «كىم كىمدى ءسۇيدى؟» ەمەس، «كىم قانداي شەشىم قابىلدادى؟» دەگەنگە سايادى. تاناگوز بەينەسى ناقتى تۇلعادان گورى، مورالدىق تاڭداۋ نۇكتەسى جانە رۋحاني مۇمكىندىك سيمۆولى رەتىندە كورىنەدى. وسىلايشا، پوەمادا ماحاببات، تاڭداۋ، تاعدىر جانە مورالدىق ناتيجە سىندى تىزبەكتى لوگيكالىق مودەل قالىپتاسادى.

(1) مۇرات بەينەسى قۇرباندىق ارقىلى بيىكتەۋدى كورسەتەدى. پوەمانىڭ ەڭ كۇردەلى ءارى فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تەرەڭ كەيىپكەرى — مۇرات. ونىڭ ارەكەتتەرى جەكە سەزىمىنەن باس تارتۋ، دوسىنا جول بەرۋ جانە كەيىن باسقا ءومىردى (زەركۇلمەن) قابىلداۋ سياقتى بارىستان ايقىندالادى. سىرتتاي قاراعاندا جەڭىلىس سياقتى كورىنگەنىمەن، ماندىك تۇرعىدان العاندا، بۇل — مورالدىق جەڭىس. مۇرات ماحابباتتى يەلەنبەيدى، كەرىسىنشە ودان باس تارتادى. وسى جەردە سەزىمنەن باس تارتۋ — السىزدىك ەمەس، كەرىسىنشە — رۋحاني كۇشتىڭ كورىنىسى دەيتىن شاحانوۆ پوەتيكاسىنىڭ ماڭىزدى قاعيداسى ايقىندالادى. بۇل تۇرعىدان مۇرات بەينەسى اقىن پوەزياسىنداعى، «ار ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتۋ» مودەلىنىڭ كوركەم جۇزەگە اسۋى بولىپ تابىلادى.

(2) تاناگوز ايقىندالماعان ءارى ءومىر شىندىعىن كورسەتەتىن وبراز. پوەماداعى ەڭ سوڭعى، ەڭ ماڭىزدى كوركەمدىك شەشىمدەردىڭ ءبىرى — تاناگوزدىڭ ىشكى تاڭداۋىنىڭ جۇمباق قالۋى. وقىرمان ءۇشىن، ول مۇراتتى ءسۇيدى مە؟ الدە «مەندى» تاڭدادى ما؟ دەگەن سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرىلمەيدى. بۇل — كەزدەيسوق ەمەس، سانالى ەستەتيكالىق ءتاسىل. ويتكەنى، ومىردە مورالدىق شەشىمدەر ارقاشان ايقىن بولمايدى جانە ادام سەزىمى تۇراقسىز ءارى قايشىلىقتى سيپاتقا يە عوي؟ بىزشە، تاناگوزدىڭ وسى «بەلگىسىزدىگى» پوەمانى ومىرگە جاقىنداتادى، ونى فيلوسوفيالىق دەڭگەيگە كوتەرەدى.

پوەمادا داعدارىس پەن شىنايى بولمىس اشىلادى. پوەمانىڭ كۋلميناتسيالىق تۇسى — مۇراتتىڭ ومىرلىك قيىندىققا ۇشىراۋى. وسى ساتتە تاناگوز ونىڭ جانىنان تابىلادى، بۇرىنعى رومانتيكالىق بايلانىستاردىڭ ءمانى وزگەرەدى. بۇل جەردە شاحانوۆ پوەماداعى ماحابباتتى سەزىم رەتىندە ەمەس، ارەكەت پەن جاۋاپكەرشىلىك رەتىندە تۇسىندىرەدى. ياعني، ماحاببات — تەك بىرگە بولۋ ەمەس، قايتا، ماحاببات — قيىندىقتا دوستىقتىڭ قۇربانىنا اينالىپ، جانىنان تابىلاتىن ادالدىق.

پوەمادا ار كاتەگورياسىنىڭ ۇستەمدىگى ايقىن كورىنەدى. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا، پوەمانىڭ تۇپكى فيلوسوفيالىق ناتيجەسى — ار كاتەگورياسىنىڭ جەڭىسى. مۇندا ماحاببات سوڭعى شەشۋشى كۇش ەمەس، ادامدىق ولشەم — ار، جاۋاپكەرشىلىك جانە ادالدىق. سوندىقتان شىعارمادا، سەزىم — ۋاقىتشا، ال، ار — تۇراقتى كاتەگوريا رەتىندە كورىنەدى. بۇل — شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ جالپى دۇنيەتانىمدىق باعىتىن ايقىندايتىن نەگىزگى بەلگى.

ەكزيستەنتسيالدىق مازمۇن جاعىنان الساق، پوەما جەكە ەمەس، ۇلتتىق ءتۇس الادى. پوەمادا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ەكزيستەنتسيالدىق سيپاتقا يە. الايدا بۇل ەكزيستەنتسياليزم (بولمىسشىلدىق) باتىستىق ۇلگىدەگى جەكە تۇلعالىق داعدارىس دەڭگەيىندە شەكتەلمەيدى. مىسالى، جان-پول سارتر فيلوسوفياسىندا، ادام — جالعىز، تاڭداۋ — جەكە جاۋاپكەرشىلىك. ال شاحانوۆ پوەتيكاسىندا، ادام — قوعاممەن بايلانىستا، تاڭداۋ — مورالدىق-الەۋمەتتىك سالدارى بار. ياعني، بۇل جەكە ەكزيستەنتسيا ەمەس، ۇجىمدىق (ۇلتتىق) ەكزيستەنتسيا. مۇمكىن بۇل كەڭەستەر وداعى كەزىندەگى جالپى ۇجىمدىق بولمىستىڭ شاحانوۆ ساناسىنداعى كورىنىسى شىعار؟ الايدا، سول كەزدىڭ جاعدايىمەن مۇنداي تاڭداۋ قاجەتتى دەسەك تە، بۇگىنگى جاستار اراسىندىعى وزىمشىلدىك جونىنەن العاندا دا، بۇل شىعارما ادامدىق تۇرعىسىنان ماڭىزىن جويمايدى دەپ ويلايمىز.

ەندى پوەمانىڭ جانرلىق تابيعاتىن ەلەستەتسەك، «تاناگوز» پوەماسىن ءداستۇرلى جانرلىق شەڭبەرگە تولىق سىيمايدى دەپ قارايمىز. وندا، ليريكالىق سەزىم، وقيعالى قۇرىلىم جانە فيلوسوفيالىق ءتۇيىن ءبىرتۇتاس سينتەز قۇرايدى. سوندىقتان ونى ليريكالىق-ەكزيستەنتسيالدىق پوەما، نەمەسە وقيعالى-فيلوسوفيالىق پوەما رەتىندە قاراستىرۋ عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدى. قۇرىلىمدىق جاقتان العاندا، پوەما ءبىر ۇلگىمەن جازىلماعان. الدىمەن شىعارما 11 بۋىندى قارا ولەڭ تۇرىندە باستالادى. ونان سوڭ 14, 15 بۋىندى، ەگىز ۇيقاسقا - شىعىس پوەزياسىندا قولدانىلعان ءمانساۋي (مانسۇي) – ۇيقاسقا وتەدى. سونىمەن بىرگە بۇل پوەمادا اقىننىڭ ءوز ستيلىندەگى ولەڭ ۇلگىلەرىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى دە كەزىگەدى. پوەمانىڭ بۇنداي جازىلۋىندا، سەزىمدىك تولعانىستاردىڭ، ويدى بەينەلەۋدىڭ ىڭعايى جانە ۋاقىتتىڭ اقىن شابىتىن ءار ارناعا سالۋىنىڭ سەبەبى بولعانى ايقىن.

جالپى، «تاناگوز» پوەماسى — ماحاببات تۋرالى شىعارما عانا ەمەس، ادام بولمىسىنىڭ مورالدىق قۇرىلىمى تۋرالى فيلوسوفيالىق تۋىندى. وندا، ماحاببات — باستاپقى يمپۋلس، تاڭداۋ — نەگىزگى پروتسەسس (بارىس) جانە ار — سوڭعى ولشەم رەتىندە كورىنەدى. پوەمانىڭ ىشكى فيلوسوفيالىق فورمۋلاسى: مۇمكىندىك، تاڭداۋ، جوعالتۋ جانە  اردىڭ قايتا ورالۋى نەمەسە ماحاببات، سىناق، باس تارتۋ جانە ادامگەرشىلىك تۇرىندە سيپاتتالادى. سونىمەن قاتار پوەمادا ماحاببات ءۇش دەڭگەيدە داميدى: «مەن»، مۇرات جانە تاناگوز سىندى ءۇش كەيىپكەردىڭ العاشقى ادال دا، جاقتاس ءارى ىشكى سەزىمدەرى ءالى ايقىندالماعان كەزىندەگى - سەزىمدىك تارتىمدىلىق; ۇشەۋىنىڭ شەشۋشى باسقىشقا وتكەندەگى ۇنسىزدىك، دوستىق جانە ءوزارا جول بەرۋ سىندى – الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تاڭداۋ جانە مۇراتتىڭ قيىندىققا ۇشىراعان كەزىندەگى «مەن»نىڭ ىزدەۋى مەن تاناگوزدىڭ مۇراتتىڭ جانىنان تابىلۋى سىندى – رۋحاني جاۋاپكەرشىلىك. وسىلايشا وتپەلى كەزەڭنىڭ نەگىزگى لوگيكاسى، ماحاببات، سەزىم، تاڭداۋ جانە جاۋاپكەرشىلىك رەتىندە ايقىندالادى. بۇل — مۇحتار شاحانوۆ پوەتيكاسىنداعى العاشقى ءىرى ەكزيستەنتسيالدىق بۇرىلىس نەمەسە ليريكادان فيلوسوفياعا، سەزىمنەن مورالعا جانە جەكە تاجىريبەدەن ۇلتتىق رۋحاني ساناعا ءوتۋدىڭ كوركەم ءارى تەوريالىق تۇرعىدان تۇتاس كورىنىسى.

2. تولىسقان كەزەڭدەگى ماحاببات كونتسەپتسياسى. مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ كەيىنگى كەزەڭىندە ماحاببات تۋرالى تۇسىنىك ساپالىق تۇرعىدان تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. ەگەر كەزەڭدە ماحاببات ەستەتيكالىق-ەموتسيالىق قۇبىلىس رەتىندە كورىنسە، وتپەلى كەزەڭدە ول مورالدىق تاڭداۋلار كەڭىستىگىنە ءوتتى. ەندىگى كەزەڭدە ماحاببات ايقىن فيلوسوفيالىق جانە قوعامدىق مازمۇنعا يە كۇردەلى كاتەگورياعا اينالادى. بۇل كەزەڭدە ماحاببات جەكە ادامنىڭ ىشكى سەزىمى عانا ەمەس، قوعامدىق-ەتيكالىق ولشەم، ادامدىق ساپانىڭ ينديكاتورى، رۋحاني جاۋاپكەرشىلىكتىڭ فورماسى رەتىندە قاراستىرىلادى. ەندى مىنا مىسالدارعا قارايىق:

(1) «ايەلدەر» ولەڭىن ماحابباتتىڭ الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق كەڭەيۋى رەتىندە قاراستىرۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل شىعارمادا ماحاببات جەكە ليريكالىق سەزىم دەڭگەيىنەن شىعىپ، ادام بولمىسىنىڭ، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جانە رۋحاني ساپانىڭ ولشەمىنە اينالادى. اقىن ايەل بەينەسىن ءداستۇرلى پوەزياداعىداي تەك سۇلۋ وبەكت، ەستەتيكالىق نىسان رەتىندە ەمەس، تەرەڭ مورالدىق كاتەگوريا رەتىندە ۇسىنادى. ماتىندەگى:

«تەرەڭدىگى جوق ايەلدىڭ

قورقۋ كەرەك سىرتقى سۇلۋلىعىنان»، - دەگەن جولدار سىرتقى سۇلۋلىق پەن ىشكى مازمۇننىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتى اشادى. مۇندا ايەل بەينەسى — تەك ايەلدىڭ ءوزى ەمەس، جالپى ادامدىق ساپانىڭ مەتافوراسى. ياعني «تەرەڭدىك» — رۋحاني كەمەلدىك، ال «سۇلۋلىق» — الدامشى فورما رەتىندە كورىنەدى. اقىننىڭ: «ايەل – ەركەك نامىسىنىڭ قورعانى» دەگەن تۇجىرىمى ماحابباتتى مۇلدە جاڭا كەڭىستىككە شىعارادى. بۇل جەردە ايەل — ەر ادامنىڭ جەكە سەزىمدىك قالاۋىنىڭ نىسانى ەمەس، ونىڭ ار-نامىسىنىڭ، ادامگەرشىلىگىنىڭ ايناسى. دەمەك، ايەلگە دەگەن قاتىناس ارقىلى ەر ادامنىڭ ىشكى بولمىسى ولشەنەدى. وسى ويدى كۇشەيتە تۇسەتىن:

«ناعىز سۇلۋ ايەل تابۋ

بۇكىل ەركەك اتاۋلىنىڭ ارمانى.

جانە

ناعىز سۇلۋ ايەل ءۇشىن قاجەت كەزدە جان قيۋ —

بۇل جىگىتتىك كودەكستىڭ جازىلماعان تارماعى»، - دەگەن جولدار ماحابباتتى ەتيكالىق كاتەگورياعا اينالدىرادى. مۇندا «سۇلۋ ايەل» — تەك فيزيكالىق سۇلۋلىق ەمەس، رۋحاني تولىقتىقتىڭ سيمۆولى. ال سول ءۇشىن «جان قيۋ» — قۇرباندىق يدەياسى ارقىلى ماحابباتتىڭ شىنايىلىعىن، تەرەڭدىگىن كورسەتەتىن ولشەمگە اينالادى.

وسىلايشا، ولەڭدە ماحاببات: جەكە سەزىمنەن الەۋمەتتىك قاتىناسقا، ودان ارى، فيلوسوفيالىق-ونتولوگيالىق مانگە دەيىن ءۇش دەڭگەيدە ۇلعايادى. ايەل تاعدىرى ارقىلى ماحاببات ۇعىمى كەڭەيىپ قانا قويماي، «تاڭداۋ»، «جاۋاپكەرشىلىك»، «نامىس» كاتەگوريالارىمەن تىعىز بايلانىسادى. بۇل تۇرعىدا ايەل — ماحابباتتىڭ وبەكتىسى ەمەس، ادام ءومىرىنىڭ ءمانىن ايقىندايتىن ىرگەلى كۇشكە اينالادى. سوندىقتان بۇل ولەڭدى ماحابباتتىڭ ونتولوگيالىق (تۇلعاشىلدىق) دەڭگەيگە كوتەرىلۋى، ياعني ادامنىڭ بولمىسىن ايقىندايتىن كاتەگورياعا اينالۋى رەتىندە باعالاۋعا بولادى.

