قۇرىلتايدىڭ جاڭا دەپۋتاتتارىنىڭ نازارىنا!

قازاق ءتىلى نەگە تاۋەلسىز قازاقستاندا ءالى دە تولىق مەملەكەتتىك تىلگە اينالا المادى؟

ءتىل تاعدىرى – ۇلت تاعدىرى عانا ەمەس، مەملەكەتتىڭ تاريحي تاڭداۋ ماسەلەسى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العانىنا وتىز بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت بولدى. وسى كەزەڭ ىشىندە قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولدى، مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلداندى، قازاق مەكتەپتەرى كوبەيدى، قازاق تىلىندەگى اقپارات پەن مادەني ونىمدەردىڭ اياسى كەڭەيدى.

سوعان قاراماستان قوعامدا: «نەگە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى ەلدىڭ بارلىق قوعامدىق سالاسىندا تولىق ۇستەم تىلگە اينالا الماي وتىر؟» دەگەن قاراپايىم، بىراق وزەكتى ورتەر سۇراق ۇنەمى تۋىندايدى.

قازاق حالقى ءوزىنىڭ جاقىن-جاناشىرى، تۋىس-تۋعانى، دوس-جارى اراسىنان  ورەسكەل، ۇياتتى قىلىق كورگەندە: «دوسقا كۇلكى، دۇشپانعا تابا قىلدى-اۋ» نەمەسە «بەتىمىزبەن جەر باستىردى-اۋ» دەپ قاتتى قىنجىلادى. جاقىندا پرالامەنت تورىندە انت قابىلداعان قۇرىلتاي دەپۋتتارى اراسىنان ءبىردىڭ باسىن، ءبىردىڭ اياعىن ايتىپ، «قاقالىپ-شاشالىپ»، قازاق تىلىندە سويلەي الماي تۇرعانداردى كورگەندە بىزگە دە وسى وي كەلدى. «قارعايىن دەسەم جالعىزىم، قارعامايىن دەسەم جالماۋىزىم» دەپ ءوزىمىزدى جۇباتقىمىز كەلسە دە، الگى «شۇلدىرلەلەندەر» جالعىز ەمەس، «ءبىر قىزىمنان ءبىر قىزىم سوراقىنىڭ» كەبىن كيىپ تۇر.

ەندى قايتتىم؟ «بەتتى باستىم، قاتتى ساستىم، تۇرا قاشتىم جالما - جان ...». باۋىر وزىڭدىكى، ءتىلى وزگەنىكى. اجەلەرىمىزدىڭ: «جامان ءىنىڭدى قۋىپ جىبەرسەڭ دە، ساعان ەشكىم جاقسى ءىنىسىن اكەلىپ بەرمەيدى. اياعىم شۋاش بولدى دەپ ونى كەسىپ تاستامايسىڭ..» دەگەن سوزدەرى ەسكە ءتۇسىپ، تاعى دا مۇجىلەسىڭ.

تاعى دا ابايشا: «جارتاسقا باراسىڭ، كۇندە ايقاي سالاسىڭ...».

دەگەنمەن دە، سول اباي ايتادى عوي: «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى، كىمدە-كىم جامان بولسا، ونىڭ زامانداسىنىڭ ءبارى كىنالى. مەن ەگەر زاڭ قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام، ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم...» (ابايدىڭ «وتىز جەتىنشى قارا ءسوزى»-نەن) دەپ. ەندەشە، ءبىز: «قازاق ءتىلىن تۇزەپ بولمايدى» دەپ ايتا الامىز با؟! اباي ءتىرىلىپ كەلىپ پارلامەنت تورىنە شىقسا، ءبىرازىنىڭ ءتىلىن كەسەر مە ەدى؟. ءبىزدىڭ قازاق ءتىلىمىز «جامان بولسا»، ارينە، «زامانداستار تۇگەلىنەن كىنالىمىز».

ەندەشە، ءفالسافاشىلار پايىمى بويىنشا قازاقستاندا قازاق تىلىنە نەگە نەمقۇرايلى قاراپ كەلگەنىمىزگە «سەبەپ، سىلتاۋ» ىزدەپ كورەيىكشى.

قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى. بۇل ونىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قۇقىقتىق مارتەبەسى. الايدا زاڭداعى مارتەبە مەن قوعامدىق ومىردەگى ناقتى قولدانىستىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي دەرلىك  الشاقتىقتا. «قوسىلماس رەلستەردىڭ دە، قوسىلار شاعى جەتتى عوي...» دەپ مۇقاعالي جىرلاعانداي، 35 جىل نەگە بولسا دا جەتەرلىك ۋاقىت ەدى. شوقان ۋاليحانوۆتىڭ تۇتاس عۇمىرىنان دا ارتىق، ايۋدىڭ ءوزى تۇگىلى نەمەرەسىنە دە ءتىل ۇيرەتەتىندەي بولدىق. «قاسىقتاي قايران ءتىلىم بالعا مالعان...» دەپ قاشانعى جىلاي بەرەمىز.

قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى حال-كۇيىن بەزبەندەۋ ءۇشىن بۇگىنمەن عانا شەكتەلمەي، وزەگىمىزگە ۇڭگىپ كىرگەن وتكەننىڭ قاسىرەتىنە دە ۇڭىلەيىكشى.  ونىڭ ءتۇپ-تامىرى ءحىح عاسىرداعى وتارلاۋ ساياساتىنا، حح عاسىرداعى كەڭەستىك ءتىل ساياساتىنا، قالالىق وتىرىقشى ومىردە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ كوپ بولۋىنا جانە تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ سىلبىراڭدىعىنا بارىپ تىرەلەدى.

رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىن وتارلاپ-جاۋلاۋىمەن اكىمشىلىك باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسى، قاتال ءتارتىبى، ءماجبۇري وكتەمدىگى قالىپتاستى. ورىس ءتىلى بيلىك پەن رەسمي قارىم-قاتىناستىڭ تىلىنە اينالدى.

كەيىن كەڭەس وداعى كەزەڭىندە بۇل ءۇردىس الدەقايدا كۇشەيدى. قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق قىزمەت اياسى بىرتىندەپ تارىلىپ، ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك باسقارۋ، ونەركاسىپ، عىلىم، جوعارى ءبىلىم جانە قالا مادەنيەتىندە باسىمدىق الدى. ورىس ءتىلىن بىلمەگەندەر وسپەدى، كادرلىققا دا جارامادى. «ساۋاتسىز» سانالدى. قازاقتاردىڭ ءوزى بالاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرمەي، ورىس مەكتەبىنە بەرەتىن بولدى. ورىس ءتىلدى مەكتەپتەر بارىنشا كوبەيدى.

وسىنىڭ سالدارىنان تىلدىك مۇقتاجدىق قالىپتاستى: ورىس ءتىلى – قالا، ءبىلىم، قىزمەت، مانساپ، عىلىم ءتىلى بولدى دا، قازاق ءتىلى – وتباسى، اۋىل، تۇرمىستىق قارىم-قاتىناس ءتىلى رەتىندە قارالدى.

بۇل تۇسىنىك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە بىردەن جويىلعان جوق. 1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدى. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە بەكىتىلدى. بىراق، تاۋەلسىزدىك قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن ءبىر كۇندە شەشە المادى. مەملەكەتتىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگى مەن قوعامنىڭ تىلدىك تاۋەلسىزدىگى – ەكى ارناعا اينالدى. مەملەكەت تاۋەلسىزدىك العانىمەن، ءتىل تاۋەلسىزدىگى ءوز تۇعىرىنا قونا المادى. جايداق اتپەن ۇرانداي شاپقىلاعان بالا كەيپىندە ء(سوز جۇزىندە) قالدى. جوعارىدان «قازاق ءتىلىن قايتسەڭدە بىلەسىڭ» دەگەن قىسىم بولماعاسىن، «الباستى قاباققا قاراي باستى»، اركىم قولايىنا جاققانىن ىستەدى. وتباسىدا، دوستارى اراسىندا قازاقشا سويلەيتىن ادامداردىڭ ءوزى – مەملەكەتتىك مەكەمەدە، بانكتە، دۇكەندە، اۋرۋحانادا، جوعارى وقۋ ورنىندا،  جۇمىس ورنىندا ورىسشا سويلەسۋگە ءماجبۇر بولدى. قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مىندەتتى قوعامدىق قاجەتتىلىككە اينالمادى. جاۋتاڭداعان جەتىم، وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشتى. شىن مانىندە، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەڭ ۇلكەن تۇيىنشەگى – قاجەتتىلىكتىڭ ءالسىز، الجۋازدىعىندا بولدى.

