Seysenbi, 4 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 93820. Jazılğandar — 65132. Qaytıs bolğandar — 1058
Qauip etkennen aytamın 7173 96 pikir 10 Aqpan, 2020 sağat 18:46

«Arandatuşını» qazaqtıñ ğana arasınan izdeu - qatelik!

Suret Bauırjan Juasbaevtiki

Qordaydağı qazaq-düngen qaqtığısı qoğamnıñ qoyasın aqtarıp, qordalanıp jatqan biraz mäseleni qayta kün tärtibine şığardı. Ol – memlekettik til mäselesi. Ol – Memlekettik qorğanıs mäselesi. Ol – bilim berudegi kereksiz keñqoltıq sayasat. Ol – «köpwlttılıq» degen jasandı ideologiyanıñ – wlttıq, memlekettik ideologiyadan üstem bolıp kelui. Ol – eldiñ iesi, memleketti qwruşı qazaq wltınıñ qanday da bir konstituciyalıq imunitetke ie bolmay kelui...

130 wlt - ol qanday wlt?

Bardı – bar, joqtı – joq dep aytu kerek. Älemde 250-den asa wlt bolsa, (2009 jılğı sanaq boyınşa) eki-üş eskimos pen tört-bes nagansandardı izdep jürip tauıp, qırıq jamau körpedey qılıp 130 wlttıñ tizimin tüzdik. Söyttik te, sınıq sayasatqa sıltau tauıp, «köpwlttılıq» deytin küyli qatınnıñ täbetindey qırıq qwbılmalı, jasandı ideologiyanı qoldan jasap, köbine köp demagogiyalıq jalañ wrandardı negizge ala otırıp, internacionalizm ideyasın memlekettik ideologiyadan artıq nasihattap keldik. Otız jıl bilik bizge «birligimiz jarasqan el» ekenimizdi ertegidey däriptep keldi.

Özgelerge «birligimiz jarasqanın» bildiru üşin memleket qwrauşı wlttıñ müddesin ayaqqa taptay beruge bolmaydı, äste. Qazaq wltınıñ ar-namısına tiisse eldegi özge diaspora ökilderi de qatañ jazağa tartıluı kerek! Biraq zañ bärine ortaq.

Hoş. Memlekettiñ jäne onıñ zañdı iesi qazaq wltınıñ müddesi üşin, şekaranıñ bütindigi üşin, it pen qwsqa jem bolmay Täuelsizdikti saqtap qalu üşin – näsiline, jınısına, wltına, tuğan tegine, dini wstanımına t.b. qaramay onıñ ärbir azamattı müddeli boluı kerek-aq. Sözsiz, elişilik twraqtılıq pen tınıştıqtı qamtamasız etu üşin tärtip kerek! Biraq, ol qazaqtıñ esebinen jasaluı kerek degen söz be? Joq! Kerek deseñiz, osığan deyingi «wltaralıq sipattağı» ülkendi-kişigi qaqtığıstardıñ hronologiyasına köz jügirtelik. Sarap qılayıq. Twraqtılıqtı bwzıp, töbeles şığarğan kimder? Artı wltaralıq qaqtığıstarğa äkelip soqtırğan janjaldardı kimder bastadı? Kez kelgen qılmıstıñ motivi degen boladı. Mine, sol motivter:

Kartinki po zaprosu "qazaqstandağı wltaralıq qaqtığıstar"

1992 jıl. Öskemen. Qazaq-şeşen qaqtığısı.

Armatura zauıtınıñ jataqjayında tört qazaq jigitiniñ öli denesi tabıldı. Keyin qılmıstı şeşen wltınıñ ökilderi jasağanı turalı aytıldı. Däl osı aqparat halıqtıñ köteriluine sebep boldı. Narazı jwrt şeşender twratın «Oveçiy Klyuç» auılına barmaq boldı. Qwzırlı organdar aşınğan halıqtıñ aldın tostı.

Motiv: 4 qazaq jigitiniñ şeşen wltı ökilderiniñ qolınan qaza tabuı boldı.

2006 jıl. Şelek. Qazaq-wyğır janjalı.

«Starıy zamok» kafesinde qazaq jäne wyğır jastarınıñ arasında qaqtığıs boldı. Artı janjalğa wlastı. 18 qaraşadağı janjal kezinde birneşe wyğır jastarı jalğız qazaq jigitin wrıp-soqqan. Janjal kezinde wyğır wltınıñ ökilderi: «Memleket senderdiki, jer bizdiki!» degen auandağı provokaciyalıq wrandar aytqan.