(2). مۇحتار شاحانوۆتىڭ «ماحابباتتى قورعاۋ» پوەماسى — قازاق پوەزياسىنداعى ماحاببات ۇعىمىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە پايىمدايتىن تۋىندىلاردىڭ ءبىرى. شىعارمادا ماحاببات تەك جەكە ليريكالىق سەزىم رەتىندە ەمەس، ادامنىڭ رۋحاني بولمىسىن ايقىندايتىن، ەتيكالىق جاۋاپكەرشىلىكپەن تىعىز بايلانىستى كۇردەلى كاتەگوريا رەتىندە قاراستىرىلادى. اقىن ماحابباتتى قورعاۋ يدەياسىن العا تارتا وتىرىپ، ونى ادامدىق ەرلىكپەن، نامىسپەن جانە ىشكى رۋحاني بەرىكتىكپەن ساباقتاستىرادى. پوەمانىڭ العاشقى بولىكتەرىندە اۆتور ماحابباتتىڭ كوپقىرلى ءارى قايشىلىقتى تابيعاتىن اشادى. ەكى ادامنىڭ ءبىر-بىرىمەن تابىسۋى — كەزدەيسوقتىق ەمەس، بىراق سول سەزىمدى ساقتاپ قالۋ — سانالى تاڭداۋ مەن ەرىك-جىگەردى تالاپ ەتەتىن ۇدەرىس رەتىندە كورسەتىلەدى. اقىن سەزىم تۇراقسىزدىعىن كوبەلەك مەتافوراسى ارقىلى بەينەلەيدى. گۇلدەن-گۇلگە قونعان كوبەلەك — تۇراقسىز، تەرەڭدىككە ۇمتىلمايتىن ادام پسيحولوگياسىنىڭ سيمۆولى. بۇل جەردە ماحابباتتىڭ جوعالۋى سىرتقى جاعدايدان ەمەس، ادامنىڭ ىشكى تۇراقسىزدىعىنان تۋىندايتىنى ايقىندالادى. وسىلايشا، ماحاببات كەزدەيسوق تۋاتىن قۇبىلىس ەمەس، ونى ساقتاۋ — مورالدىق جانە ەرىكتىك ارەكەت دەگەن تۇجىرىم قالىپتاسادى.

پوەمانىڭ ءبىرىنشى بولىمدە ماحاببات ماسەلەسى ناقتى ادام تاعدىرى ارقىلى اشىلادى. سامات بەينەسى — سەزىمدى باستان كەشىرگەنىمەن، ونى قورعاي الماعان، شەشۋشى ساتتە رۋحاني السىزدىك تانىتقان كەيىپكەر. اقىن ونى ماحابباتتى تەك سەزىنۋ جەتكىلىكسىز، ونى قورعاي ءبىلۋ — ازاماتتىق ەرلىك دەپ سىنايدى. «ءتىلىن تىستەپ تۇرىپ قالۋ» ءموتيۆى — شەشىمسىزدىك پەن قورقاقتىقتىڭ كورىنىسى. وسى ارقىلى اۆتور ماحابباتتى ەتيكالىق سىناق جانە ەرلىك اكتىسى رەتىندە قاراستىرادى. اباي مەن توعجان وبرازىنا يشارا جاساۋ ارقىلى اقىن ماحابباتتىڭ بيىك ۇلگىسىن قارسى قويادى. دەمەك، ماحابباتقا لايىق بولۋ — رۋحاني دەڭگەي ماسەلەسى.

پوەمانىڭ ەڭ درامالىق جەلىلەرىنىڭ ءبىرى ەكىنشى ءبولىم نەمەسە — عايشا تاعدىرى. بۇل بولىمدە ماحاببات كۇتۋ، سەنىم جانە ءتوزىم كاتەگوريالارى ارقىلى اشىلادى. عايشانىڭ ۇزاق جىلدار بويى ادال كۇتۋى — ماحابباتتىڭ بەرىكتىگىن دالەلدەيدى. الايدا شەشۋشى ساتتەگى شىدامسىزدىق تراگەدياعا الىپ كەلەدى. كۇيەۋىنىڭ ءدال سول ءتۇنى ورالۋى — تاعدىردىڭ يرونياسى مەن ادام ءومىرىنىڭ قايشىلىقتى تابيعاتىن كورسەتەتىن كوركەمدىك ءتاسىل. بۇل بولىمدە، ماحاببات تەك سەزىم ەمەس، ۋاقىتپەن سىنالاتىن قۇندىلىق، ءبىر ساتتىك السىزدىك — ومىرلىك وكىنىشكە ۇلاسۋى مۇمكىن دەيتىن فيلوسوفيالىق استار بار. عايشا وبرازى ارقىلى اقىن ماحاببات پەن تاعدىر اراسىنداعى كۇردەلى بايلانىستى اشادى.

پوەمانىڭ ءۇشىنشى ءبولىمى نەمەسە «ءمارزيا» ءبولىمى تاريحي-اڭىزدىق سيۋجەتكە نەگىزدەلگەن. ءمارزيا مەن شەبەر جىگىت اراسىنداعى قاتىناس — ماحابباتتىڭ الەۋمەتتىك قىسىم جاعدايىنداعى سىناعى. شەبەر جىگىتتىڭ قورقاقتىعى — ماحاببات الدىنداعى جاۋاپسىزدىقتىڭ بەلگىسى. ال ءمارزيانىڭ حاتى - ماحابباتتىڭ بەرىكتىك، تۇراقتىلىق جانە باتىلدىق قاسيەتتەرىن تالاپ ەتەتىنىن ايقىندايدى. «قۇم سەكىلدى سىرعىمالى ماحاببات» مەتافوراسى — تۇراقسىز سەزىمنىڭ سيمۆولى. بۇل بولىمدە ماحاببات جەكە سەزىم عانا ەمەس، مورالدىق تاڭداۋ كەڭىستىگى رەتىندە تانىلادى.

مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىندا كورىنىس تاباتىن ماحاببات كونتسەپتسياسى سىرتتاي قاراعاندا ەكىۇداي سيپاتقا يە سياقتى كورىنەدى: ءبىر جاعىنان، «عاشىقتىق عالاماتى» ءتارىزدى تۋىندىلاردا ول ستيحيالىق، يرراتسيونال (بەياقىل), ادامنىڭ ەركىنەن تىس پايدا بولاتىن كۇش رەتىندە بەينەلەنسە، ەكىنشى جاعىنان، «ماحابباتتى قورعاۋ» پوەماسىندا ماحاببات سانالى تاڭداۋ مەن ەتيكالىق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن رۋحاني قۇندىلىق دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. الايدا بۇل ايىرماشىلىق اقىن دۇنيەتانىمىنداعى قايشىلىق ەمەس، ماحاببات فەنومەنىنىڭ ەكى ءتۇرلى ونتولوگيالىق جانە ەتيكالىق دەڭگەيدە قاراستىرىلۋىنىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى.

ءبىرىنشى دەڭگەيدە ماحاببات — ستيحيالىق باستاۋ، ياعني ادام ەركىنەن تىس تۋىندايتىن، الەۋمەتتىك نورمالار مەن راتسيونالدىق شەكتەۋلەردى ەلەمەيتىن ەكزيستەنتسيالدىق تاجىريبە. بۇل دەڭگەيدە اقىن ماحابباتتىڭ تابيعاتىن سيپاتتايدى، ونىڭ قالاي پايدا بولاتىنىن كورسەتەدى.

ەكىنشى دەڭگەيدە ماحاببات — مورالدىق اكت، ياعني ادام ەركىمەن بەكىتىلەتىن، جاۋاپكەرشىلىك پەن رۋحاني بەرىكتىكتى تالاپ ەتەتىن قۇندىلىق. مۇندا اقىن ماحابباتتىڭ قالاي جۇزەگە اسۋى كەرەكتىگىن، ونىڭ قانداي شارتتاردا عانا شىنايى مانگە يە بولاتىنىن ايقىندايدى.

وسىلايشا، شاحانوۆ پوەتيكاسىندا ماحاببات، ءبىر مەزەتتە تۋىلاتىن تاعدىرلىق قۇبىلىس، ءارى ساقتالۋى مەن قورعالۋى بار ەتيكالىق تاڭداۋ رەتىندە تۇسىندىرىلەدى. دەمەك، «عاشىقتىق عالاماتى» مەن «ماحابباتتى قورعاۋ» اراسىنداعى ايىرماشىلىق — مازمۇندىق قايشىلىق ەمەس، فۋنكتسيونالدىق تولىقتىرۋ. ءبىرىنشىسى ماحابباتتىڭ گەنەزيسىن (تۋىنداۋىن) اشسا، ەكىنشىسى ونىڭ اكسيولوگياسىن (قۇندىلىقتىق ولشەمىن) قالىپتاستىرادى. وسى تۇرعىدان العاندا، اقىننىڭ جالپى يدەياسى السىرەمەيدى، كەرىسىنشە، تەرەڭدەي تۇسەدى. ماحاببات تەك سەزىم رەتىندە ەمەس، ادامنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنىڭ ولشەمى رەتىندە ۇسىنىلادى.

قورىتىندىلاي كەلە، شاحانوۆ پوەزياسىنداعى ماحاببات كونتسەپتسياسى تومەندەگىدەي تۇتاستىقتا كورىنەدى: ماحاببات — تاڭداۋ، سەبەبى ول جۇزەگە اسۋ ءۇشىن ەرىكتى قاجەت ەتەدى; ماحاببات — ادامدىق ولشەم، ويتكەنى ادامنىڭ رۋحاني دەڭگەيىن ايقىندايدى; ماحاببات — سيرەك فەنومەن، سەبەبى ول ىشكى دايىندىقتى تالاپ ەتەدى سونىمەن بىرگە، ماحاببات — ەرلىك، ويتكەنى ونى ساقتاۋ مەن قورعاۋ رۋحاني باتىلدىقتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان اقىن پوەتيكاسىنداعى نەگىزگى قاعيدا، ماحابباتتىڭ پايدا بولۋى — تابيعي قۇبىلىس، ال ونىڭ شىنايى قۇندىلىققا اينالۋى — ادام ەرلىگىنە بايلانىستى دەپ تۇيىندەلەدى. مىنە ءسۇيتىپ، دۋاليستىك سيپات شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ ءالسىز تۇسى ەمەس، ونىڭ فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگىن ايقىندايتىن باستى ەرەكشەلىك دەپ ەسەپتەيمىز.

سايىپ كەلگەندە پايىمداۋلارىمىزدى سۇزگىگە سالساق، سەزىمنەن ەكزيستەنتسياعا دەيىنگى فيلوسوفيالىق دەڭگەي شىعادى. ياعني، شاحانوۆ پوەزياسىندا ماحاببات بىرتىندەپ ەستەتيكالىق كاتەگوريادان ەتيكالىق جانە فيلوسوفيالىق كاتەگورياعا وتەدى. بۇل پروتسەسس ءۇش نەگىزگى دەڭگەيدە جۇزەگە اسادى دەپ ويلايمىز: الدىمەن، سەزىم (ەموتسيالىق باستاۋ) — ماحابباتتىڭ باستاپقى، تابيعي كۇيى بولسا; ونان سوڭ، مورال (تاڭداۋ مەن جاۋاپكەرشىلىك) — ادامنىڭ ىشكى شەشىمى مەن جاۋاپكەرشىلىگى بولىپ قالادى; ال ەكزيستەنتسيا (بولمىس دەڭگەيى) — ادامنىڭ ءوز ومىرىنە، ءوز بولمىسىنا قاتىناسى بولىپ بەكيدى. وسىلايشا ماحاببات، جەكە پسيحولوگيالىق كۇي ەمەس، ادامنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىن جانە ىشكى مورالدىق قۇرىلىمىن ايقىندايتىن كۇردەلى جۇيەگە اينالادى. فيلوسوفيالىق تۇرعىدان بۇل تۇرپاتتىق اۋناۋ ەستەتيكالىق سەزىمنەن ەتيكالىق جاۋاپكەرشىلىككە ءوتىپ، ونان ەكزيستەنتسيالدىق ساناعا جەتەدى. بۇل — شاحانوۆ پوەتيكاسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ىشكى ەۆوليۋتسيالىق وزەگى.

دىتتەپ كەلگەندە، مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنداعى ماحاببات فيلوسوفياسى تۇتاس ەۆوليۋتسيالىق جۇيە رەتىندە قالىپتاسقان: ەرتە كەزەڭدە — ليريكالىق، ەستەتيكالىق سەزىم; وتپەلى كەزەڭدە — مورالدىق تاڭداۋ كەڭىستىگى; تولىسقان كەزەڭدە — ەتيكالىق-فيلوسوفيالىق جۇيە. بۇل ەۆوليۋتسيا ماحاببات ۇعىمىن، قاراپايىم ەموتسيالىق كۇيدەن، ادام بولمىسىنىڭ تەرەڭ قۇرىلىمدىق كاتەگورياسىنا دەيىن كوتەرەدى. ناتيجەسىندە شاحانوۆ پوەزياسىندا ماحاببات، سەزىم عانا ەمەس، ادامدىقتىڭ ولشەمى، رۋحاني جاۋاپكەرشىلىكتىڭ فورماسى جانە ۇلتتىق سانا مەن مورالدىڭ نەگىزى رەتىندە كورىنەدى.

III. وقيعالى-باللادالىق پوەزيا: تاريح جانە مورال

1. باللادالىق قۇرىلىم: وقيعا ارقىلى ويلاۋ مودەلى.

مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنداعى وقيعالى-باللادالىق ارنا — ونىڭ شىعارماشىلىق جۇيەسىنىڭ ەڭ كۇردەلى ءارى ديناميكالىق قاباتى. بۇل دەڭگەيدە پوەزيا ليريكالىق سەزىمنىڭ تىكەلەي كورىنىسى بولۋدان شىعىپ، دراماتۋرگيالىق لوگيكاعا نەگىزدەلگەن مورالدىق-فيلوسوفيالىق مودەلگە اينالادى. ياعني، اقىن ءۇشىن ولەڭ — تەك سەزىمدى جەتكىزۋ قۇرالى ەمەس، ويلاۋ، تالداۋ، باعالاۋ كەڭىستىگى.

شاحانوۆتىڭ باللادالىق قۇرىلىمى تۇراقتى كومپوزيتسيالىق سحەماعا سۇيەنەدى نەمەسە: وقيعا، تارتىس، تاڭداۋ ونان سوڭ ءتۇيىن بولىپ قۇرىلادى. بۇل سحەما تەك فورمالىق ەمەس، پوەتيكالىق تانىم لوگيكاسىن ايقىندايتىن ىشكى قۇرىلىم بولىپ تابىلادى. وقيعا - تاريحي، اڭىزدىق نەمەسە تۇرمىستىق نەگىزدەگى باستاپقى سيتۋاتسيا. بۇل – سىرتقى قابات بولىپ ەسەپتەلەدى. تارتىس — تەك كەيىپكەرلەر اراسىنداعى عانا ەمەس، مورالدىق قۇندىلىقتار اراسىنداعى قاقتىعىس. تاڭداۋ — كەيىپكەردىڭ ىشكى شەشىم ءساتى، ونىڭ ادامدىق بولمىسى وسى جەردە اشىلادى. ءتۇيىن — دايىن ۇكىم ەمەس، وقىرماندى ويلانۋعا ءماجبۇر ەتەتىن فيلوسوفيالىق ناتيجە. وسى قۇرىلىم ارقىلى شاحانوۆ پوەزياسى بايانداۋشى سيپاتتان گورى ەتيكالىق پروتسەسس سيپاتىنا يە بولادى. اقىن وقيعانى ايتىپ بەرمەيدى — ونى مورالدىق سىناق الاڭىنا اينالدىرادى. سوندىقتان بۇل پوەزيادا ماڭىزدىسى نە بولدى؟ دەگەن سۇراق ەمەس، كىم قالاي شەشىم قابىلدادى؟ دەگەن ماسەلە. بۇل تۇرعىدان العاندا، شاحانوۆتىڭ باللادالىق پوەزياسى — ليريكا مەن دراماتۋرگيانىڭ سينتەزى، ال ونىڭ ىشكى مەحانيزمى — ەكزيستەنتسيالدىق (بولمىستىق) تاڭداۋ لوگيكاسى.