ادام بالاسى كەز كەلگەن ءتىلدى ەڭ الدىمەن قاجەتتىلىك ءۇشىن ۇيرەنەدى. ەگەر قازاق ءتىلىن بىلمەگەن ادام: جاقسى جۇمىسقا ورنالاسا الماسا; مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءوسۋى قيىنداسا; بەلگىلى ءبىر كاسىبي ورتاعا كىرە الماسا; مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى تولىق پايدالانا الماسا، وندا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە تابيعي سۇرانىس پايدا بولار ەدى. كەرىسىنشە، قازاق ءتىلىن بىلمەي-اق ادامنىڭ ءبىلىم الۋىنا، جۇمىس ىستەۋىنە جانە كۇندەلىكتى ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك مول بولسا، ءتىل ۇيرەنۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە شامالى بولار ەدى. ءتىپتى قاجەتى دە بولماس ەدى.

سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى تەك «حالىق قازاقشا سويلەي مە؟» دەگەننەن كورى «قۇزىرەتتى بيلىك ورىندارى ءسوزسىز قازاقشا ءبىلۋى، سويلەۋى كەرەك» دەگەن باتىل، ناقتى سويلەممەن تولىقتانۋى كەرەك ەدى.

وكىنىشكە قاراي، «قازاق ءتىلىن بىلمەي ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس»، «قازاق ءتىلىن ءبىلۋ قازاقستان ازاماتى ءۇشىن ماڭىزدى ارتىقشىلىق پەن تابيعي قاجەتتىلىك» دەگەن سانانى قالىپتاستىرا الماي قارا جاياۋ كۇي كەشتىك، جالتاقشىل بولدىق.

وسى ارادا تاعى ءبىر ساۋال تۋىندايدى: «قازاق تىلىنە جاۋ بولىپ وتىرعاندار ورىستار ما، الدە قازاقتاردىڭ ءوزى مە؟» دەگەن. كۇندەلىكتى اشىق اقپارات بەتىندە مۇنىڭ جاۋابى ءار كۇنى ايتىلادى: «قازاق ءتىلىنىڭ جاۋى قارا كوزدى ورىستار» دەگەن. دەمەك، قاسىرەت تامىرى، قۇلدىق سانا قايدا جاتىر؟!

قالالى جەردەگى قازاقتاردىڭ كوبى ۇيدە قازاقشا سويلەگەنىمەن، قوعامدىق جەردە شارتتى تۇردە ورىس تىلىنە كوشەدى. ءتىپتى، ۇيدە دە، تۇزدە دە ورىس تىلىندە سويلەيتىن قازاق وتباسىلارى كوپ. ال اقوردا توڭىرەگىندەگى ءارتۇرلى قىزمەتتىك بولىمدەر ىشىندە دە ءبىر-بىرىنە: «ورىسشا سويلەيىك پە؟» دەگەندەي ىشكى پسيحولوگيالىق توسقاۋىلمەن قاراپ، جينالىستى ورىس تىلىندە جۇرگىزەتىندەر از ەمەس. ناتيجەسىندە قازاق ءتىلىن بىلەتىن ادامداردىڭ ءوزى قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق كەڭىستىگىن كەڭەيتە الماي، تار شەڭبەردە قالادى. بۇل – وتارلىق كەزەڭنەن قالعان قۇلدىق سانا، پسيحولوگيالىق قىسىمنىڭ سارقىنشاعى، ازات ويعا جەتە الماي اداسقانداردىڭ تاڭداۋى.

ولاي بولسا، قازاق قوعامىنىڭ تىلدىك مىنەز-قۇلقى وزگەرمەيىنشە، ۇلتتىق يدەيالوگيا بارىنشا جاندانبايىنشا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە دە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعىنا نەمقۇرايدى قاراۋشىلار ازايمايدى.

وسىنداي نەمقۇرايلىق سالدارىنان مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە جۇمىس اتقاراتىن قىزمەتكەرلەر اراسىندا «قازاقشا دۇرىس سويلەي الماي كۇلكىگە قالامىن با؟» نەمەسە «ورىسشا سويلەي الماسام مادەنيەتسىز، ءبىلىمسىز كورىنىپ قالامىن با؟» دەگەن قورقىنىش پەن جالعان نامىس پايدا بولادى. سودان كوبى: «قازاقشام دۇرىس ەمەس»، «اكتسەنتىم بار»، «سوزدەردى شاتاستىرىپ الامىن»، «كۇلەتىن شىعار» دەگەن ىشكى قاجەتسىز تۇيسىكپەن قازاقشا سويلەۋدەن قاشادى. ماسەلەنىڭ ءمانىن سىرتقى سىلتاۋ رەتىندە كورسەتكىسى كەلەدى. شىن مانىندە، ءتىلدى ءمىنسىز سويلەيتىندەر عانا ەمەس، شىنايى نيەتپەن سويلەي باستاعاندار دا دامىتا الادى.