Motiv: Bir top wyğır wltınıñ ökilderi jalğız qazaq jigitin wrıp-soqqanı. «Memleket senderdiki, jer bizdiki!» degen provokaciyalıq wran aytuı boldı.

2006 jıl. Atırau. Qazaq-türik qaqtığısı.

Atırau oblısı, Jılıoy audanı, Teñiz  mwnay ken ornında qazaq jäne türik jwmısşılarınıñ arasında jappay töbeles boldı. Oqiğa bılay bolğan. Tüski as kezinde qazaq pen türik jwmısşısı kezekke talasıp qaladı. Narazı bolğan Türkiya azamatı jataqhanağa özimen birge 400-dey adamdı ertip barıp, dau şığarğan. Artı qarulı qaqtığısqa wlastı. Soñında jaraqat alğan jüzdegen türik (eñbek mirgranttarı) elderine qaytarıldı.

Motiv: Türki migrantınıñ jappay töbelesti bastauı boldı.

2007 jıl. Malovodnoe (Qazirgi Bäydibek bi). Qazaq-şeşen qaqtığısı.

Jwrt arasında bwl qaqtığıs «Mahmahanovtar oqiğası» degen atpen belgili. «Botagöz» bil'yard klubında bolğan eki wlt ökiliniñ töbelesi wltaralıq dauğa wlastı. Bekjan Sälimbaev pen Magomed Mahmahanovtıñ töbelesinen keyin Magomedtiñ inisi Tahir Mahmahanov Bekjan Sälimbaevtı köligimen qağıp, ayağın travmatikalıq tapanşamen jaralaydı. Keyin narazı halıq ağayındılardıñ esiginiñ aldına keledi. Al Mahmahanovtar jinalğan jwrtqa (50-100 şaqtı adam) oq atıp, eki adam qaza tapqan. Aşulanğan auıl twrğındarı ağayındılardıñ üyin örtep, Mahmahanovtardıñ üş bauırın sabap tastağan. Üşeui de esin jimastan köz jwmdı. Al Tahir Mahmahanov elden qaşıp ketken. Keyin 2011 jılı wstaldı degen aqparat taradı.

Sol jolı qaqtığıstan 9 adam qaza tapqan. 7 şeşen, 2 qazaq. 7 ay jürgizilgen tergeuden soñ, üş adam türmege toğıtıldı. Olar: Qayrat Batırhanov, Baqıt Särsenbaev, Azamat Sadıqov. Tağı eki adam şarttı türde sottaldı. Olar: Nwrlan Ahmetov pen Bolatbek Baysalbaev.

Motiv: Ağayındı Mahmahanovtar janjaldı bastap, halıqqa oq atuı sebep boldı.

2007 jıl. OQO. Mayatas auılı. Qazaq-kürd janjalı.

16 jastağı, wltı kürd jasöspirim jigit 4 jasar qazaq balasın zorlağan. Aşulanğan Mayatas pen körşi auıldardıñ halqı kürdterdiñ üylerin örtep, özderin tayaqtağan. Qaqtığıs 3 künge sozıldı. Atalğan auılda kürdter köp bolğan. Şamamen 90 payız. Barlığı auıldı, üy-jayların tastap, qalağa qaşqan. OQO-dağı Sayram, Bäydibek audandarınıñ halqı da narazılıq tanıtqan. Aqırında 500-ge juıq policiya aşınğan halıqtı äzer tınıştandırğan.

Motiv: 4 jasar qazaq balanıñ zorlanuı boldı.

2008 jıl. Almatı oblısı. Malıbay auılı.

Tağı da qazaq pen wyğır arasında janjal uşıqtı. Tağı da qazaq köterildi. Tağı da oqıp jegen de, ajal qwşqan da qazaq.

2015 jıl. Bostandıq, Intımaq auıldarı. Qazaq-täjik qaqtığısı.

Bwl şetin oqiğa jwrt auzında «Sarağaştağı qaqtığıs» degen atpen belgili. OQO, Sarağaş audanına qarastı Intımaq auılınıñ twrğını Baqıtjan Artıqbaev täjik azamatınıñ qolınan qaza taptı. Halıq köterildi. Birneşe twrğın üy men kölik örtendi.

Motiv: Qazaq azamatınıñ özge wlt azamatınıñ qolınan qaza tabuı sebep boldı.

2016 jıl. Burıl. Qazaq-türik qaqtığısı.

17 jastağı wltı türik jasöspirim jigit üy tonau maqsatında wrlıqqa tüsip, 5 jasar balanı pışaqtap öltirgen. Halıq köterilip, artı wltaralıq janjalğa wlastı.