شاحانوۆ پوەزياسىنداعى وقيعالى-باللادالىق ارنانى قۇرايتىن نەگىزگى شىعارمالار ونىڭ تاريحي-فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىنىڭ وزەگىن قالىپتاستىرادى. بۇل قاتارعا: «وتىرار ويرانى»، «نارىنقۇم زاۋالى»، «عاشىقتىق عالاماتى»، «اكە ۇكىمى» جانە «كەتە بالىقتىڭ ەرلىگى» سياقتى ت.ب. كوپتەگەن تۋىندىلار جاتادى. اتالعان شىعارمالاردىڭ بارلىعىنا ورتاق سيپات — جەكە وقيعانى ەمەس، ۇجىمدىق مورالدىق تاجىريبەنى كورسەتۋ. ياعني، بۇل ولەڭدەردە ناقتى ءبىر تاريحي نەمەسە تۇرمىستىق جاعداي بەينەلەنگەنىمەن، ولاردىڭ ماعىناسى سول وقيعادان الدەقايدا كەڭ. مىسالى: «وتىرار ويرانى» — تەك تاريحي اپات ەمەس، ساتقىندىق پەن اردىڭ قاقتىعىسىنىڭ امبەباپ مودەلى. «نارىنقۇم زاۋالى» — تاريحي ادىلەتسىزدىك ارقىلى رۋحاني قارسىلىقتىڭ فەنومەنىن اشادى. «عاشىقتىق عالاماتى» — ماحابباتتى جەكە سەزىم ەمەس، تاعدىرلىق جانە مورالدىق كاتەگوريا رەتىندە قاراستىرادى. «اكە ۇكىمى» — وتباسى اياسىنداعى وقيعا ارقىلى ادامدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ شەگىن انىقتايدى. «كەتە بالىقتىڭ ەرلىگى» — اڭىزدىق سيۋجەت نەگىزىندە ەرلىك پەن نامىستىڭ ارحەتيپتىك مودەلىن ۇسىنادى. بۇل شىعارمالاردا وقيعا ءوزىنىڭ دەربەس مانىنەن اجىراپ، سيمۆولدىق جۇيەگە اينالادى. ياعني، ءاربىر شىعارما — بەلگىلى ءبىر مورالدىق ۇعىمنىڭ كوركەم فورماسى. وسىلايشا، شاحانوۆ پوەزياسىندا باللادا جانرى تەك وقيعالىق بايانداۋ ەمەس، ۇلتتىق تاريحي سانانى مورالدىق-فيلوسوفيالىق دەڭگەيدە قايتا پايىمداۋ ءتاسىلى رەتىندە كورىنەدى.

شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى — تاريحي دەرەك پەن اڭىزدىق بايانداۋدىڭ ورگانيكالىق بىرىگۋى. بۇل سينتەز ونىڭ شىعارمالارىن قاراپايىم رەاليستىك دەڭگەيدەن شىعارىپ، سيمۆولدىق-فيلوسوفيالىق كەڭىستىككە كوتەرەدى. اقىننىڭ پوەتيكالىق ويلاۋىندا: ءبىرىنشى، تاريحي دەرەك — ناقتى وقيعا، ۋاقىت جانە تۇلعالار (مىسالى، وتىرار تراگەدياسى); ەكىنشى، كوركەم اڭىز — وقيعانىڭ بەينەلىك كەڭەيۋى جانە ميفتىك سيپات الۋى; ءۇشىنشى، سيمۆول — وقيعانىڭ جالپىلانعان فيلوسوفيالىق مانگە يە بولۋى سياقتى ءۇش قابات قاتار جۇمىس ىستەيدى. مۇنداي قۇرىلىمنىڭ ناتيجەسىندە، ناقتى تاريح ۇلتتىق جادقا اينالادى، اڭىز رۋحاني تاجىريبەنىڭ فورماسىنا وزگەرەدى جانە سيمۆول فيلوسوفيالىق كاتەگورياعا كوتەرىلەدى. مىسالى، وتىرار تۋرالى سيۋجەت تەك ءبىر قالانىڭ تاعدىرى ەمەس، ول وركەنيەت پەن ۆارۆارلىقتىڭ (جابايىلىقتىڭ) قاقتىعىسى، ار مەن ساتقىندىقتىڭ ماڭگىلىك كۇرەسى جانە ۇلتتىق رۋحتىڭ سىن ساعاتى رەتىندە كورىنەدى. اڭىز بەن شىندىقتىڭ جىمداسۋى شاحانوۆ پوەزياسىنا بىرنەشە ماڭىزدى فۋنكتسيا بەرەدى. ول ۋاقىتتىق شەكتەۋدەن بوساتادى، وقيعانى ارحەتيپتىك دەڭگەيگە كوتەرەدى، وقىرمان ساناسىندا تەرەڭ ەموتسيونالدىق جانە فيلوسوفيالىق اسەر قالىپتاستىرادى. وسى تۇرعىدان العاندا، اقىننىڭ پوەتيكاسى سيمۆولدىق ويلاۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن. ول ناقتىنى ايتۋمەن شەكتەلمەيدى — ناقتى ارقىلى ماڭگىلىكتى كورسەتەدى.

جالپى ايتقاندا، وقيعالى-باللادالىق پوەزيا مۇحتار شاحانوۆ شىعارماشىلىعىندا، ليريكادان دراماتۋرگيالىق ويلاۋعا ءوتۋدى، جەكە سەزىمنەن ۇجىمدىق مورالدىق تاجىريبەگە كوتەرىلۋ پروتسەسىن جانە تاريحي ماتەريالدى فيلوسوفيالىق جۇيەگە اينالدىرۋ ءتاسىلىن كورسەتەدى. بۇل ارنادا پوەزيانىڭ تابيعاتى: ولەڭ — سەزىم ەمەس، سىناق; وقيعا — ماقسات ەمەس، قۇرال; كەيىپكەر — بەينە ەمەس، مورالدىق سۋبەكت جانە وقىرمان — باقىلاۋشى ەمەس، شەشىم قابىلداۋشى بولىپ تۇبەگەيلى وزگەرەدى. سوندىقتان شاحانوۆتىڭ باللادالىق پوەزياسىن جانرلىق تۇرعىدان، وقيعالى-فيلوسوفيالىق پوەزيا نەمەسە ەتيكالىق-درامالىق باللادا رەتىندە انىقتاۋعا تولىق نەگىز بار. بۇنى — قازاق پوەزياسىندا وقيعا مەن فيلوسوفيانى ءبىرتۇتاس جۇيەگە بىرىكتىرگەن جاڭا كوركەمدىك مودەل دەسەك بولادى.

ءبىز بۇل ويلارىمىزدى تومەندە مىسال رەتىندە «وتىرار ويرانىن» تالداۋ ارقىلى ىلگەرلەتىپ كورەيىك:

«وتىرار ويرانى» تەك تاريحي وقيعا ەمەس، ول وركەنيەت پەن ۆارۆارلىقتىڭ قاقتىعىسى، ساتقىندىق پەن ەرلىكتىڭ ماڭگىلىك تارتىسى سونىمەن بىرگە رۋح پەن بيلىكتىڭ كۇرەسى بولىپ تابىلادى. مۇحتار شاحانوۆ شىعارماشىلىعىنداعى وقيعالى-باللادالىق پوەزيانىڭ ەڭ بيىك كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى — «وتىرار ويرانى» (كەي نۇسقالاردا «وتىرار قاھارماندىعى نەمەسە جەڭىلگەن جەڭىمپاز تۋرالى داستان») تۋىندىسى. بۇل شىعارما سىرتقى قۇرىلىمى جاعىنان تاريحي وقيعاعا نەگىزدەلگەن ەپيكالىق پوەما بولعانىمەن، ىشكى مازمۇنى تۇرعىسىنان تەرەڭ فيلوسوفيالىق-ەكزيستەنتسيالدىق سيپاتقا يە كۇردەلى كوركەم جۇيە بولىپ ەسەپتەلەدى. اتالعان تۋىندىنى تەك تاريحي جىر نەمەسە ءداستۇرلى باللادا شەڭبەرىندە قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. سەبەبى مۇندا وقيعا بايانداۋ نەگىزگى ماقسات ەمەس، ول — مورالدىق، ەتيكالىق جانە بولمىستىق (ەكزيستەنتسيالدىق) ماسەلەلەردى اشۋدىڭ كوركەم قۇرالى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، «وتىرار ويرانى» — پوەتيكالىق فورماداعى تراگەديالىق فيلوسوفيا.

شىعارمانىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى بىرنەشە دەڭگەيلى تارتىسقا نەگىزدەلگەن: (1) تاريحي-سىرتقى تارتىس. بۇل دەڭگەيدە شىڭعىس حان باستاعان جاۋلاۋشى كۇش پەن قايىرحان قورعاعان وتىرار قالاسىنىڭ اراسىنداعى كۇرەس بەينەلەنەدى. التى ايعا سوزىلعان قورعانىس — تەك اسكەري قارسىلىق ەمەس، ۇلتتىق رۋحتىڭ كورىنىسى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. بۇل تارتىس جاۋلاپ الۋ مەن قورعاۋ سىندى كلاسسيكالىق ەپيكالىق قارسىلاستىق ۇلگىسىنە سايكەس كەلەدى. (2) ىشكى-مورالدىق تارتىس. شىعارمانىڭ شىنايى ءدراماتيزمى وسى قاباتتا اشىلادى. قاراشوقى بەينەسى ارقىلى ساتقىندىق ماسەلەسى كوتەرىلەدى. بىراق اقىن ساتقىندىقتى جەكە مىنەزدىڭ السىزدىگى رەتىندە عانا ەمەس، ادام بولمىسىنىڭ كۇردەلى قايشىلىعى رەتىندە كورسەتەدى. اسىرەسە قاراشوقىنىڭ اكەسى بەينەسى — شىعارمانىڭ ەڭ تراگەديالىق نۇكتەسى. اكەنىڭ ءوز پەرزەنتىن ايىپتاۋى — قاندىق بايلانىس پەن مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قاقتىعىسى، ياعني ەكزيستەنتسيالدىق تاڭداۋ سيتۋاتسياسى. (3) بولاشاق-ءۇمىت جەلىسى. وتىراردىڭ كۇيرەۋىمەن قاتار، شىعارمادا ءۇمىت ءموتيۆى دە ساقتالادى. قالادان امان شىققان بالا بەينەسى — تاريحي جالعاستىقتىڭ سيمۆولى. سوڭعى بولىمدە اقىن ءوزىن سول ۇرپاقتىڭ وكىلى رەتىندە تانىستىرىپ، تاريحي جادى مەن رۋحاني ساباقتاستىق يدەياسىن بەكىتەدى. بۇل — تراگەديادان كەيىنگى رۋحاني قايتا تۋ كونتسەپتسياسى.

شىعارمادا بىرنەشە ىرگەلى مورالدىق-ەكزيستەنتسيالدىق ۇعىمدار جۇيەسى بار:

ساتقىندىق فەنومەنى. شىعارماداعى ەڭ وتكىر تۇجىرىمداردىڭ ءبىرى — ساتقىندىقتىڭ بولمىستىق تابيعاتى. شىڭعىس حان اۋزىمەن ايتىلاتىن «ەلىن ساتقان ادام — وزگەنى دە ساتادى» دەگەن يدەيا ساتقىندىقتىڭ ۋنيۆەرسالدى زاڭدىلىعىن بىلدىرەدى. بۇل جەردە ساتقىندىق تاريحي ارەكەت ەمەس، ادامنىڭ ىشكى قۇرىلىمىنا ءتان ەتيكالىق داعدارىس رەتىندە كورىنەدى.

ەرلىك پەن جەڭىلىس پارادوكسى. قايىرحان بەينەسى ارقىلى اقىن «جەڭىلىس» ۇعىمىن قايتا قاراستىرادى. قالا قۇلاعانىمەن، رۋح جەڭىلمەيدى. كەرىسىنشە، سىرتتاي جەڭگەن كۇش (شىڭعىس حان) مورالدىق تۇرعىدان كۇماندى بەينەدە كورىنەدى. وسىلايشا شىعارمادا، جەڭىس – اقيقات، ال جەڭىلىس – السىزدىك ەمەس دەيتىن كلاسسيكالىق بينارلىق وپپوزيتسيالار قايتا ماندەلەدى.

«وسال جەر» كونتسەپتسياسى. شىعارمادا بىرنەشە رەت قايتالاناتىن يدەيا — ءار كۇشتىڭ ءالسىز تۇسىنىڭ بولۋى. بىراق بۇل السىزدىك فيزيكالىق ەمەس، مورالدىق سيپاتتا. وتىراردىڭ كۇيرەۋ سەبەبى — سىرتقى شابۋىل ەمەس، ىشكى ساتقىندىق. بۇل — تاريحي وقيعانىڭ فيلوسوفيالىق تۇجىرىمداماسى.

«وتىرار ويرانى» شىعارماسىنىڭ ەڭ تەرەڭ قاباتى — ونىڭ ەكزيستەنتسيالدىق مازمۇنى. الايدا بۇل مازمۇن باتىستىق ەكزيستەنتسياليزمدەگى جەكە تۇلعانىڭ جالعىزدىعى مەن ەركىندىگى ماسەلەسىنەن وزگەشە. مىسالى، جان-پول سارتر فيلوسوفياسىندا نەگىزگى نازار جەكە ادامنىڭ تاڭداۋ ەركىندىگىنە اۋدارىلسا، شاحانوۆ پوەزياسىندا باستى ماسەلە — ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك. بۇل تۇرعىدا شىعارمادا كەلەسى كاتەگوريالار: ار جانە نامىس، تاريحي جاۋاپكەرشىلىك، ۇلتتىق بىرلىك جانە رۋحاني ادالدىق الدىڭعى قاتارعا شىعادى. نەمەسە، مۇندا «جەكە ەكزيستەنتسيا» ەمەس، «ۇلتتىق ەكزيستەنتسيا» كورىنىس تابادى. ءار كەيىپكەر — تەك جەكە تۇلعا ەمەس، بەلگىلى ءبىر مورالدىق ءپرينتسيپتىڭ تاسىمالداۋشىسى.

شىعارماداعى كەيىپكەرلەر شارتتى تۇردە بىرنەشە تيپكە بولىنەدى: قايىرحان — ار مەن رۋحتىڭ سيمۆولى، قاراشوقى — ساتقىندىق پەن رۋحاني قۇلدىراۋدىڭ كورىنىسى، قاراشوقىنىڭ اكەسى — تراگەديالىق سانا مەن كەشىگۋ سيمۆولى، شىڭعىس حان — سىرتقى جاۋ عانا ەمەس، اقيقاتتى اشۋشى پارادوكسالدى فيگۋرا. اسىرەسە شىڭعىس حان بەينەسى بىرجاقتى نەگاتيۆتى كەيىپكەر ەمەس. ول كەي تۇستا مورالدىق شىندىقتى اشاتىن، ءتىپتى فيلوسوفيالىق دەڭگەيدە سويلەيتىن تۇلعا رەتىندە كورىنەدى. بۇل — اۆتوردىڭ كۇردەلى كوركەمدىك ءتاسىلى.