وسى ارادا ءبىر نارسە ەسكە تۇسەدى. قازىرگى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى سەناتتا جۇرگەن العاشقى جىلدارى قازاق ءتىلىن شورقاق سويلەيتىن ەدى. كەيىننەن ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرگەنى – حالىق الدىنداعى ۇندەۋ، جولداۋلارىندا، اشىق سۇحبات الاڭدارىندا ايقىن كورىنىپ ءجۇردى. قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەردى. دەمەك، ءبىز بيلىكتى سىناۋعا ءۇيىرمىز، ال، بيلىك باسىنداعى كىسىنىڭ قازاقشانى عانا ەمەس، وزگە تىلدەردى دە تولىق يگەرىپ العانىن نەگە ۇلگى تۇتپايمىز؟!

ق-ج.توقاەۆ پرەزيدەنتتىك مىنبەرگە شىققان العاشقى جولداۋىندا (2019 جىلى): «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ، ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن» دەدى.

2021 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا توقاەۆ قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتاعى ورنى تۋرالى: «قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى» دەدى. سونداي-اق: «قازاق ءتىلى، شىن مانىندە، ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ، مادەنيەت پەن ءىس جۇرگىزۋدىڭ تىلىنە اينالۋدا» دەپ باعالادى. ەڭ ماڭىزدى تۇجىرىمدارىنىڭ ءبىرى: «بولاشاعىن وتانىمىزبەن بايلانىستىراتىن ءاربىر ازامات قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويۋعا ءتيىس. بۇل وتانشىلدىقتىڭ باستى بەلگىسى دەۋگە بولادى» دەگەن ءسوزى بولدى.

2021 جىل مەملەكەتتىك ناگرادالار تاپسىرۋ راسىمىندەگى سوزىندە توقاەۆ: «قازاقستان حالقىن ۇيىستىراتىن تاعى ءبىر سيمۆول – مەملەكەتتىك ءتىل» دەي كەلىپ، ودان ءارى: «قازاق ءتىلى ماڭگىلىك مەملەكەتتىك ءتىل تۇعىرىندا بولادى» دەپ شەگەلەپ تۇرىپ ايتتى. سونداي-اق: «قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن ارتتىرا بەرۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى. بۇل جۇمىس توقتامايدى، جالعاسا بەرەدى» دەپ قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن وتە ناقتى تۇجىرىمدادى.

ق-ج.توقاەۆتىڭ ءتىل ساياساتىنىڭ وزەگىن تومەندەگىدەي بىرنەشە تۇجىرىمعا جيناقتاۋعا بولادى:

قازاق ءتىلى – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى; قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى; قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ – قازاقستاننىڭ بولاشاعىن ويلايتىن ازامات ءۇشىن پاتريوتتىق قۇندىلىق; قازاق ءتىلى بىرتە-بىرتە ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەت جانە ءىس جۇرگىزۋ ءتىلىنىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالۋى ءتيىس; قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ قوعامداعى تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىققا دانەكەر بولۋى كەرەك.

ەڭ ماڭىزدىسى – توقاەۆتىڭ «قازاق ءتىلى ماڭگىلىك مەملەكەتتىك ءتىل تۇعىرىندا بولادى» جانە «قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن ارتتىرا بەرۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى» دەگەن ەكى ءسوزى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە قاتىستى ونىڭ ۇستانىمىن وتە انىق كورسەتەدى.

ولاي بولسا، اقوردا توڭىرەگىندە وتىرعاندار: «ءاتپۇش!»، «بەر، ءتاڭىر!» دەپ بەتتەرىن قۇرعاق سيپاپ، باس شۇلعي بەرمەي، پرەزيدەنت ءسوزىن باسشىلىققا الىپ، نەگە باتىل قادامدارعا بارمايدى؟!