Motiv: 5 jasar balanıñ ölimi boldı.

2017 jıl. Astana. Qazaq-ündis töbelesi.

«Abau-Dabi Plaza» köpqabattı ğimaratınıñ aumağında jwmıs isteytin ündister men qazaqtar arasında jappay töbeles boldı. Resmi aqparat boyınşa, töbeleske eki taraptan 30-ğa juıq adam qatısqan. Janjal alkogol'dik işimdikke masayğan ündis migrantınıñ wltı qazaq küzetşige dau şığaruınan bastalğan.

Motiv: Mas ündistiñ lañınan boldı.

2018-2019 jıl. Qarağandı. Qazaq-armyan janjalı.

2018 jıldıñ 31 jeltoqsannan 2019 jıldıñ 1 qañtarına qarağan tüni «Drevniy Rim» meyramhanasındağı eki wlt jastarınıñ arasındağı töbeles soñı kisi ölimimen ayaqtaldı. 23 jasar qazaq balası kisi qolınan qaza taptı. Artı wltaralıq dauğa wlastı. Jüzdegen, tipti mıñğa juıq adam narazılıqqa şıqtı. Alañğa jiılğan halıqqa sol kezdegi oblıs äkimi Erlan Qoşanov şığıp basu ayttı. Qazaqstandağı armyan diasporasınıñ ökilderi de ündeu jasap, keşirim swrağan edi. Mäselege, tipti, Armeniya prem'eri Nikol Paşinyan da aralasıp, pikir bildirgen.

Motiv: Qazaq jigitiniñ armyandar qolınan qaza tabuı boldı.

Twraqtılıqtı bwzıp, töbeles şığarğan kimder?

Biz osığan deyingi elişilik «wltaralıq sipattağı» qaqtığıstar men janjaldardı şolıp şıqtıq. Esimizge tüskenin jazdıq. Joğarıdağı şetin oqiğalardıñ qay-qaysısın aytsañız da, äueli janjal şığaruşı qazaq emes, diaspora ökili nemese şeteldik eñbek migranttarı ekenine köz jetkizesiz.

Kartinki po zaprosu "qorday qaqtığıstar"

Keşegi Qordaydağı şetin oqiğa da sauda quğan sart-sauannıñ salğılasuı nemese körşi-qolañnıñ qorşau işindegi qoqilasuı emes. Bwl otız jılğı biliktiñ internacionalistik sayasatınıñ sınğan silueti. Bwl jıldar boyı jinalğan qıjıldıñ qanı. Bwl eski bilik sayasatınıñ qate bolğanınıñ däleli. Ardager jurnalist Marat Toqaşbaev «Bwl memleketti qwruşı wlt pen diasporanı teñestigen sayasattıñ «jemisi» depti. Bwl da diagnoz.

Qwzırlı organdar kikiljiñniñ bastaluına sebep bolğan eki oqiğanı atadı. Biri – jolğa talasqandar arasındağı janjal. Ekinşisi – qwjatsız kölik iesi men policiya qızmetkerleriniñ arasındağı dau. Eki oqiğada da janjaldı bastağan – düngen diasporasınıñ ökilderi dep körsetilgen. Eki oqiğada da esirik qılğan «esalañdardıñ» äreketine aşulanğan halıq köterildi. 10 adam qaza taptı. 40-tan asa adam türli dene jaraqattarın aldı. Ayağında düngender Alatau asıp, qırğız barıp panaladı.

Elişilik egeste esik jağalay qaşqandar el basına kün tuağanda qaytpek?

Qırğızstanğa qaşıp ketkenderdiñ naqtı sanı äzirge belgisiz. Keybir derekterde 4-5 mıñ dep aytıladı. Bir anığı qırğızdan sauğa swrap ketip jatqandarı ras! Bwl aqparattı Qırğızstannıñ şekara qızmeti de rastap otır. Al Ükimet qwrğan komissiyanıñ jetekşisi, vice-prem'er Berdibek Saparbaev şekaradan öteyin dep twrğandarğa toqtau aytıp, üylerine qaytudı swrağanı bügin belgili boldı.

Kartinki po zaprosu "qorday qaqtığıstar"

Olar (düngender) Qazaqstannıñ zañdı azamattarı bolsa, nege şekara asıp, qırğız baradı? Qorıqqannan qos körinse, qazaqtıñ işinde bas sauğalap baratın qala qwrıp qalıp pa? Bwl da öz kezeginde qatın-balasın qoltıqtay qaşqandardıñ qanşılıq memleketşil ekendikterin körsetti. Äsili, beybit kezde qaşqındardıñ payda boluı – jaqsılıqtıñ belgisi emes!  Elişilik egeste esik jağalay qaşqandar, qwday betin arı qılsın, el basına kün tua qalğanda qaytpek?