«وتىرار ويرانى» شىعارماسىنىڭ جانرلىق تابيعاتى سينكرەتتىك (تۇتاستىق) سيپاتتا. وندا، باللادالىق ەلەمەنتتەر، ەپيكالىق بايانداۋ، درامالىق ديالوگ جانە فيلوسوفيالىق تولعانىس ءوزارا توعىسادى. سوندىقتان بۇل تۋىندىنى «پوەتيكالىق تراگەديا» نەمەسە «فيلوسوفيالىق داستان» دەپ اتاۋ عىلىمي تۇرعىدان نەعۇرلىم ءدال كەلەدى.

«وتىرار ويرانى» — تاريحي تاقىرىپقا قۇرىلعان شىعارما عانا ەمەس، ۇلتتىق سانانىڭ، مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جانە ادام بولمىسىنىڭ كۇردەلى قاباتتارىن قاتار اشاتىن كوپدەڭگەيلى پوەتيكالىق جۇيە. بۇل تۋىندىدا مۇحتار شاحانوۆ تاريحتى جاي بايانداۋدى ماقسات ەتپەيدى; كەرىسىنشە، ونى فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قايتا پايىمداپ، ادامزاتتىق مانگە كوتەرەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، وتىرار — ناقتى گەوگرافيالىق كەڭىستىك ەمەس، رۋحاني-سيمۆولدىق كەڭىستىك. ول ادام بولمىسىنىڭ بەرىكتىگى مەن السىزدىگىن، ار مەن ساتقىندىقتىڭ ماڭگىلىك تارتىسىن سونىمەن بىرگە، جەڭىلىس پەن رۋحتىڭ ديالەكتيكاسىن بىرىكتىرەتىن امبەباپ مودەلگە اينالادى.

شىعارماداعى ەرلىك پەن ساتقىندىق، رۋح پەن كۇش، نامىس پەن ايلا جانە جەڭىلىس پەن مورالدىق ۇستەمدىك سياقتى نەگىزگى قاراما-قارسىلىقتار تاريحي شەڭبەردەن شىعىپ، جالپىادامزاتتىق ەتيكالىق كاتەگوريالارعا اينالادى. سوندىقتان «وتىرار ويرانى» — وتكەننىڭ كوركەم شەجىرەسى ەمەس، بۇگىنگى جانە بولاشاققا باعىتتالعان رۋحاني-ەتيكالىق ۇندەۋ. وسى دەڭگەيدە تاريح ءوزىنىڭ دەرەكتىك سيپاتىن جوعالتىپ، مورالدىق ارحەتيپكە اينالادى. ياعني، وتىرار — تەك بولعان وقيعا ەمەس، قايتالانىپ وتىراتىن ادامزاتتىق جاعدايدىڭ سيمۆولى.

شاحانوۆتىڭ باللادالىق پوەزياسىندا كەيىپكەرلەر كلاسسيكالىق پسيحولوگيالىق پورترەت دەڭگەيىندە بەرىلمەيدى. ولار — بەلگىلى ءبىر مىنەزدىڭ نەمەسە تاعدىردىڭ يەسى عانا ەمەس، ەتيكالىق ۇستانىمداردىڭ كوركەم كورىنىسى، ياعني مورالدىق مودەلدەر. كەيىپكەرلەردى نەگىزگى تيپولوگيالىق جۇيە بويىنشا ءۇش ارناعا بولۋگە بولادى:

ارلى كەيىپكەر. بۇل تيپ — پوەزياداعى رۋحاني بيىكتىكتىڭ ولشەمى. ول ادىلەت پەن نامىستى قورعايدى، جەكە مۇددەدەن گورى ۇجىمدىق، رۋحاني قۇندىلىقتى جوعارى قويادى جانە كوبىنە تراگەديالىق تاعدىرعا ۇشىرايدى، بىراق مورالدىق تۇرعىدان جەڭىسكە جەتەدى. مىسالى، «وتىرار ويرانىنداعى» قايىرحان بەينەسى — تاندىك جەڭىلىس پەن رۋحاني جەڭىستىڭ سيمۆولى.

ساتقىن كەيىپكەر. بۇل تيپ — مورالدىق كۇيرەۋدىڭ كورىنىسى. ول جەكە پايداسىن، قورقىنىشىن نەمەسە السىزدىگىن تاڭدايدى، تاريحي جانە رۋحاني جاۋاپكەرشىلىكتى بۇزادى. كوبىنە ءوزىن-ءوزى اقتاي المايتىن تراگەديالىق كۇيدە قالادى. ساتقىندىق شاحانوۆ پوەزياسىندا تەك جەكە ارەكەت ەمەس، رۋحاني ازعىندىقتىڭ شەگى رەتىندە بەينەلەنەدى.

ارالىق كەيىپكەر. ەڭ كۇردەلى ءارى تەرەڭ تيپ. ول ەكىۇداي كۇيدە بولادى، ناقتى شەشىمگە دەيىن ىشكى قايشىلىقتى باستان كەشىرەدى جانە وقىرماننىڭ وزىندىك رەفلەكسياسىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تيپ ارقىلى اقىن وقىرماندى سىرتتان باقىلاۋشى ەمەس، ىشكى قاتىسۋشىعا اينالدىرادى. وسى تيپولوگيا ناتيجەسىندە شاحانوۆ پوەزياسى پسيحولوگيالىق رەاليزمنەن گورى ەتيكالىق سيمۆوليزمگە جاقىندايدى. كەيىپكەر — مىنەز ەمەس، تاڭداۋ فورمۋلاسى بولىپ كەلەدى.

وقيعالى-باللادالىق پوەزيانىڭ باستى ەرەكشەلىگى — ونىڭ قابىلداۋشىعا اسەر ەتۋ ءتاسىلى. بۇل پوەزيادا ءماتىن تەك وقىلمايدى، ول سەزىلەدى، باعالانادى، ىشكى جاقتان رەاكتسيا تۋدىرادى. شاحانوۆ پوەزياسى وقىرماندى بەيتاراپ قالدىرمايدى. ول ارنايى قۇرىلعان ەموتسيونالدىق-ەتيكالىق مەحانيزم ارقىلى وقىرمان ساناسىن بەلسەندى كۇيگە ەنگىزەدى. اتاپ ايتقاندا، وقىرمان كۇيىنۋ ارقىلى تراگەديالىق وقيعاعا ەموتسيونالدى ەنىپ، تاريحي قاسىرەتتى ىشكى دەڭگەيدە سەزىنەدى; جيرەنۋ ارقىلى ساتقىندىق پەن ادىلەتسىزدىككە قارسى مورالدىق قارسىلىق قالىپتاستىرادى، سونىمەن قوسا، جاقتاسۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر كەيىپكەر جاعىنا ءوتىپ، ەتيكالىق پوزيتسيا تاڭدايدى. ياعني، شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ نەگىزگى ستراتەگياسى — وقىرماندى اقپارات قابىلداۋشىدان مورالدىق شەشىم قابىلداۋشى سۋبەكتىگە اينالدىرۋ. بۇل — پوەزيانىڭ اسەر ەتۋ دەڭگەيىن ەستەتيكالىق شەڭبەردەن شىعارىپ، ەتيكالىق تاجىريبەگە اينالدىراتىن ەرەكشە ءتاسىل.

جالپى قورىتىندىلاسىق، وقيعالى-باللادالىق پوەزيا مۇحتار شاحانوۆ شىعارماشىلىعىندا تاريحي دەرەكتى، اڭىزدىق ويلاۋ جۇيەسىن جانە مورالدىق فيلوسوفيانى ءبىرتۇتاس كوركەم مودەلگە بىرىكتىرەدى. بۇل ارنادا: وقيعا بايانداۋ ەمەس، مورالدىق تاجىريبە قۇرالىنا اينالادى; تاريح وتكەن ەمەس، ادامدىق قۇندىلىقتاردى تەكسەرۋ الاڭىنا وزگەرەدى; كەيىپكەر وبراز ەمەس، ەتيكالىق تاڭداۋ مودەلى بولىپ قالىپتاسادى، سونىمەن قاتار، وقىرمان تىڭداۋشى ەمەس، ىشكى تورەشى بولىپ پوەزيانىڭ تابيعاتى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. وسىلايشا، شاحانوۆتىڭ باللادالىق پوەزياسى قازاق ادەبيەتىندە جاڭا ساپالىق دەڭگەي قالىپتاستىردى. ول پوەزيانى سەزىمدىك كەڭىستىكتەن مورالدىق-فيلوسوفيالىق كەڭىستىككە كوشىردى.

1. بولمىسشىلدىق وزەك: شاحانوۆ پوەزياسىنداعى ىشكى قۇندىلىقتار جۇيەسى

مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنداعى رۋحاني-ەتيكالىق قۇرىلىم جەكە-جەكە مورالدىق ۇعىمداردىڭ جيىنتىعى ەمەس، ءوزارا بايلانىسقان، ىشكى لوگيكاسى بار تۇتاس جۇيە رەتىندە كورىنەدى. بۇل جۇيەنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن قۇندىلىقتاردى قاتارلاستىرا سيپاتتاۋ جەتكىلىكسىز; ولاردى يەرارحيالىق (جىكتىك ءتارتىپ) قۇرىلىم رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا، اقىن پوەتيكاسىنداعى بارلىق نەگىزگى قۇندىلىقتاردى بىرىكتىرىپ، باعىتتاپ تۇراتىن ورتالىق كاتەگوريا — «ار» ۇعىمى. ال نامىس، ادالدىق، شىنشىلدىق، قايسارلىق، ادىلدىك، اسقاقتىق، ەركىندىك، مىنەز جانە ورشىلدىك ت. ب. — وسى وزەكتىڭ ءتۇرلى فورمالىق كورىنىستەرى. ونىڭ وسى كۇردەلى دە، ءبىر بەتكەي ۇستانىمىن «ار» توڭىرەگىنە ۇيىستىرساق، ونىڭ پەزياسىنىڭ وزەگىن اڭعارا الامىز. ارينە، اقىننىڭ بۇل ۇستانىمدارىنىڭ قارسى، ءوزى جەك كورەتىن جاعىندا قورقاقتىق، ەزدىك، السىزدىك، وپاسىزدىق، ساتقىندىق، جالعاندىق، ەكى بەتكەيلىك جانە وزىمشىلدىك ت.ب. لار تۇراتىنى ءسوزسىز. وسىلايشا ونىڭ ولەڭدەرى قاراما – قارسىلىقتاردىڭ قاقتىعىسى ارقىلى جارقىن جاقتاردى نۇسقايدى. دەمەك، شاحانوۆ پوەزياسىنداعى ىشكى قۇندىلىقتار جۇيەسى «ار»دى بولمىستىق (ەكزيستەنتسيالدىق) وزەك ەتەدى دەگەن ءسوز.

شاحانوۆ پوەزياسىندا «ار» مورالدىق ولشەم عانا ەمەس، ادام بولمىسىنىڭ ىرگەتاسى. ول ادامدى انىقتايدى، ونىڭ رۋحاني شەكاراسىن بەلگىلەيدى، بارلىق ارەكەت پەن تاڭداۋدىڭ ىشكى ولشەمىنە اينالادى. بۇل تۇرعىدا «ار» قاسيەت ەمەس، ونتولوگيالىق پرينتسيپ، ياعني ادامنىڭ كىم ەكەنىن ايقىندايتىن نەگىز. اقىن پوەتيكاسىندا ادام بايلىعىمەن ەمەس، بىلىمىمەن ەمەس، ءدال وسى ار دەڭگەيىمەن ولشەنەدى.

(1)«اردىڭ» ينتۋيتيۆتىك (تىكە تۇيسىكتىك) فورماسى نەگىزىندەگى ەرتە كەزەڭ. اقىننىڭ ەرتە كەزەڭدەگى ليريكالارىندا «ار» ۇعىمى تىكەلەي فيلوسوفيالىق كاتەگوريا رەتىندە اتالمايدى. بىراق ونىڭ العىشارتتارى ايقىن بايقالادى. بۇل كەزەڭدە، ادام — ەڭ الدىمەن سەزىم يەسى، ماحاببات — تازالىق پەن سەنىمنىڭ كورىنىسى جانە ءومىر — رۋحاني ۇيلەسىم كەڭىستىگى رەتىندە بەرىلەدى. وسىنداي پوەتيكالىق الەمدە «ار» ۇعىمى: تازالىق، ادالدىق جانە سەنىمگە بەرىكتىك تۇرىندە كورىنەدى. مىسالى، ەرتە كەزگى ماحاببات ليريكالارىندا وپاسىزدىق جوق، كۇمان از، سەزىم — كىرشىكسىز. بۇل — ءالى رەفلەكسياعا تۇسپەگەن، بىراق بار بولمىستى انىقتايتىن تابيعي مورالدىق تۇتاستىق. ال «اكە تۋرالى جىر» سياقتى شىعارمالاردا «اردىڭ» العاشقى ناقتى فورماسى كورىنەدى. اكە بەينەسى ارقىلى تالاپ پەن مەيىرىمنىڭ بىرلىگى، ادىلدىك پەن قاتالدىقتىڭ ۇيلەسىمى سونداي – اق جاۋاپكەرشىلىك پەن ءتارتىپ بەرىلەدى. نەمەسە ەرتە كەزەڭدە «ار» سەزىمدىك تازالىق، تاربيەلىك قۇندىلىق جانە ىشكى ادامدىق نەگىز رەتىندە قالىپتاسادى.

(2) «اردىڭ» مورالدىق تاڭداۋ كاتەگورياسىنا اينالۋى بارىسىنداعى وتپەلى كەزەڭ. اقىن پوەزياسىنىڭ كەلەسى كەزەڭىندە «ار» ۇعىمى ساپالىق وزگەرىسكە ۇشىرايدى. ەندى ول تابيعي كۇي ەمەس، سانالى تاڭداۋ ناتيجەسى رەتىندە كورىنە باستايدى. بۇل وزگەرىستىڭ ايقىن كورىنىسى — «تاناگوز» پوەماسىنان دا بايقالادى. بۇل شىعارمادا، ماحاببات — تەك سەزىم ەمەس، ول — تاڭداۋ، ال تاڭداۋ — جاۋاپكەرشىلىك. مۇرات بەينەسى ارقىلى «ار» العاش رەت ءوزىن شەكتەۋ، قۇرباندىققا بارۋ، سونىمەن بىرگە باسقا ءۇشىن ءوز مۇمكىندىگىنەن باس تارتۋ سياقتى ارەكەتتەر ارقىلى اشىلادى. بۇل جەردە ماڭىزدىسى، ار — تابيعي قاسيەت ەمەس، سانالى ەرىكتىڭ ناتيجەسى. ياعني، ار سەزىم، تاڭداۋ جانە جاۋاپكەرشىلىك ساتىسىنان ءوتىپ تۇلعالانادى. بۇل — شاحانوۆ پوەزياسىنداعى العاشقى بولمىستىق (ەكزيستەنتسيالدىق) بۇرىلىس.