ەندەشە، ءبىزدىڭ قۇرىلتاي مىنبەرىندەگى جاڭا دەپۋتتاتتارىمىزدى كوپتەگەن ساۋالدار مەن ماسەلەلەر كۇتىپ تۇر. اتقا مىنگەن ەكەنسىڭ، حالىق الدىندا ابىرويمەن كوزگە تۇسسەڭ، جۇرەگىڭ اق بولسا، ءجۇرىسىڭ مانديدى، ۇرپاعىڭ، ەلىڭ اق باتاسىن ارنايدى. قارعىس الماي، العىس الۋعا قۇمار قازاق بالاسىنىڭ الدىندا قانشاما باتالى ساتتەر، تاريحي سىناقتار كۇتىپ تۇر.

ءتىل ماسەلەسىندە ەڭ وزەكتىسى – قازاق ءتىلىنىڭ بەت-بەدەلى مەن ابىرويىن  كوتەرۋ ماسەلەسى ەكەنىن ەش ۇمىتپاۋىمىز ءتيىس. ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگى ونىڭ زاڭداعى مارتەبەسىمەن عانا ەمەس، قوعامداعى بەت-بەدەل، ابىرويىمەن دە ولشەنەدى. قازاق ءتىلى – عىلىمنىڭ، تەحنولوگيانىڭ، بيزنەستىڭ، جوعارى ءبىلىمنىڭ،  مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ، ادەبيەتتىڭ، زاماناۋي مادەنيەتتىڭ تولىققاندى ءتىلى بولۋى كەرەك.

ءتىلدى دامىتۋداعى تاعى ءبىر كەدەرگى – فورماشىلدىق. كەيبىر مەكەمەلەردە قازاقشا قۇجات بار، ماڭدايشا قازاقشا جازىلعان، رەسمي سايتتىڭ قازاقشا نۇسقاسى بار. بىراق ناقتى جۇمىس بارىسى باسقا تىلدە جۇرەدى. اتى بار، زاتى جوق; ءتىلدىڭ سىرتقى فورماسى بار دا، ىشكى قىزمەتى جانسىز. ماڭدايشادا نەمەسە قۇجات جۇزىندە قازاقشا جازۋ ەمەس، جۇمىستىڭ قازاقشا ءجۇرۋى ماڭىزدى.

ءتىل ماسەلەسىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسى – ەڭ نەگىزگى شەشۋشى ءتۇيىننىڭ ءبىرى. قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى بالا باقشا، مەكتەپ، جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قازاق مەكتەبىن بارىنشا كوبەيتىپ قانا قالماستان، قازاق تىلىندە: ماتەماتيكا، فيزيكا، حيميا، بيولوگيا، ينفورماتيكا، ينجەنەريا، مەديتسينا، ەكونوميكا، قۇقىق، جاساندى ينتەللەكت سياقتى سالالار بويىنشا ساپالى ءبىلىم بەرۋدىڭ سان-سالالى، كوپ ءتۇرلى مازمۇنى بولۋى قاجەت. جاس بۋىن قيا باسسا قازاق ءتىلىن كوپىر ەتىپ كەلەسى قادادامدارعا بارۋى قاجەت. اسىرەسە، بالا باقشا، باستاۋىش سىنىپتا قازاق ءتىلىنىڭ ىرگە تاسى مىقتاپ قالانسا، ۇرپاق ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىن جوعالتپاي وسەدى.

بۇگىنگى جاڭا تەحنولوگيا كوزىمەن قاراعاندا، قازاق تىلىندەگى ينتەرنەتتىڭ ماڭىزى دا ايرىقشا. قازىرگى جاستاردىڭ تىلدىك ورتاسىن تەلەديداردان گورى ينتەرنەت قالىپتاستىرادى. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى YouTube, الەۋمەتتىك جەلىلەر، پودكاستتار، فيلمدەر، ويىندار، ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارى جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالارمەن تىعىز بايلانىستى.

بالالار پايدالانۋعا ءتيىستى بولعان سان-سالالى، كوپ مازمۇندى، جاڭا زامان ۇلگىسىندەگى قازاق تىلىندەگى مۇمكىندىكتەر مەن قاجەتتىلىكتەر كوبەيگەن سايىن ءتىلدىڭ تابيعي قولدانىسى دا ارتادى.

بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى وڭ وزگەرىستەر بايقالادى. دەگەنمەن دە بارىنشا جەتىلدىرۋدى، قاداعالاۋدى قاجەت ەتەدى.

«قازاق ءتىلى، قازاق ءتىلى!» دەگەندە كەيدە: «وزگە ءتىل قايدا قالادى؟» دەيتىن ءجوندى-ءجونسىز ساۋالدىڭ شەكەسى دە قىلت ەتەدى. قادىر مىرزاليەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل، ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە». ءبىزدىڭ سوزبەن ايتقاندا: «وزگەنى وزەككە تەپپە، ءوزىڭدى تومەن تۇسىرمە، جوعالتپا!».

قازاق ءتىلىن دامىتۋ دەگەن ءسوز ونى باسقا تىلگە قارسى قويۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. ودان كولەڭكە ىزدەۋ بولشەكتەۋشى يدەيا وكىلى سانالادى. قازاقستاندا كوپتىلدىلىكتىڭ بولۋى زاڭدى. ماسەلە – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءوز مەملەكەتىندە تولىققاندى قىزمەت اتقارۋىندا. ورىس ءتىلىن نەمەسە باسقا تىلدەردى ءبىلۋدى قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىمەن ەش شاتاستىرماۋ كەرەك. كەرىسىنشە: قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق بىرىكتىرۋشى تۇلعالىق ءتىل; باسقا تىلدەر – قوسىمشا تىلدىك مۇمكىندىك (قاجەت بولعاندا قولدانۋعا بولادى) دەگەن تابيعي سانانى  بەكەمدەۋىمىز قاجەت.

مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى. قازاق ءتىلىن دامىتۋ – مەملەكەتتىك ءتىل قۇزىرەتى مەن زاڭعا قۇرمەت ەتۋ اياسىنداعى قاجەتتىلىك ارقىلى; كەمسىتۋ ارقىلى ەمەس – بەت-بەدەل ارقىلى، ۇگىت ارقىلى عانا ەمەس – ءبىلىم-عىلىمنىڭ باسپالداعى، باي مازمۇندى قاجەتسىنۋى  ارقىلى جۇزەگە اسۋى كەرەك. بىلايشا ايتقاندا، بۇل ايقايمەن، ۇرانمەن اتقاراتىن ءىس ەمەس. مەملەكەت زاڭىنا بوي ۇسىنۋشى توپتىڭ سانالىلىقپەن زاڭعا باس ءيۋىنىڭ كورىنىسى رەتىندە تابيعي ىسكە اسۋى قاجەت.

قازاقستانداعى تىلگە قاتىستى مەملەكەتتىك ساياسات تۋرالى ايتقاندا، ءار ءتۇرلى تۇجىرىمداما قابىلدانعان. قازىر دە قولدانىستا. ماڭىزدىسى – قابىلدانعان ساياساتتىڭ ناقتى قوعامدىق ناتيجەگە اينالۋى، سوزدەن ىشكە كوشۋ ماسەلەسى.

ءسوزىمىزدى جيناقتاي كەلگەندە، «قازاق ءتىلىنىڭ تولىققاندى مەملەكەتتىك ءتىل بولۋى ءۇشىن نە قاجەت؟» دەگەن ساۋالعا توقتالايىق.

بىرىنشىدەن، مەملەكەتتىك قىزمەتتە قازاق ءتىلىنىڭ ناقتى قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. قازاق ءتىلىن ءبىلۋ – ءوتىنىش، ۇسىنىس تۇرىندە ەمەس، مىندەتتى تۇردەگى شارت بولۋى كەرەك.

ەكىنشىدەن، قازاق تىلىندەگى عىلىم مەن جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋعا بارىنشا ءمان بەرۋ كەرەك. وقۋلىقتار ماسەلەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون.

ۇشىنشىدەن، قازاق تىلىندەگى زاماناۋي تسيفرلىق قاجەتتىلىكتى (كونتەنتتى) كوبەيتۋ ءتيىس.

تورتىنشىدەن، قازاق ءتىلىن ۇيرەنەتىن ازاماتتارعا ىڭعايلى ءارى ساپالى ورتا قالىپتاستىرۋمەن بىرگە قازاق ءتىلىن بىلەتىن ازاماتتىڭ كاسىبي مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ قاجەت. ءتىپتى قاجەت بولعان جاعدايدا قازاق ءتىلى بايقاۋلارى مەن ۇزدىكتەردى ماراپاتتاۋ ءىس-شاراسىن ۇنەمى ۇيىمداستىرۋدىڭ دا ارتىقتىعى جوق.