Biz joğarıda memlekettik til, memlekettik qauipsizdik, wlttıq ideologiya mäselesin tekten-tek aytıp otırğan joqpız. Qazirdiñ özinde el işinde ärtürli äñgime aytıluda. «Düngender äskeri borıştarın ötemeydi eken», «düngender öz balaların şet elde oqıtadı eken», «düngender balaların qazaq mektepterine bermeydi eken» t.b. gu-gu äñgime. Bwl qanşalıqtı ras aqparat? Nwrlan Ermekbaev basqaratın Qorğanıs ministrligi, Ashat Aymağambetov basqaratın Bilim ministrligi el köñilin ekiwday etken bwl saualdarğa jauap berui tiis! Zañ boyınşa Qazaqstannıñ äskerge jaramdı ärbir azamatı – äskeri borışın öteuge mindetti! Endeşe «düngender äskerge barmaydı eken» degen äñgime qaydan şıqtı?

Qan tögilip, jwrttı dürliktirgen dürbeleñge qatıstı sıñarjaq söz aytudan aulaqpız. Dese de, keşeli bergi Qordayda qazaqşa söylegen düngen kördiñiz be? Joq! Demek, eñ qwrığanda bir düngenniñ qazaqşa söylemeui arqılı - qazaq tilin, qazaq wltın, qazaq memleketin mensinbeytinin körsetti. Endeşe, qazaqtıñ memleketi men memlekettik tilin mensinbeytinderge qarap, «düngender balaların qazaqşa oqıtpaydı eken» degen oymen kelispeuge laj joq.

Kartinki po zaprosu "bolathan tayjan"

Söz soñı.

«Qazaqstan - qazaq halqınıñ memleketi. Şındağı - sol. Bwl «Qazaqstanda tek qazaqtar twrsın» degen söz emes. Kerisinşe, halıqaralıq täjiribege säykes, Qazaqstanda özge wlttar da twruı tiis. Biraq qazaqtar da, qazaq emester de «biz qazaqtardıñ memleketinde twrıp jatırmız» degen sezimmen tärbielenui kerek. Sonda wltaralıq tüsinistik, wltaralıq qatınastıñ twraqtılığı dwrıs negizge keledi. Al qazir qarasaq, Qazaqstan - köp wlttı, köp dindi, köp tildi memleket dep uağızdauşılar köp. Olay deuge eş sebep joq, eş negiz joq. Öytkeni älemniñ jüz toqsannan asa memleketi - köp wlttı, köp tildi, köp dindi. Biraq olardıñ eşqaysısı özderin basqalardan dara qwrılğan memleket dep sanamaydı. Biz bolsaq, ärdayım özimizdi bölek twrğan, özge memleketterge wqsastığı joq memleket köremiz, orıstar uağızdap, miımızğa qwyğan «halıqtar dostığınıñ laboratoriyası» degen wğımnan arıla almay kelemiz. Bizde özge wlttar «biz - qazaqstandıqtarmız, Qazaqstan - bizdiñ ortaq üyimiz» dep sayraydı. Nege ortaq üy? Bwl - qazaqtardıñ üyi. Mwnda basqalardıñ da twruğa qwqığı, mümkindigi bar. Biz osını aşıq aytıp üyrenuimiz kerek» deydi Bolathan Tayjan.

Alıp-qosarı joq. Döp söz. Qordaydağı qaqtığıstıñ sebebin anıqtap, saldarın joyu üşin eks-prezident Nwrswltan Nazarbaev twsında qoldanılğan taktika – effektivti bolmaytının eskergen jön. Bolğan jayttıñ barısın sarap qılıp, tergep-tekseru de, sot pen qwzırlı organdardıñ şeşimi de özgeşe boluı kerek!

Qazirdiñ özinde keybir sarapşısımaq spikerler - arandatu bolğanın, töbeleske qatısqan qazaq wltı ökilderiniñ keybiri mas küyinde bolğanın aytıp, aqparat taratuda. Mwnday öz äueli Ükimettik komissiyanıñ ökiliniñ auzınan da aytıl. Sondıqtan, «Arandatuşını» qazaqtıñ ğana arasınan izdeu - qatelik ekenin jäne bir märte eskertemiz. Tergeu de, qwzırlı organnıñ şeşimi de ob'ektivti häm ädiletti boluı kerek!

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

96 pikir