(3) «اردىڭ» تاريحي-ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن باللادالىق كەزەڭى. وقيعالى-باللادالىق شىعارمالاردا «ار» ۇعىمى جەكە ادام شەڭبەرىنەن شىعىپ، ۇلتتىق جانە تاريحي كاتەگورياعا اينالادى. مىسالى، «وتىرار ويرانى» شىعارماسىندا، قايىرحان — اردىڭ تۇلعالانعان بەينەسى، قاراشوقى — اردان ايىرىلۋدىڭ سيمۆولى، ال شىڭعىس حان — كۇش پەن بيلىك لوگيكاسىنىڭ كورىنىسى. بۇل جەردە «ار» جەكە قاسيەت ەمەس، ۇلتتىڭ رۋحاني يممۋنيتەتى. وتىرار تراگەدياسى ارقىلى اقىن، ار ساقتالسا — حالىق رۋحى جەڭىلمەيدى، ار جوعالسا — جەڭىس تە ءمانسىز دەگەن ويدى ۇسىنادى. بۇل كەزەڭدە «ار» ۇعىمى تاريحي جادىمەن، ۇلتتىق نامىسپەن جانە كوللەكتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىكپەن تىكەلەي بايلانىسادى. وسىلايشا، «ار» العاش رەت ۇلتتىق ەكزيستەنتسيانىڭ وزەگىنە اينالادى.

(4) «اردىڭ» قوعامدىق-فيلوسوفيالىق جۇيەگە اينالعان ازاماتتىق كەزەڭى. اقىننىڭ ازاماتتىق پوەزيالارىندا «ار» ۇعىمى ءوزىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىنە جەتەدى. بۇل كەزەڭدە ول جەكە مورالدىق ولشەم عانا ەمەس، قوعامدىق دياگنوز قويۋ قۇرالىنا اينالادى. اقىن بۇل كەزەڭدە ءتىل ماسەلەسى، ۇلتتىق سانا، تاريحي ادىلەت جانە رۋحاني قۇلدىراۋ سياقتى تاقىرىپتاردى كوتەرە وتىرىپ، ولاردىڭ بارلىعىن «ار» كاتەگورياسىمەن بايلانىستىرادى. بۇل تۋرالى مازمۇندى زەرتتەۋىمىزدىڭ كەلەسى «ازاماتتىق پوەزيا» بولىمىندە باسقا قىرىنان تولىقتىرىپ كەتەتىن بولامىز. بىراق وسى كەزەڭدە اقىن پوەزياسى ليريكادان مورالدىق تريبۋناعا كوتەرىلسە دە، كوركەمدىك تابيعاتىن جوعالتپاعاندىعىن ەسكەرتە كەتكىمىز كەلەدى.

تومەندە ءبىز اقىننىڭ «نارىنقۇم زاۋالى» پوەماسى مەن باسقا ولەڭدەرى ارقىلى «ار» ۇعىمىن جانە باسقا دا ىشكى قۇندىلىقتار جۇيەسىن ونان ارى ناقتىلىققا جەتكىزەتىن بولامىز. «نارىنقۇم پوەماسى» — قازاق پوەزياسىنداعى ىشكى قۇندىلىقتاردى ەڭ شەگىنە جەتكىزىپ، ەكزيستەنتسيالدىق دەڭگەيدە پايىمداعان تۋىندىلاردىڭ ءبىرى. بۇل شىعارمادا تاريحي وقيعا — ماحامبەت وتەمىسۇلى ءولىمى — تەك فاكتولوگيالىق دەرەك رەتىندە ەمەس، ادام بولمىسىنىڭ تۇپكى مورالدىق نەگىزدەرىن اشاتىن فيلوسوفيالىق سيتۋاتسيا رەتىندە بەرىلەدى.

پوەمانىڭ العاشقى جەلىسىندە ماحامبەتتىڭ ءولىم الدىنداعى ءتۇيسىنۋى سۋرەتتەلەدى. ءتۇس كورۋ ءموتيۆى — تەك كوركەمدىك ءتاسىل ەمەس، بولمىستىق الدىن-الا تانىمنىڭ فورماسى. اقىن ءوز اجالىن سەزىنەدى، بىراق ونىڭ الاڭداۋى جەكە تاعدىرعا ەمەس، ۇلتتىڭ رۋحاني بولاشاعىنا باعىتتالعان. «باسسىز قالۋ» مەتافوراسى فيزيكالىق ولىمنەن گورى رۋحاني جەتەكشىسىزدىك جانە ار-سانانىڭ السىرەۋى دەگەن ۇعىمداردى بىلدىرەدى. بۇل جەردە «ار» جەكە ادامدىق قاسيەت ەمەس، ۇلتتىق بولمىستىڭ وزەگى رەتىندە كورىنەدى. ماحامبەتتىڭ ولىمگە قاتىناسى — قورقىنىش ەمەس، كەرىسىنشە، ار الدىنداعى ادالدىقتىڭ سوڭعى بەكىتىلۋى. وسى ارقىلى پوەمادا ادالدىق ۋاقىت پەن ولىمنەن بيىك تۇرعان كاتەگوريا رەتىندە تانىلادى.

پوەمانىڭ ەكىنشى جەلىسى — ىقىلاس وبرازى ارقىلى بەرىلگەن ساتقىندىق فەنومەنى. بۇل جەردە ساتقىندىق جەكە قىلمىس ەمەس، ونتولوگيالىق (تۇلعالىق) قۇلدىراۋ، ياعني ادامنىڭ ادامدىق مانىنەن ايىرىلۋى رەتىندە سيپاتتالادى. ىقىلاستىڭ ارەكەتى ماتەريالدىق مۇددە ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتى تارك ەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل — اردىڭ تولىق جوققا شىعارىلۋى. سوندىقتان دا پوەمادا ساتقىندىق قاتەلىك ەمەس، بولمىستىق اپات رەتىندە باعالانادى.

ەڭ جوعارى فيلوسوفيالىق شارىقتاۋ — اكە ۇكىمى. اكە وبرازى بۇل جەردە جەكە تۇلعا ەمەس، ءداستۇرلى مورالدىڭ، دالا ەتيكاسىنىڭ تاسىمالداۋشىسى. ونىڭ ۇلىنا شىعارعان ۇكىمى ەموتسيالىق رەاكتسيا ەمەس، ار زاڭىن قالپىنا كەلتىرۋ ارەكەتى. اكەنىڭ: «مەنىڭ وشپەندىلىگىم — پەندەشىلىك، سەنىكى — ساتقىندىق» دەۋى — مورالدىق دەڭگەيلەردى ناقتى اجىراتۋ. بۇل جەردە جەكە سەزىم كەشىرىلۋى مۇمكىن، ۇلتتىق ساتقىندىق كەشىرىلمەيدى دەگەن قاعيدا بەكىتىلەدى. «دالا زاڭى — بابا زاڭى» فورمۋلاسى ارقىلى پوەمادا «ار» قۇقىقتان جوعارى، جازىلعان زاڭنان بۇرىنعى، ەكزيستەنتسيالدىق-ەتيكالىق ابسوليۋت رەتىندە تانىلادى.

پوەماداعى بارلىق جەلىلەردى بىرىكتىرەتىن وزەك — «ار» ۇعىمى. ول مورالدىق نورما عانا ەمەس، ادامنىڭ بولمىسىن انىقتايتىن ىرگەلى كاتەگوريا. بۇل تۇرعىدا ماحامبەت — ارعا ادالدىقتىڭ سيمۆولى، ىقىلاس — اردان ايىرىلۋدىڭ كورىنىسى، ال اكە — ار زاڭىن ساقتاۋشى. وسى ۇشتىك قۇرىلىم ارقىلى شىعارمادا «ار» تاڭداۋ، جاۋاپكەرشىلىك جانە بولمىس كاتەگوريالارىمەن تۇتاستىقتا قاراستىرىلادى. جالپى «نارىنقۇم زاۋالى» پوەماسى «ار» ۇعىمىن تاريحي وقيعا شەڭبەرىنەن شىعارىپ، ەكزيستەنتسيالدىق-فيلوسوفيالىق دەڭگەيگە كوتەرەدى. دەمەك، بۇل پوەما — ۇلتتىق ەتيكا مەن ەكزيستەنتسيالدىق فيلوسوفيا توعىسقان ىرگەلى كوركەم وي جۇيەسى.

نامىس — اردىڭ ديناميكالىق كورىنىسى. اقىننىڭ «ەركەكتەر جىرىندا» اتا قىراننىڭ:

«ەرلىك داڭقى قانات جايعان مىنا ۇلى زاماندا

مۇسىركەۋ ءسوز ەستۋدەن ءولىم جەڭىل ماعان دا»، - دەپ قۇزدان قۇلاپ ءولۋى بۇل ويىمىزدى ايعاقتايدى. ەگەر ار ىشكى ولشەم بولسا، وندا نامىس سول ولشەمنىڭ ارەكەتكە اينالۋى. نامىس قارسىلىق تۋدىرادى، ادىلەتسىزدىككە توزبەۋگە يتەرمەلەيدى، ىشكى ءپرينتسيپتى سىرتقى قادامعا جەتكىزەدى. سوندىقتان شاحانوۆ پوەزياسىندا نامىس ەموتسيا ەمەس، ەكزيستەنتسيالدىق ۇستانىم.

ادالدىق اردىڭ وزگەرمەيتىندىگىن، ۋاقىتقا توزىمدىلىگىن بىلدىرەدى. «شىڭ باسىنداعى وقيعا» ولەڭىندەگى جىگىتتىڭ سەرتكە بەرىكتىگى، ادالدىعى، ەرلىگى; قىزدىڭ قورقاقتىق، السىزدىك ىستەپ سەرتتەن تايۋى جانە قىز اعاسى مەن اكەسىنىڭ نامىسقا كۇيىپ ار الدىندا ازاپتانۋى جەكە – جەكە سيپات رەتىندە ەمەس، بولمىستىق تاڭداۋ جاعدايىندا اشىلاتىن قۇندىلىقتار جۇيەسى رەتىندە كورىنەدى. شىعارمادا سەرتكە ادالدىق — اردىڭ كورىنىسى بولسا، ودان تايۋ — رۋحاني السىزدىك رەتىندە باعالانادى. ال نامىس — وسى قۇندىلىقتاردىڭ شەكتىك ولشەمىن بەلگىلەيتىن كاتەگوريا رەتىندە كورىنەدى. شىعارما ەرلىك، وپاسىزدىق، السىزدىك، نامىس، ادالدىقتىڭ ناقتى مىسالى. بىراق ودان دا ماڭىزدىسى بۇل — اردىڭ سىنالاتىن ءساتى.

مىنەز بەن تەكتىلىك ار، نامىس جانە ادالدىق سياقتى قاسيەتتەردىڭ جيناقتالعان فورماسى، ادامنىڭ تۇراقتى رۋحاني ءتيپى. اقىن پوەزياسىندا قۇندىلىقتار ابستراكت كۇيدە قالمايدى، ولار مىنەزگە اينالادى. شاحانوۆتىڭ «ەركەكتەرگە كوزقاراس نەمەسە ايەلگە سيرەك جولىعاتىن باق» ولەڭىندە ار، نامىس ۇعىمى ءسال باسقاشالاۋ ايتىلادى. تۇلپارداعى شودىر مىنەز بەن جۋاس ات تاڭداۋى بارىسىندا، ارينە، سوڭعى ناتيجە ارتىقشىلىق كوزدەلەدى. ويتكەنى تۇلپار دا نامىس بار، تەك بار، مىنەز بار، ول ماقساتىنا جەتە بىلەدى. ەركەكتىڭ ايەلگە، ايەلدىڭ ەركەككە ۇقساۋى ادامدى ءوز تابيعي قاسيەتىنەن ايىرادى. ادامدى ۇساق مىنەزىنە قاراپ باعالاۋ — قاتەلىك، ويتكەنى كەيبىر “ىڭعايسىز” قاسيەتتەردىڭ تۇبىندە نامىس، ەركىندىك جانە تەكتىلىك جاتادى. ناعىز تۇلعا — ءوز بولمىسىنان ايرىلمايتىن، ىشكى ەركىندىگىن ساقتايتىن ادام. ەر مەن ايەلدىڭ باقىتتى ۇيلەسىمى — ءبىرىن-ءبىرى وزگەرتۋگە تىرىسۋدا ەمەس، ارقايسىسىنىڭ تابيعي قاسيەتى مەن رۋحاني دەربەستىگىن قۇرمەتتەۋدە. ەركىندىك جوعالعان جەردە — تۇلعالىق تا، باقىت تا ءمانىن جوعالتادى. بۇل تۇرعىدا ادام — يدەيا ەمەس، مىنەز ارقىلى كورىنەتىن بولمىس. شاحانوۆ كەيىپكەرلەرىندە كەيدە «قاتالدىق»، «شودىرلىق» سياقتى قاسيەتتەردىڭ بولۋى كەمشىلىك ەمەس، ىشكى ەركىندىك پەن نامىستىڭ بەلگىسى رەتىندە تۇسىندىرىلەدى.

ورشىلدىك – جوعارىعا ۇمتىلۋ، شەكتەن اسۋ جانە رۋحاني قوزعالىس. بۇل — اردىڭ ستاتيكالىق ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. ورشىلدىك ارقىلى ادام ءوز دەڭگەيىن كەڭەيتەدى، بولمىستىق مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. شاحانوۆتىڭ «ەۆەرەستكە شىعۋ» ولەڭىندە:

«قۇداي ساعان ەركەك دەگەن اتبەردى،

داۋلەت بەردى،

اتاق بەردى،

باق بەردى.

شاراڭ قانشا ەندى سونىڭ بارىمەن،

قوشتاساتىن شاق كەلدى...» – دەپ، ارريانىڭ ترانزەيدى جانىپ ونىڭ ەركەكتىك نامىسىن قورعاپ قالۋ ءۇشىن، ىشكى ەرلىگىن الىپ شىعۋى كەرەمەت ورشىلدىك ەدى. سونىمەن بىرگە، ولەڭدە ماحابباتقا ادالدىق، سەرتكە بەرىكتىك، اسقاقتىق تۇر. سوندىقتان ورشىلدىكتى، اسقاقتىقتى امبيتسيا ەمەس، رۋحاني ديناميكا دەۋ كەرەك.

ءبىز شاحانوۆ پوەزياسىنداعى ىشكى قۇندىلىقتار جۇيەسىنە ءىشىنارا توقتالدىق. سولايدا اقىن پوەزياسىنداعى بۇل قۇندىلىقتار كەزدەيسوق ۇعىمدار جيىنتىعى ەمەس، ءبىر ورتالىققا باعىنعان تۇتاس قۇرىلىم ەكەندىگىن، سونىمەن بىرگە، قۇندىلىقتىڭ مىنەزگە، مىنەزدىڭ بولمىسقا اينالاتىندىعىن اڭعارامىز. وسى تۇرعىدان العاندا، مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنداعى «ار» — جالاڭ مورال ەمەس، ادامدى، قوعامدى جانە تاريحتى بايلانىستىراتىن امبەباپ رۋحاني كود. اقىن پوەزياسىندا قالىپتاسقان بۇل ىشكى قۇندىلىقتار جۇيەسى كەلەسى دەڭگەيدە سىرتقى قوعامدىق پوزيتسياعا اينالادى. ياعني ىشكى «ار» — ازاماتتىق ءۇننىڭ نەگىزىنە اينالىپ، قوعاممەن قاتىناستا جاڭا سيپاتقا يە بولادى.