بەسىنشىدەن، قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتۋدى قالىپتى قوعامدىق نورماعا، قاجەتتىلىككە اينالدىرۋ كەرەك. كەز-كەلگەن جەرگە بارعان ءتىل قولدانۋشى قازاق ءتىلىن ءبىلۋدىڭ ءسوزسىز قاجەتتىلىگىن جۇرەگىمەن سەزىنۋى ءتيىس.

التىنشىدان، بالالارعا ارنالعان قاجەتتىنىڭ ءبارىن قازاقشالاۋ قاجەت. بالانىڭ ءتىلى – مەملەكەتتىڭ ەرتەڭگى ءتىلى. ءتىل ساياساتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى نىسانى – بالا. بالا قازاق ءتىلىن تەك مەكتەپتەگى ءپان رەتىندە ەمەس، ويىن، مۋلتفيلم، مۋزىكا، كىتاپ، عىلىم، دوستىق جانە ينتەرنەت ءتىلى رەتىندە قابىلداۋى كەرەك. بالا باقشا، مەكتەپ ءومىرى عانا ەمەس، قوعامدىق ورتا، ءۇي جاعدايى، كىتاپحانا، كينو-تەاتر، ت.ب.نىڭ بارىندە بالا قاجەتىن قازاق تىلىندە قاناعاتتاندىرا الاتىن بولۋىمىز قاجەت. بالا قازاقشا الەمدى قىزىقتى ءارى زاماناۋي دەپ قابىلداسا، ءتىلدىڭ بولاشاعى دا نۇرلى بولادى. جاس ۇرپاق قازاق ءتىلىن ءوزىنىڭ اتا-باباسىنىڭ ءتىلى عانا ەمەس، ءوز بولاشاعىنىڭ كىلتى دەپ قابىلداۋى ءتيىس.

جەتىنشىدەن، قازاق ءتىلىنىڭ قالالىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. كۇندەلىكتى ومىردەگى ادامدار – جولدا، قوعامدىق كولىكتە، تاماقتانۋ جانە ساۋدا-ساتتىق ورىندارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىنىڭ كەڭدىگىنە ەرىكسىز باس ءيۋى، قۇرمەتتەۋى كەرەك. ءتىلدىڭ شىن مانىندەگى جەڭىسى – زاڭداعى باپتا ەمەس، ادامداردىڭ كۇندەلىكتى سويلەۋىندە. قازاق ءتىلىن قولداۋ، قولدانۋ بارلىق جەردە تابيعي قاجەتتىلىككە اينالۋى قاجەت. الماتى، استانا، قاراعاندى، قوستاناي، پاۆلودار، سەمەي، وسكەمەن، اقتوبە، اتىراۋ، ت.ب. قالالارعا كىرگەن-شىققان ادامنىڭ ءبارى دە قازاق قالاسى ەكەنىن ايقىن سەزىنۋى كەرەك.

قورىتا كەلگەندە، وتكەن ءوتتى، ەندى ءبىز ماسەلە توركىنىن تاريحي، ساياسي، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە پسيحولوگيالىق سەبەپتەردەن ىزدەي بەرۋدى دوعارۋىمىز قاجەت. ءتىپتى ويلاناتىن، تالقىلايتىن دا ماسەلە ەمەس. تەك قانا قاجەتتىلىكتى اتقارۋ ءۇشىن اتقا ءمىنۋ قاجەت.

قازاق ءتىلىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تابيعي قوعامدىق تىلىنە اينالدىرۋ – ۋاقىتى كەلگەن، ابدەن پىسىپ جەتىلگەن ماسەلە. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك مەكەمەدە عانا ەمەس، ۇيدە دە، مەكتەپتە دە، ۋنيۆەرسيتەتتە دە، عىلىمدا دا، بيزنەستە دە، مەديتسينادا دا، ينتەرنەتتە دە، تەحنولوگيادا دا ەركىن قولدانۋعا مۇددەلى، قۇقىلى.