1. ازاماتتىق پوەزيا: قوعام جانە اقىن
2. قوعام جانە پوەزيا: ازاماتتىق سانانىڭ كوركەم مودەلى

مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنداعى ازاماتتىق كەزەڭ كەنەتتەن پايدا بولعان قۇبىلىس ەمەس. ول اقىن شىعارماشىلىعىندا ەرتە قالىپتاسقان ىشكى قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ (ار، نامىس، ادالدىق، ت.ب.) بىرتىندەپ قوعامدىق كەڭىستىككە شىعۋىنىڭ زاڭدى ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. بۇل ۇدەرىستە شەشۋشى تاريحي فاكتورلار — ارال – بالقاش ماسەلەسى، جەلتوقسان وقيعاسى. وسى كەزەڭنەن كەيىن اقىن پوەزياسى جەكە مورال ماسەلەلەرىنەن قوعامدىق سانا مەن ۇلتتىق تاعدىر ماسەلەلەرىنە قاراي بەت بۇرادى. دەمەك، شاحانوۆ پوەزياسىندا ىشكى «ار» فيلوسوفياسى اشىققا شىعىپ ازاماتتىق پوزيتسياعا اينالادى.

ازاماتتىق كەزەڭدە اقىن پوەزياسىنىڭ تاقىرىپتىق اۋقىمى كەڭەيىپ، ۇلتتىق سانانىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن قامتيدى.

• ءتىل جانە ۇلتتىق بولمىس. شاحانوۆ پوەزياسىندا ءتىل قاتىناس قۇرالى ەمەس، ۇلتتىق بولمىستىڭ وزەگى بولىپ ەسەپتەلدى. «ءۇش تۇعىرلى ءتىل»، «بۇكىل بولمىسىمەن ورىستانعاندار»، «كوسموپوليت قازاقتار» جانە باسقا وسى ءتارىزدى ولەڭدەرىندە، تىلدەن الشاقتاۋ رۋحاني السىرەۋ، انا ءتىل – ار كاتەگورياسىمەن تەڭەستىرىلەدى.

«رۋح پەن تىلدەن بولىنگەن حالىق –

جەڭىلگەن حالىق – ول انىق.

عالامداستىرۋ داڭقى تەز بيلەپ ىرقىنا،

بۇل قۇندىلىقتارسىز قازاق ۇلتى دا

كەتەدى جەردەن ۇساقتاپ، ازىپ، جوعالىپ..». – ولەڭدەگى نەگىزگى يدەيا، ءتىل جوعالسا — ۇلتتىڭ ىشكى تۇتاستىعى بۇزىلادى، ءتىل ماسەلەسى — مادەني ەمەس، ۇلتتىڭ تاعدىرى ماسەلەسى دەگەندى بىلدىرەدى.

(2) ۇلتتىق سانا جانە تاريحي جادى. «وتىرار ويرانى» سياقتى شىعارمالاردا، تاريح وتكەندى بايانداۋ ەمەس، قازىرگى سانانى قالىپتاستىرۋ قۇرالى رەتىندە كورىنەدى. اقىن ءبىر رەتكى ساتقىندىقتىڭ ءوزى ءبىر ەلدى ءبىرجولاتا قۇرتىپ جىبەرە الاتىندىعى سىندى دايەك ارقىلى، ۇلتتىق سانانى قالىپتىستىرۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. تاريحتى ۇمىتۋ — رۋحاني جاۋاپسىزدىق دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. اقىن تاريحي سيۋجەتتەر ارقىلى بۇگىنگى قوعامعا مورالدىق باعا دا بەرەدى.

(3) قوعامدىق مورال داعدارىسى. اقىن پوەزياسىندا قوعامداعى كەلەڭسىز قۇبىلىستار جۇيەلى تۇردە سىنالادى: جەمقورلىق («جەپۋتاتتار»); جاعىمپازدىق («باعىنپازدىقتان وربىگەن جاعىمپازدىق»); رۋحاني ساتقىندىق («نامىسسىز دارىن ساتقىندارى») جانە قۇندىلىقتاردىڭ بۇزىلۋى («جاڭا قازاقتار»). مىسالى، «جاڭا قازاقتار» ولەڭىندە:

«سورلاسا جۇرت رۋحسىزدان سورلايدى.

قىرانداردان بيىك قويساق تورعايدى،

وتاندى كىم تورعايلاردان قورعايدى؟

رۋحسىزدىڭ، قايىرسىزدىڭ بايۋى،

بالكىم، ەرتەڭ ۇلتىمىزعا زور قايعى»، - بۇكىل ولەڭدە بايلىق پەن رۋحانياتتىڭ اراسىنداعى قايشىلىق ۇلتتىق تراگەديا دەڭگەيىندە قويىلادى. ال «نامىسسىز دارىن ساتقىندارى» شىعارماسىندا، تالانتتىڭ ارسىزدىقپەن ۇشتاسۋى — قوعام ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى قۇبىلىس رەتىندە باعالانادى. بۇل ولەڭدەردە اقىن قۇبىلىستى سيپاتتامايدى، ونىڭ مورالدىق تابيعاتىن اشادى.

4) قۇندىلىقتاردىڭ بۇزىلۋى جانە قوعامدىق سالدار. «قىران تاعدىرى» سياقتى شىعارمالاردا جەكە قاسيەتتەردىڭ ساپاسى قوعامدىق ناتيجەگە اكەلەتىنى كورسەتىلەدى. اقىننىڭ ولەڭدەگى «اقىلسىزدىڭ قولىنداعى جومارتتىق — نارەستەنىڭ قولىنداعى قانجار» دەگەن ايگىلى مەتافوراسىنىڭ ءوزى ءبىراز نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە قۇندىلىقتار وزدىگىنەن جەتكىلىكسىز، ولاردى اقىل مەن جاۋاپكەرشىلىك رەتتەۋى ءتيىس دەگەن مەڭزەۋ بار. دەمەك جەكە مورالداعى كەمشىلىك قوعامدىق اپاتقا اينالادى.

5) ەكولوگيالىق جانە وركەنيەتتىك داعدارىس. ارال، بالقاش ماسەلەلەرىنە ارنالعان ولەڭدەرىندە، اقىن تابيعات ماسەلەسىن ادامگەرشىلىك دەڭگەيگە كوتەرەدى، اقىننىڭ كوكىرەگىن كەمىكتەيدى.

«كەمەلەر جۇزدىرگەن شاعىلتىپ جەلەنىن ايعا،

تاۋ تولقىن توسىڭدە تەربەلگەن ەركە كۇن قايدا؟» - ەكولوگيالىق اپات تەك تەحنيكالىق ەمەس، رۋحاني داعدارىستىڭ دا سالدارى ەكەنڭىن اڭعارتادى.

ازاماتتىق كەزەڭدە شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ تابيعاتى مۇلدە وزگەرگەندىگىن بايقايمىز. بۇرىنعى ولەڭدەرىندە سەزىمنىڭ نازىك تۇستارى، ەستەگيكالىق كەلبەت جانە اقىننىڭ جەكە تاجىريبەلەرى باسىمىراق بولىپ كەلسە، كەيىنگى ازاماتتىق پوەزيالارىندا وقىرمانعا وي سالۋ، ەتيكالىق تولعانىستار جانە قوعامدىق سانا اشىققا شىعادى. وسىلايشا، اقىن پوەزياسىنىڭ اسەر ەتەتىن قۇرالدان سانانى قالىپتاستىراتىن مەحانيزمگە اينالعاندىعىن بايقايمىز. ەندەشە، بۇدان وقىرماننىڭ شاحانوۆ پوەزياسى السىرەدى مە، الدە كۇشەيدى مە؟ دەيتىن سۇراۋى تۋى مۇمكىن. بىراق، سىرتتاي قاراعاندا دەكلاراتيۆتىلىك (مالىمدەمەلىك) كۇشەيىپ، پۋبليتسيستيكالىق ينتوناتسيا زورايعان سياقتى كورىنگەنمەن، الايدا ىشكى قۇرىلىمدا تەرەڭدىك ارتىپ، فيلوسوفيالىق جۇيە قالىپتاسقاندىعىن كورەمىز. بىلايشا ايتقاندا، اقىن پوەزياسى السىرەگەن جوق، تەك ونىڭ ميسسياسى وزگەردى دەپ كەسىپ ايتامىز. سايىپ كەلگەندە، شاحانوۆتىڭ ازاماتتىق كەزەڭدەگى پوەزياسىنان: قوعامداعى «اۋرۋدى» انىقتايتىن دياگنوستيكالىق، مورالدىق ۇكىمدى باعالاۋشىلىق پەن وقىرماندى ارەكەتكە يتەرمەلەيتىن تاربيەلىك فۋنكتسياسىن انىقتايمىز.

2. اقىن فەنومەنى: ليريكالىق سۋبەكتىدەن مورالدىق تريبۋناعا دەيىن

مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنداعى ەڭ ءىرى وتكەل — تاقىرىپ اۋىسۋى ەمەس، اۆتورلىق «مەننىڭ» ساپالىق وزگەرۋى. اقىننىڭ شىعارماشىلىق ەۆوليۋتسياسى ءۇش نەگىزگى كەزەڭ ارقىلى جۇزەگە اسادى.

ءبىرىنشى كەزەڭ — ليريكالىق سۋبەكت. بۇل كەزەڭدە اقىن سەزىم يەسى، ىشكى الەمگە باعىتتالعان تۇلعا، ماحاببات پەن ادامدىق تازالىقتى جىرلاۋشى. مىسالى، ەرتە تۇستاعى ليريكالارى مەن «تاناگوز» سياقتى پوەمالارىندا، ماحاببات — سەزىم عانا ەمەس، بىراق ءالى دە جەكە تاجىريبە شەڭبەرىندە قالادى.

«بىرگە جۇردىك، بىرگە وينادىق، تالاستىق،

تالاستىق تا تاعى قايتا جاارستىق،

بالالىقتا بولمايدى ەكەن وعاشتىق،

ءبىز وسىلاي كەلەر كۇنگە جول اشتىق.

نەمەسە،

وتكەن كۇنگە قامشى ءۇيىرۋ جوق مەندە،

زۇلىمدىقپەن جەتە المايسىڭ مۇراتقا.

ال، ءومىرىم ۇقسايدى ەرتە كوكتەمگە،

كوكتەم بۇلتسىز بولمايدى عوي بىراق تا»، - سياقتى ولەڭ جولدارىن وقىساق، ويىمىز ايقىندالادى.

ەكىنشى كەزەڭ — رەفلەكسيالىق سۋبەكت. بۇل كەزەڭدە اقىن سەزىنۋمەن شەكتەلمەيدى، قايتالاي تالدايدى، تاڭداۋ ماسەلەسىن كوتەرەدى. مىسالى: «ماحابباتتى قورعاۋ» پوەماسىندا، ماحاببات — ەندى ەموتسيا ەمەس، جاۋاپكەرشىلىك پەن ەرلىك كاتەگورياسىنا اينالادى. وسى جەردە اۆتورلىق «مەن» جەكە تاجىريبەدەن مورالدىق رەفلەكسياعا (قايتا ساۋلە ءتۇسىرۋ) وتەدى.

ءۇشىنشى كەزەڭ — ازاماتتىق سۋبەكت. بۇل كەزەڭدە اقىن قوعامعا باعا بەرەدى، ۇكىم ايتادى، وزىنە جانە باسقالارعا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. مىسالى، «جاڭا قازاقتار»، «نامىسسىز دارىن ساتقىندارى»، «كوسموپوليتتىك بولاشاق»، «ماڭگۇرتتەندىرۋ <مارسەلەزاسى>» سياقتى ولەڭدەرىندە، اۆتورلىق «مەن» جەكە تۇلعا ەمەس، قوعامدىق سانانىڭ وكىلى رەتىندە سويلەيدى.

دەمەك، ءبىز اتاپ وتكەن جوعارداعى ءۇش كەزەڭنىڭ باستابىندا سۋەكت «مەن» بولىپ قالىپتاسىپ، بىرتىندەپ «بىزگە» وتەدى، ونان سوڭ «قوعامدىق سانا»عا كوتەرىلىپ ەۆوليۋتسيالىق لوگيكا قالىپتاستىرادى.

ازاماتتىق كەزەڭدە اقىننىڭ ءرولى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. ول تەك كوركەم ءماتىن اۆتورى ەمەس، بەلگىلى ءبىر مورالدىق پوزيتسيانىڭ تاسىمالداۋشىسىنا اينالادى. ماسەلەن، اۆتور «جاڭا قازاقتار»دا — الەۋمەتتىك وزگەرىستەردى باقىلايتىن كۋاگەر بولىپ كورىنسە، «قىران تاعدىرى»ندا — قۇندىلىقتاردىڭ ساپاسى مەن سالدارىن تالداۋشى بولادى. ال، اۆتور «نامىسسىز دارىن ساتقىندارى»ندا — رۋحاني ساتقىندىقتى ايىپتايتىن باعالاۋشى بولسا، «باعىنپازدىقتان وربىگەن جاعىمپازدىق»تا — وقىرماندى ارەكەتكە شاقىراتىن ۇندەۋشى بولىپ كەلەدى. ءسۇيتىپ، اقىن مورالدىق ينستيتۋت دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى.

اقىن پوزيتسياسىنىڭ وزگەرۋى پوەتيكالىق سويلەۋ فورماسىن دا وزگەرتەدى. الدىمەن، ليريكالىق ينتوناتسيا ريتوريكالىق ۇنگە اينالادى. العاشقى نازىك، ىشكى، باياۋ مانەر ازاماتتىق كەزەڭگە كەلگەندە وتكىر، تىكەلەي، ايىپتاۋشى ۇنگە وزگەرەدى. مۇنىڭ مىسالىن «جاڭا قازاقتار» ولەڭىندەگى الەۋمەتتىك سىننىڭ كۇشەيگەن يرونيا مەن ساركازمىنەن كورىپ الامىز. ونان سوڭ، اۆتوردىڭ مونولوگى قوعامدىق ديالوگقا اينالادى. پوەزيا ىشكى سىر ايتۋ فورماسىنان قوعامدىق پىكىر الاڭىنا ۇلاسادى. مىسالى: «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» سياقتى ولەڭدەردە اقىن قوعاممەن تىكەلەي سويلەسەدى، پىكىرتالاسقا تۇسەدى. جانە ءبىرى، وبراز مورالدىق ارگۋمەنتكە اينالادى. شاحانوۆ ولەڭدەرىندەگى وبراز تەك ەستەتيكالىق قىزمەت اتقارمايدى، بەلگىلى ءبىر ويدى دالەلدەۋ قۇرالىنا اينالادى. مىسالى، «قىران تاعدىرى» شىعارماسىنداعى: «اقىلسىزدىڭ قولىنداعى جومارتتىق — نارەستەنىڭ قولىنداعى قانجار» دەگەن مەتافورا كوركەم بەينە عانا ەمەس، قۇندىلىقتار تەورياسىنىڭ فورمۋلاسى.

ازاماتتىق كەزەڭدە وقىرماننىڭ ءرولى دە وزگەرەدى. بۇرىن وقىرمان قابىلداۋشى، ەموتسيانى سەزىنۋشى بولسا، ەندىگى كەزەكتە قاتىسۋشى جانە جاۋاپكەرشىلىك يەسىنە اينالادى. وقىرمان كەلىسەدى نەمەسە قارسى شىعادى، مورالدىق شەشىم قابىلدايدى. مىسالى، «جاڭا قازاقتار» نەمەسە «باعىنپازدىقتان وربىگەن جاعىمپازدىق» ولەڭدەرى: وقىرماندى بەيتاراپ قالدىرمايدى نەمەسە وقىرمان شاحانوۆ پوەزياسىمەن ديالوگقا تۇسەدى.

جالپى شاحانوۆ پوەزياسىنداعى اقىن بەينەسى: ماحاببات، ادامدىق تازالىققا ۇمتىلعان رومانتيكالىق يدەاليست; قوعامدى تالداپ، باعا بەرەتىن رەاليستىك سىنشى; پوزيتسياسى ايقىن ازاماتتىق قايراتكەر جانە ار فيلوسوفياسىن ۇستانعان ەكزيستەنتسيالدىق ويشىل سىندى بىرنەشە قاباتتان تۇرادى. بۇل قاباتتار اقىننىڭ مورالدىق مودەلىن قالىپتاستىرادى. مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنداعى ازاماتتىق كەزەڭ مازمۇن كەڭەيۋى عانا ەمەس، پوەتيكالىق جۇيەنىڭ ساپالىق قايتا قۇرىلۋى. شاحانوۆ پوەزياسى — كوركەم ءماتىن عانا ەمەس، ۇلتتىق ار مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ پوەتيكالىق فورماسى.

1. «مۇحتارلىق فورما»: پوەتيكالىق قۇرىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى

6.1 قۇرىلىمنىڭ قۇبىلمالىلىعى: ديناميكالىق پوەتيكالىق سينتاكسيس

مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ قۇرىلىمىنا تالداۋ جاساۋ ءۇشىن، الدىمەن ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ فورمالىق تابيعاتىن ءداستۇرلى جانە «مۇحتارلىق» دەپ ەكىگە ايىرىپ العانىمىز دۇرىس. مۇحاڭنىڭ ولەڭدەرى تولىسا باستاعاننان فورمالىق وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى. اتاپ ايتقاندا، ولەڭدەرىنىڭ تولىسقان تۇسى تۇراقتى كلاسسيكالىق ولشەمدەرگە ءباسىبۇتىن باعىنا بەرمەيدى. ونىڭ ولەڭ قۇرىلىمىندا ايقىن بايقالاتىن باستى بەلگى — قۇبىلمالى ىرعاقتىق-سينتاكسيستىك جۇيە. بۇل قۇبىلمالىلىق: بۋىن مەن بۋناق سانىنىڭ تۇراقسىزدىعى، تارماق ۇزىندىعىنىڭ وزگەرىپ وتىرۋى جانە وي اعىمىنا قاراي جولدىڭ «سوزىلىپ» نەمەسە «قىسقارىپ» كەتۋى سياقتى بىرنەشە دەڭگەيدە كورىنەدى. مۇندا فورما الدىن الا بەرىلگەن سحەما ەمەس، وي مەن ەموتسيانىڭ قوزعالىسىنا تاۋەلدى ءتىرى جۇيە رەتىندە قىزمەت ەتەدى. ياعني، ولەڭ قۇرىلىمى ماعىنانىڭ وزىمەن بىرگە «تىنىس الادى» نەمەسە سەزىمنىڭ ىڭعايىنا قاراي تولقىپ وتىرادى.

مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ فورماسى قۇبىلمالى سيللابيكا (بۋىندىق) جانە ريتوريكالىق قۇرىلىم (ارلەۋ قۇرىلىمى). ونىڭ پوەزياسىنىڭ ەڭ از زەرتتەلگەن، بىراق ەڭ ماڭىزدى قىرلارىنىڭ ءبىرى — ونىڭ ولەڭ فورماسى. اقىن شىعارمالارىندا سىرتقى تۇرعىدان قاراعاندا ولشەم تۇراقسىز، تارماقتار ۇزىندى-قىسقالى، بۋىن سانى قۇبىلمالى بولىپ كورىنەدى. الايدا تەرەڭىرەك ۇڭىلگەندە بۇل قۇبىلىس كەزدەيسوق ەمەس، كەرىسىنشە ىشكى زاڭدىلىققا باعىنعان كۇردەلى پوەتيكالىق جۇيە ەكەنى اڭعارىلادى. اقىننىڭ ولەڭدەرى فورمانىڭ كۇردەلى تۇرىنە اينالىپ كەتكەن سياقتى سەزىلگەنمەن، وقۋ بارىسىندا ىرعاقتىق كەدەرگىگە جولىقپايدى. زەرتتەۋشى ايگۇل ۇسەنوۆانىڭ: «مۇحتار شىعارمالارى قازاق پوەزياسىنداعى ەرەكشە قۇبىلىستىڭ ءبىرى. ول حالىقتى ولەڭ تىڭداۋعا، ولەڭ وقۋعا ۇيرەتتى. ول ولەڭدى وقىرماننىڭ جەكە كىتاپحانالارىنان ۇلكەن زالدارعا الىپ كەلدى. بۇل پوەزيا قۇدىرەتى. ونىڭ ولەڭدەرى ادامدى وي-ساناسى، ءبىلىم مەن بىلىك دارەجەلەرىنە، جاس ەرەكشەلىگىنە بولمەيتىن ناعىز ادامزاتتىق پوەزيا» («قازىرگى قازاق ولەڭىنىڭ قۇرلىسى: ءداستۇر جانە دامۋ ۇردىستەرى»، 73- بەت، الماتى «ءبىلىم» 2010) دەگەنى بار ەدى، بىزشە دە ءدال باعا. مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ تۇتاس قۇرىلىمىنا توقتالساق، قازاق ولەڭدەرىنىڭ ءبىراز يىرىمىنە بارار ەدىك. بىراق ءبىز ماقالامىزدىڭ كولەمىنە قاراي، ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ بىرنەشە نەگىزگى تۇستارىنا عانا ايالدايمىز.

ءبىز نەگىزگى مازمۇنعا ءوتۋ ءۇشىن الدىمەن مۇحاڭنىڭ ولەڭدەرىنەن بىرنەشە مىسالدار كەلتىرىپ العانىمىز دۇرىس بولار؟

• مىسال):

قارتايۋ ىلعي //ورتايۋ ەمەس، //ورتايعان جاننىڭ //– سورى كوپ، (18) ا

قارتايعان سايىن //قاناتىن قومداپ،// مازمۇندانا ءتۇستى //تونىكوك. (19) ا

قانشا رەت جاۋدان //مەكەنىن قورعاي، //ولىممەن كەلگەن //بەتپە-بەت، (18) ءا

مازمۇندى شاقتا //تاۋەلدى بولماي //قالۋعا قانشا //وت كەرەك؟ (18) ءا

وسىنداي قارتتىق //سالتانات قۇرعاي، //بۇل نەتكەن ورلىك، //جانىم-اۋ، (18) ب

ادىلدىك ءۇشىن //قاعاننىڭ ءوزىن //قاعان ەكەن دەپ //تانىماۋ. (18) ب

(«تونىكوك بابانىڭ كورەگەندىگى»).

(2. مىسال):

ءبىز ەكەۋمىز //جولىقتىق، (7) ا

بىراق تىم كەش //جولىقتىق، (7) ا

دوستاسۋدان //وت تۇتاپ، //قوشتاسۋعا //قورىقتىق. (14) ا

ماعان قۇيدى //جارىعىن //سەنىڭ كوڭىل-//تەرەزەڭ، (14) ءا

ارقامىزدا //قۇزار شىڭ، (7) ب

الدىمىزدا ء//ور وزەن. (7) ءا

ءور وزەننەن وتۋگە //كىم بەرەدى //قايىقتى، (14) د

كىم بار ءبىزدى //تۇسىنەر، //قانە، كىم بار //بايىپتى؟ (14) د

ال قايىقشى //قيقار شال //جالىنعانمەن //نە ءبىتتى؟ (14) ە

قايىعىنا //قاباعان ء//يتىن بايلاپ //كەتىپتى... (14) ە

ياپىراي، ءبىز //سونشاما //دارمەنسىز بوپ //تۋدىق پا؟ (14) ف

بويىمىزدا //جوق ەكەن ء//يتتى الدايتىن //قۋلىق تا. (14) ف

(3. مىسال):

كوز جاسىمدى //كورسەتپەۋگە //تىرىستىم مەن //ساعان بىراق، (16) ا

سەن دەپ شىققان //سەنىمىمنىڭ //بيىگىنەن //بارام قۇلاپ. (16) ا

(4. مىسال):

ار الدىندا، //ادال، اقپىز //دەسەك تە (11) ا

سان سۇراقتار //الار كەيدە //جاعادان. (11) ءا

مۇمكىن، ءبىزدى //تاڭار شۋلاپ //وسەككە، (11) ا

مۇمكىن، ءبىزدى //تۇسىنبەيدى //كوپ ادام. (11) ءا

الۋان ۇعىم //الۋان جاققا //تارتادى، (11) د

سان كوڭىلدىڭ //تۇيىعىنا //مالتىدىم. (11) ە

عاشىق بولىپ //كورمەگەندەر //بار تاعى، (11) د

ولار ءبىزدى //قايدان ۇقسىن، //التىنىم. (11) ە

(5. مىسال):

زامانا تۇر //بوركىن الىپ //ويلانىپ، (11) ا

سول تۇنگى ويلار //كەتتى ءبىزدى //قايدا الىپ؟ (11) ا

...سول ءتۇنى ءبىز //سەنىڭ تۋعان ء//سىڭلىڭنىڭ (11) ب

ون سەگىزگە //تولعان كۇنىن //تويلادىق. (11) ا

مەن قۋانا //توست كوتەردىم //قىزعا ارناپ: (11) ءا

ال ساپارىڭ ء//ساتتى بولسىن، //قىزعالداق. (11) ءا

ءومىر مىناۋ:// (4) ۆ

قاتار توسقان //جەڭىلى مەن //اۋىرىن، (11) د

قايعىسى مەن //ساۋىعىن، (7) د

شۋاعى مەن //داۋىلىن. (7) د

بۇگىن، مىنە، //سەنىڭ تۋعان //كۇنىڭدە (11) ە

قانداي تىلەك //ايتسام ەكەن، //باۋىرىم؟ (11) د

ساعان بايلىق //تىلەر ەم مەن، //بىراق ول ءبىر //اڭگۇدىك، (15) ف

ەسىگىڭنەن //كىرگەنىمەن //پاڭ كۇلىپ، (11) ف

جۇرگەنىمەن //شەرۋ تارتىپ، ء//سان قۇرىپ، (11) ف

ساعان جولداس //بولا المايدى ول //ماڭگىلىك. (11) ف

بالكىم، ەرلىك //تىلەر ەم مەن //تامىر العان //توزىمنەن، (15) گ

ەرلىك سەزىم //بىراق سەنىڭ //تابىلادى //وزىڭنەن، (15) گ

ونسىز ادام //جۇرە الا ما //سوقپاقتار مەن //جولسىزدا، (15) پ

ال سۇلۋلىق //تىلەر ەدىم، //سۇلۋسىڭ سەن //ونسىز دا. (15) پ

(«ماحابباتتى قورعاۋ»)

(6. مىسال):

تومەندە تاۋدىڭ //وزەنى جاتتى //گۇرىلدەپ، (13) ا

جاپىراق بىتكەن //دىرىلدەپ، (8) ا

اي تۇردى ء//جۇزى كۇلىمدەپ، (8) ا

مەنىڭ دە جانىم //نۇرلانىپ، (8) ءا

جارتاستى جارىپ //شىققان ءبىر قىزىل //گۇلدى الىپ، (13) ءا

وزىڭە، اينام، //ۇسىنا بەرگەن //كەزىمدە (13) ب

ۇرەي ساپ شاتتىق //سەزىمگە، (8) ب

بيىكتە تاۋدان //تاس قۇلاپ (8) د

ازان دا قازان //بار ماڭاي، (8) ە

وزىڭە دەگەن //سول گۇلدى (8) س

بەرە الماي //قالدىم //ارمان-اي. (8) ە

(«تاناگوز»)

شاحانوۆ پوەزياسىنداعى ىرعاق سىرتقى پىشىندىك (مەترلىك) قاتاڭدىققا ەمەس، ىشكى ينتوناتسيالىق تولقىنعا نەگىزدەلەدى. بۇل — سويلەۋ ءتىلىنىڭ تابيعي ىرعاعىنا جاقىن مودەل. ايتالىق، 5. مىسالدا: 11, 7, 15 بۋىندىق تارماقتار بار. ءتىپتى،15 بۋىندى تارماقتى ءبولىپ، 11 جانە 4 بۋىندى تارماق جاسايدى. وسىلايشا بۋناقتارعا ورنالاستىرعاندا: 4+3, 4+4+3 جانە 4+4+4+3 ورنەكتەرىن قالىپتاستىرادى. سونىمەن بىرگە، 11, 7, 15 جانە 4 بۋىندى تارماقتار كەيدە ارالاس، كەيدە ۇقساس بۋناقتى تارماقتار تىزبەگىمەن دە كەلە بەرەدى. بۇلاي بولۋىنىڭ سەبەبىن اقىن سەزىمى جانە ولەڭدە بەينەلەنەتىن مازمۇننىڭ ىڭعايى بەلگىلەگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇدان ىشكى ءريتمنىڭ باسىم بولۋى، سويلەۋ ينتوناتسياسىنىڭ ولەڭ قۇرىلىمىنا ەنۋى جانە پاۋزا مەن ەكپىننىڭ ماعىنالىق قىزمەت اتقارۋى سىندى ەرەكشەلىكتى دە بايقايمىز. وسى ارقىلى ولەڭ تەك وقىلاتىن ءماتىن ەمەس، ايتىلاتىن، ەستىلەتىن، ەموتسيونالدىق اسەر بەرەتىن ءسوز اعىمى رەتىندە قالىپتاسادى. بۇل پوەتيكادا ىرعاق ماتەماتيكالىق ولشەم ەمەس، پسيحولوگيالىق كۇيدىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى.

شاحانوۆ پوەزياسىندا ۇيقاس ەشقاشان تولىق جويىلمايدى. بۇل ونى تازا ەركىن ولەڭنەن (ۆەرليبردەن) اجىراتادى. ۇيقاس ريتوريكالىق قايتالاۋ ارقىلى جاسالعان دىبىستىق ۇندەستىك. ول تەك دىبىستىق اۋەز ءۇشىن ەمەس، ويدى شەگەلەۋ، لوگيكالىق ەكپىن قويۋ قىزمەتىن اتقارادى. شاحانوۆ پوەزياسىنداعى ۇيقاس جۇيەسى ءداستۇرلى قاتاڭ سحەمالارعا باعىنبايدى، بىراق تولىق ەركىندىككە دە كەتپەيدى. ول ارالىق، گيبريدتىك (بۋداندىق) مودەل رەتىندە قالىپتاسادى. ونىڭ ولەڭدەرىندە ۇيقاس بار، بار بولعاندا كەيدە ارت – ارتىنان قاباتتاسىپ، قۇيىلىپ كەتىپ وتىرادى، بىراق ول تۇراقتى فورمادا ەمەس. ولەڭدەرىنە دەن قويساق: قارا ولەڭ ۇيقاسى، ەگىز ۇيقاس، شالىس ۇيقاس، شۇبىرتپالى ۇيقاس ت.ب. لاردىڭ ءبارىن تابا الامىز. ايتالىق، 6. مىسالدا: الدىڭعى ءۇش تارماق شۇبىرتپالى; ودان كەيىنگى ءتورت تارماق ەگىز جانە كەيىنگى ءتورت تارماق شالىس ۇيقاس جاساپ تۇر. ال، 4. مىسال كەزەكتى ۇيقاسپەن اياقتالسا، 5. مىسالدىڭ الدىڭعى ءتورت جولى قارا ولەڭ ۇيقاسى (اقساق ۇيقاس) جاساپ تۇر. دەسە دە، قوسارلانعان جانە قاباتتاسقان ۇيقاستار ولەڭ تارماقتارىنىڭ بۋىن، بۋناقتارىنىڭ ارتىپ، كەمۋىنە قاراماي ادەمى جىمداسىپ وتىرعان. اقىننىڭ ولەڭدەرىندە كەيدە ىشكى ۇيقاس (الليتەراتسيا، اسسونانس) نەگىزگى ءرول اتقارىپ وتىرادى. وسىلايشا ولەڭ قۇرىلىمىندا «ۇيقاس ۇزىلمەيدى»، بىراق ول كورىنەتىن دەڭگەيدەن گورى ىشكى مۋزىكالىق جۇيەگە اينالادى.

مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ فورماسى — بىرنەشە پوەتيكالىق ءداستۇردىڭ سينتەزىنەن تۋعان كۇردەلى جۇيە. ونىڭ ولەڭدەرىندە ەكى تارماقتىق، ءتورت تارماقتىق جانە ودان دا كوپ تارماقتىق شۋماقتار كەزىگەدى، ءتىپتى، ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ شۇبىرتپالى شۋماقسىز قۇرىلىمى بۇكىل پوەزياسىندا باسىمدىق ۇستايدى. ونىڭ قۇرىلىمىنان: قارا ولەڭدىك ءداستۇر — قاراپايىمدىلىق، ىرعاقتىق ناقتىلىق، جىراۋلىق پوەزيا — شەشەندىك، ريتوريكالىق قۋات، پۋبليتسيستيكالىق پافوس جانە ەركىن قۇرىلىم (ۆەرليبرگە جاقىن ەلەمەنتتەر) — وي اعىمىنىڭ ەركىندىگى سياقتى قاباتتاردى كورۋگە بولادى. ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزدى جوعارداعى مىسالداردىڭ قاي-قايسىسى دا دالەل بولا الادى. وندا داستۇرلىك ورنىقتى، ءار تارماق ءبىر كەلكى بۋناقتار ارقىلى ۇندەسكەن، ۇيقاسى ءوز ورنىندا بولىپ كەلەتىن شۋماقتار; شەشەندىكپەن توگىلىپ الا جونەلەتىن جىراۋلىق ستيلدەر جانە ءداستۇردى كەڭىتكىسى كەلەتىن بۋناقتىق، تارماقتىق ەركىندىك قاتارلىلار ايقىن كورىنەدى. بۇل سينتەز ناتيجەسىندە شاحانوۆ پوەزياسىندا «تازا ءبىر فورما» ەمەس، كوپقاباتتى پوەتيكالىق جۇيە پايدا بولادى. وسى سەبەپتى ونىڭ پوەزياسى ءبىر عانا داستۇرگە سيمايدى، ول ءداستۇردى ساقتاي وتىرىپ، ونى قايتا قۇراستىرادى.

شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ فورماسىن كلاسسيكالىق جانرلىق كاتەگوريالارعا تولىق سيعىزۋ قيىن. سەبەبى ونىڭ ولەڭ قۇرىلىمى تەك مەتريكالىق جۇيە ەمەس، ماعىنا مەن ىرعاقتىڭ بىرلىگىنەن تۇراتىن ديناميكالىق (قوزعالمالى) مودەل. وسى نەگىزدە مۇحتارلىق ۇلگىنى شارتتى تۇردە: ريتميكالىق-سەمانتيكالىق (ىرعاق پەن ماعىنانىڭ ءوزارا توعىسۋى) ەركىن ولەڭ تۇرىندە انىقتاۋعا بولادى. بۇل مودەلدە، ىرعاق ماعىناعا باعىنادى، فورما ويدىڭ قوزعالىسىمەن وزگەرەدى، ۇيقاس ىشكى مۋزىكالىق جۇيە رەتىندە قىزمەت ەتەدى جانە قۇرىلىم سويلەۋ ينتوناتسياسىنا نەگىزدەلەدى. ولەڭنىڭ بۋىن، بۋناق سانى دا، ەكپىنى مەن پاۋزاسى دا مازمۇنمەن ۇيلەسىم تاۋىپ وتىرادى. ياعني، شاحانوۆ پوەزياسىندا فورما الدىن الا بەرىلمەيدى، ول مازمۇنمەن بىرگە تۋاتىن ءتىرى پروتسەسس. بۇعان 5. مىسالدى كەلتىرۋگە بولادى. ولەڭ ءجاي قوزعالىسپەن دە، ىرعاقتىق – ينتوناتسيالىق قوزعالىسپەن دە ءوربيدى، بىراق ويدى انىقتاۋدى ماقسات ەتەدى. وسىلايشا تارماقتاردىڭ بۋىن سانى سەزىم تولقىنىمەن كەيدە كەمىپ، كەيدە مۇلدە ارتىپ كەتىپ وتىرادى. كەيدە  ونىڭ پوەزياسى جىراۋلىق ءداستۇردىڭ زاماناۋي جالعاسى سياقتى دا كورىنەدى.

مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسىندا فورما دەربەس ەستەتيكالىق كاتەگوريا رەتىندە ەمەس، مازمۇندى جەتكىزۋدىڭ ديناميكالىق قۇرالى رەتىندە قىزمەت ەتەتىندىگىن ايتتىق. ياعني، ولەڭنىڭ ىرعاقتىق قۇرىلىمى اقىننىڭ ەموتسيالىق كۇيىنە، وي اعىمىنا، ريتوريكالىق ەكپىنىنە تاۋەلدى وزگەرىپ وتىرادى. بۇل تۇرعىدان العاندا، شاحانوۆ پوەزياسىندا تۇراقتى مەتريكالىق (سىرتقى قۇرىلىمدىق) سحەما جوق، بىراق تولىق ەركىندىك تە جوق، كەرىسىنشە ىشكى رەتتەلگەن قۇبىلمالى جۇيە بار.

قازاق پوەزياسىنىڭ ءداستۇرلى نەگىزى — بۋىن سانىنا قۇرىلعان سيللابيكالىق جۇيە. شاحانوۆ بۇل داستۇردەن باس تارتپايدى، بىراق ونى كلاسسيكالىق شەڭبەردە ۇستاپ قالماي، كەڭەيتەدى جانە يكەمدەيدى. اقىن ولەڭدەرىندە قاتار كەزدەسەتىن نەگىزگى بۋىن ولشەمدەرى: 7, 8, 10, 11, 13, 14, 15 جانە 18 بۋىندى تارماقتار. كەيدە ينتوناتسيىلىق وزگەرىستەرگە قاراي، ءتىپتى 4 جانە 19 بۋىندىق تارماقتار دا كەزدەسىپ قالادى. بۇل قۇبىلىس شاحانوۆ ولەڭدەرىنىڭ قۇرلىسىندا كەزدەيسوقتىق سانالمايدى، ونى پوليمەتريالىق سيللابيكا (كوپ ولشەمدى بۋىن جۇيەسى) دەپ اتاۋعا بولادى. شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ ەرەكشە بەلگىسى — ىرعاقتىڭ كەنەت وزگەرۋى. ولەڭ بەلگىلى ءبىر ولشەممەن باستالىپ، وي نەمەسە سەزىم شەگىنە جەتكەن تۇستا تارماق قۇرىلىمى كۇرت وزگەرەدى، بۋىن سانى ارتادى نەمەسە قىسقارادى، بۋناقتار بۇزىلادى نەمەسە قايتا قۇرىلادى جانە پاۋزالار كۇشەيەدى. سىرتاي قاراعاندا بۇل پوەتيكالىق «اقاۋ» سياقتى كورىنگەنمەن، كەرىسىنشە ەموتسيالىق شيەلەنىستىڭ فورمالىق كورىنىسى.

فورمالىق قۇبىلمالىلىققا قاراماستان، شاحانوۆ ولەڭدەرى وقۋعا جەڭىل. بۇل بىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى، الدىمەن، سويلەۋ تىلىنە جاقىن سينتاكسيستىك جۇيە، ەندى ءبىرى، لوگيكالىق ەكپىن ايقىن ساقتالادى جانە ولەڭنىڭ ىشكى ءريتمى تابيعي.

شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ فورماسىن ءبىر عانا تەرمينمەن انىقتاۋ قيىن. سوندىقتان ونى: قۇرىلىمدىق تۇرعىدان قۇبىلمالى سيللابيكالىق پوەزيا، ولشەمدىك جاقتان پوليمەتريالىق جۇيە، فۋنكتسيالىق تۇرعىدان ريتوريكالىق پوەزيا جانە تاريحي تۇرعىدان ءداستۇر مەن ەركىن فورمانىڭ سينتەزى رەتىندە كوپقاباتتى تۇردە سيپاتتاعان ورىندى.

جيناقتاي ايتساق، مۇحتار شاحانوۆ قازاق پوەزياسىندا ءداستۇرلى سيللابيكالىق ولەڭ مەن ەركىن ولەڭنىڭ اراسىنداعى جاڭا، ءۇشىنشى فورمانى قالىپتاستىردى. بۇل فورما تۇراقتى ولشەمگە تاۋەلدى ەمەس، بىراق تولىق ەركىندىككە دە جىبەرىلمەيدى، قايتا، مازمۇن مەن ەموتسياعا بەيىمدەلگەن ديناميكالىق جۇيە رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. «مۇحتارلىق فورما» — قازاق پوەزياسىنداعى ءداستۇرلى ولشەمدەر مەن ەركىن پوەتيكانىڭ توعىسقان ەرەكشە ۇلگىسى. ونىڭ باستى جاڭالىعى قاتاڭ مەتريكانى بۇزۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ماعىنانى ىرعاققا اينالدىرۋ. سوندىقتان شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ فورماسى تەحنيكا ەمەس، ويلاۋ ءتاسىلى، قۇرىلىم ەمەس، رۋحاني قوزعالىس مودەلى دەپ سيپاتتالادى.

جالپىلاي ايتقاندا، مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسى — ءبىر عانا تاقىرىپتىڭ نەمەسە ءبىر عانا كەزەڭنىڭ اياسىندا قالىپ قويمايتىن، ۋاقىت وتە كەلە كۇردەلىلەنىپ، تەرەڭدەپ وتىرعان تۇتاس كوركەم-فيلوسوفيالىق جۇيە. ونىڭ شىعارماشىلىق ەۆوليۋتسياسى ايقىن ءۇش ءىرى دەڭگەي ارقىلى كورىنەدى: ليريكالىق باستاۋ، فيلوسوفيالىق تەرەڭدەۋ جانە ازاماتتىق-ەكزيستەنتسيالدىق بيىكتەۋ. ەرتە كەزەڭدە اقىن پوەزياسى نازىك سەزىمگە، ماحابباتقا، جاستىقتىڭ ءمولدىر الەمىنە قۇرىلعان ليريكالىق كەڭىستىك رەتىندە تانىلادى. بۇل تۇستا پوەزيانىڭ وزەگى — جەكە ادامنىڭ ىشكى تولعانىسى، تابيعاتپەن ۇندەستىگى جانە ماحابباتتىڭ يدەالدانعان فورماسى بولدى. ال، سەزىم — باستى ولشەم، كوركەمدىك كەڭىستىك — ىشكى ەموتسيونالدىق الەم ەدى. كەيىنگى كەزەڭدە بۇل ليريكالىق جۇيە بىرتىندەپ كۇردەلەنە تۇسەدى. ماحاببات ۇعىمى تەك سەزىم دەڭگەيىندە قالماي، مورالدىق تاڭداۋ، جاۋاپكەرشىلىك جانە ادامدىق ولشەم كاتەگوريالارىمەن استاسادى. بۇل كەزەڭدە پوەزيا جەكە سەزىم شەڭبەرىنەن شىعىپ، ەتيكالىق-فيلوسوفيالىق مازمۇنعا يە بولادى. «تاناگوز» سەكىلدى شىعارمالار ارقىلى ماحابباتتىڭ تەك رومانتيكالىق قۇبىلىس ەمەس، رۋحاني شەشىم مەن ومىرلىك تاڭداۋعا بايلانىستى كۇردەلى فەنومەن ەكەنى ايقىندالادى. ال ءۇشىنشى، كەمەلدەنگەن كەزەڭدە شاحانوۆ پوەزياسى تولىقتاي ازاماتتىق جانە بولمىستىق (ەكزيستەنتسيالدىق) سيپات الادى. مۇندا اقىن تەك سەزىمدى سۋرەتتەۋشى ەمەس، قوعامنىڭ مورالدىق ساناسىن تالداۋشى، تاريحي جادىنى جاڭعىرتۋشى، ۇلتتىق رۋحتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋشى تۇلعاعا اينالادى. ءتىل، تاريح، ادىلەت، ساتقىندىق، ار ماسەلەلەرى پوەزيانىڭ نەگىزگى مازمۇنى رەتىندە العا شىعادى.

وسىلايشا، شاحانوۆ پوەزياسىنىڭ ىشكى ەۆوليۋتسياسى سەزىمنەن مورالعا، مورالدان ۇلتتىق ساناعا كوتەرىلىپ ءبىرتۇتاس لوگيكاعا باعىنادى. ونىڭ شىعارماشىلىعىن بىرىكتىرىپ تۇرعان نەگىزگى وزەك تە وسى ءۇش ۇعىمنان: ادام بولمىسىنىڭ باستاپقى ەنەرگياسى ماحابباتتان، مورالدىق ولشەم مەن ىشكى باقىلاۋ جۇيەسى ەسەپتەلەتىن اردان جانە جەكە ادام مەن قوعام اراسىنداعى رۋحاني مىندەت ەسەپتى جاۋاپكەرشىلىكتەن تۇرادى. بۇل ساتىلار ونىڭ جەكە ومىرىمەن، الەۋمەتتىك دامۋىمەن تىكەلەي قاتىستى. اقىن جاڭالىعىنىڭ ەڭ باستى قىرى — پوەزيانى تەك ەستەتيكالىق قۇبىلىس رەتىندە ەمەس، رۋحاني-ەتيكالىق جۇيە رەتىندە قاراستىرۋىندا. ول پوەزيانى سەزىمنىڭ كورىنىسىنەن جوعارى كوتەرىپ، مورالدىق ويلاۋ قۇرالىنا، ال ودان ءارى ۇلتتىق سانا مەن تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى وياتاتىن قوعامدىق فەنومەنگە اينالدىرادى. سوندىقتان مۇحتار شاحانوۆ پوەزياسى — جەكە اۆتورلىق ستيل عانا ەمەس، قازاق پوەتيكالىق ويلاۋ جۇيەسىندەگى ترانسفورماتسيالىق قۇبىلىس. ول پوەزيانىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتىپ، ونى تەك كوركەم ءسوز دەڭگەيىنەن رۋحاني-ەتيكالىق جانە قوعامدىق-فيلوسوفيالىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرگەن تۇتاس شىعارماشىلىق مودەل رەتىندە باعالانادى.

اۆتورلىق ەسكەرتۋلەر: بۇل ماقالا ايگىلى اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ پوەزياسى تۋرالى العاشقى ىزدەنىستەر. ەڭبەك تەلەگەي تەڭىز اقىننىڭ تۇتاس پوەزياسىنىڭ ايناسى دەۋدەن اۋلاقپىز، تەك بەلگىلى بەتتەرى عانا. ماقالا ۇزاق جىلدىق ءوز ويىمىزدىڭ جۇلگەسى ارقىلى قالىپتاستى. ماقالاداعى ولەڭدەر شاحانوۆتىڭ ءوز تۋىندىلارى.

مىرزاعالي توقتاۋبايۇلى،

اقىن، ادەبيەتتانۋشى

2026 جىلدىڭ 20 جۇلدىزى، تالعار