قازاق ءتىلى تەك تاريح پەن ادەبيەتتىڭ ءتىلى ەمەس، ول – عىلىمنىڭ، تەحنولوگيانىڭ، مەديتسينانىڭ، قۇقىقتىڭ، ەكونوميكانىڭ، ينجەنەريانىڭ، بيزنەستىڭ، جاساندى ينتەللەكتىنىڭ، تسيفرلىق مادەنيەتتىڭ ءتىلى بولۋى شارت. ءتىلدىڭ قالاي بۇرىلۋى، باعىتتالۋى – بالانىڭ اۋزىنداعى العاشقى سوزدە، ستۋدەنتتىڭ بىلىمىندە، عالىمنىڭ ەڭبەگىندە، دارىگەردىڭ قابىلداۋىندا، كاسىپكەردىڭ جۇمىسىندا، ءجۋرناليستىڭ ەفيرىندە جانە ازاماتتىڭ كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناسىندا كورىنەدى.

ەڭ باستىسى – قازاق ءتىلىن «قورعالاتىن تىلدەن» «قاجەتتى تىلگە» اينالدىرۋىمىز قاجەت. «قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋ، ءبىلىم الۋ، جۇمىس ىستەۋ جانە قوعامعا ارالاسۋ ءۇشىن قازاق ءتىلى قاجەت ءتىل، ونى بىلمەسە بولمايدى. قازاق ءتىلىن بىلمەي قوعامدىق ومىردە تولىققاندى قىزمەت ەتۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن دەڭگەيگە كوتەرىلە الساق، ماسەلە تۇبەگەيلى وزگەرەدى. سوندا عانا ادامدار قازاق ءتىلىن ۇلتشىلدىق نىسايى ەمەس، ءوزىنىڭ ومىرلىك قاجەتتىلىگى سانايدى.

وتىز بەس جىلعا جۋىق تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنەن كەيىن بۇل ماسەلەنى ۇنەمى «بولاشاقتا شەشىلەدى» دەپ كەيىنگە ىسىرا بەرۋدىڭ ەش قاجەتى قالمادى. ءتىپتى، ءدال وسى ءساتتىڭ وزىندە: «قازاق ءتىلى!» دەپ قاقساي بەرۋىمىزدىڭ ءوزى ۇيات.

قازاقستان مەملەكەت رەتىندە ءوزىنىڭ تاريحي تاڭداۋىن جاساعان: مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. ەندىگى مىندەت – وسى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەنى قوعامدىق شىندىققا اينالدىرۋ. قازاق ءتىلى قازاقتاردىڭ عانا ءتىلى ەمەس. ول – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى بەلگىلى ءبىر ەتنوستىڭ مۇددەسى ەمەس، مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇتاستىعى مەن تاريحي بولاشاعىنىڭ ماسەلەسى. ويلانىپ-تولعانىپ، تالاس-تارتىسقا سالاتىن تاقىرىپ ەمەس، بۇلجىتپاي ورىندايتىن وزەكتى مىندەت، پارىز. قازاق تىلىنە جاۋلىق كوزقاراسپەن قاراۋ – قازاقستان مەملەكەتىنە قونىستانعان حالىقتارعا جاۋلىقپەن قاراۋ دەگەن ءسوز. كەزىندە قازاق ۇلتى مەن ءتىلىن كوتەرگەن الاششىلداردى «حالىق جاۋى» دەسەك، ال بۇگىن الاش اماناتى بولعان انا تىلىمىزگە جاۋ بولعاندار – ناعىز حالىق جاۋى.

قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرىنا نەمقۇرايلى قاراماۋ – وتكەندى قۇرمەتتەۋ عانا ەمەس، بۇل – قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ دەگەن ءسوز. قازاق تىلىنە قۇرمەت – مەملەكەتتىك ساياساتقا قۇرمەت. قازاق ءتىلى مارتەبەسىن كوتەرۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى زاڭىن ادالدىقپەن اتقارۋدىڭ وزەگى. ول ۇلتتىڭ ماسەلەسى ەمەس، مەملەكەتتىڭ وزەكتى ماسەلەسى.

ءبىز قورقاتىنداي، جالتاقتايتىنداي دانەڭە جوق. مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ەڭ ايقىن بەلگىسىنىڭ ءبىرى بولعان قازاق ءتىلى زاڭدىق تۇعىرىنان، حالىقتىق قاجەتتىلىگىنەن ەش تايماي، ءوز بولاشاعىن بارىنشا بەكەمدەۋى ءتيىس!

ءجادي شاكەنۇلى،

جازۋشى-تاريحشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. حالىقارالىق الاش ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى.

الماتى.

Abai.kz