«Halyqtardy biriktire alatyn bir ghana úly kýsh bar: mәdeniyet, mәdeniyet jәne taghy da mәdeniyet».– Húseyn Javiyd

         Biz búryn-sondy bolmaghan tehnologiyalyq mýmkindikter dәuirinde ómir sýrip jatyrmyz. Ata-babalarymyz qiyalday almaghan bilim men aqparat býginde alaqanymyzdaghy úyaly telefongha syiyp túr. Alayda adamzat osy sheksiz mýmkindikti kóbine maghynasyzdyqqa aiyrbastap barady. XXI ghasyrdyng eng ýlken paradoksy da osynda: qúraldarymyz ghalamat damyghanymen, ruhany әlemimiz sol qarqynmen jetile qoyghan joq.

Urugvaydyng búrynghy preziydenti Hose Muhika bir sózinde adamzattyng qazirgi kýiin dәl sipattap: «Biz bir-birimen nayzamen emes, avtomatpen shayqasatyn gorillalargha ainalyp bara jatqan siyaqtymyz», – degen edi. Búl әlsizdik ónerge degen kózqarasymyzdan da anyq kórinedi. Ishki ruhany quys erte me, kesh pe, adamdy ómir shyndyghynyng aldynda dәrmensiz qaldyrady.

1971 jyly týsirilgen Djon Hiustonnyng Fat City filiminde osy ruhany әlsizdik boks jattyqtyrushysynyng jas sportshy Erniyge aitqan bir auyz sózinde jinaqtalghan: «Sening ishing bosap ketken» (You’re soft in the middle). Búl sóz tek bir adamnyng emes, býgingi órkeniyetting de beynesindey estiledi.

Eger biz jahandyq syn-qaterlerding aldynda «ishi bos» qoghamgha ainalghymyz kelmese, mәdeniyet pen órkeniyetter arasyndaghy súhbat eng quatty qorghanymyz bolyp qala beredi. Qyrghyz halqynyng úly jazushysy, Ispaniyada da erekshe qúrmetke ie Shynghys Aytmatov ónerding basty mindeti turaly qayta-qayta aityp ketken edi: óner adamnyng ar-újdanyn oyatugha, batyldyghy men adamgershiligin kýsheytuge, onyng aldyna tútas әlemdi ashugha tiyis; adam ózining adam ekenin úmytpauy kerek.

Alayda búl asqaq múrattar kóbine mekemelerding tabaldyryghynan attaghan sәtte-aq kómeskilenedi. IYdealizmning ornyn qúrghaq esep pen rәsim basady. Múny akademiyalyq ortadan anyq kóruge bolady: ghylymy maqalalar shynayy tanym ýshin emes, týiindemeni qalyndatu men úpay jinau ýshin jappay jariyalanyp jatady.

Nelikten qogham tereng oy men tyng janalyq úsynatyn bir ghana enbekting ornyna jýzdegen ortaqol mәtindi artyq kóredi? Nelikten biz jenisti nokautpen emes, úpay sanymen ghana ólsheuge ýirenip baramyz?

Polyak aqyny, Nobeli syilyghynyng laureaty Vislava Shimborska osy ruhany burokratiyany ashy әjuagha ainaldyryp: «Bir nólding sonyna tizilgen nólderden góri, erkin jýrgen nólderdi jaqsy kóremin», – dep jazghan bolatyn. Onyng әigili «Týiindeme jazu» óleninde qazirgi jýiening adam ómirin qalay qaghazgha ainaldyratyny suretteledi. Keng jaziralar mekenjaygha, kómeski estelikter naqty datalargha ainalady. Bagha qúndylyqtan joghary qoyylady, lauazym mazmúnnan manyzdyraq sanalady. Tipti týiindemege qúlaq anyq kórinetin suret talap etiledi. Óitkeni qoghamdy adamnyng ne estiytini emes, qúlaghynyng kórinui ghana qyzyqtyrady. Al ol qúlaq ne estiydi? Qaghaz turaytyn mashinalardyng tarsylyn…

Mazmúnnyng syrtqy kóriniske jenilui әleumettik jeliler tudyrghan qazirgi búqaralyq qúbylystardan da bayqalady. Mәselen, Ispaniyada songhy jyldary Fedor Dostoevskiyding «Aq týnder» povesine degen qyzyghushylyq kýrt artty. Búghan negizinen әleumettik jelidegi BookTok tolqyny sebep boldy. Myndaghan jas kitapty satyp alyp, oqyp shyqty. Biraq jyldam tútynu mәdeniyetining arasynda jazushynyng shynayy bolmysy kóbine nazardan tys qalyp qoyady.

Al Dostoevskiy әdebiyetting basty mindetin adamgershilik tәrbiyesi men meyirimge qyzmet etu dep týsingen qalamger edi. Ol tútas bir dәuirding estetikalyq mәdeniyetine jana úghym engizip, XIX jәne XX ghasyrlardaghy әlem әdebiyetining baghytyn ózgertken túlgha bolatyn. Býgingi tanda bizdi «qabir qazushylar mәdeniyeti» qorshap túrghanday kórinedi. Yaghny suretkerding qadirin ol ómirden ótken song ghana týsinu әdetke ainalghan. Mysaly, býginde Klint Istvudtyng jana tuyndylary nemese onyng kino ónerindegi orny turaly maqalalardy siyrek kezdestiresiz. Biraq ol dýnie salghan kýni gazetterding beti madaqqa tolatyny anyq. Tipti sol maqalalardyng birazy redaksiya tartpalarynda әldeqashan dayyn túrghan shyghar; tek qaytys bolghan kýnin ghana engizu qajet.

Biz úly túlghalardy kóbine mereytoylarda nemese eske alu kýnderinde ghana eske alamyz. Sóitip, jadynyng ózin súr burokratiyalyq rәsimge ainaldyryp jiberemiz. Odan da soraqysy – ónerdi sezinuding ornyna ony kórsetuge tyrysamyz. Keyde kafe ýstelindegi gazet sekildi: adam ony oqu ýshin emes, ózin mәdeniyetti etip kórsetu ýshin ghana jayyp qoyady. Osynday jaghdayda mәdeniyet bizdi «ne istep jatyrmyz?» degen súraqtan búryn «ony qalay istep jatyrmyz?» degen saualgha jeteleydi.

Uniyversiytetterdin, kitaptardyn, filimderdin, kartinalardyn, muzeylerding mәni nede, eger biz olardyng ishki maghynasyn joghaltyp alsaq? Shynayy bilim – diplom nemese ataq emes. Ol – bolmysty tereng sezinu qabileti. Orys jazushysy Nikolay Gogoli bir kezderi maqtanyshpen: «Ónerde mening jolym dúrys», – dep jazghan edi.

Búl sóz shygharmashylyq erkindikting maniyfesindey estiledi. Óner әleminde partiyalyq zandar joq; onda tek jaqsylyq pen jamandyq turaly adamzatqa ortaq týsinik qana bar. Úly әdebiyet bizding janarymyzdy joghary kóteru ýshin ómir sýredi. Urugvay jazushysy Eduardo Galeano әngimelegen oqighadaghy bala sekildi. Ol tenizdi alghash kórgende ýnsiz qalyp, tolqyghan kýii әkesine: «Maghan qaraugha kómektesshi…» – deydi.

Ómirding naghyz sabaghy ataulardan emes, zattardyng mәnine ýniluden bastalady. Fizik Richard Feynman da әkesining ózin qústyng әr tildegi atauyn jattaugha emes, onyng qalay ómir sýretinin baqylaugha ýiretkenin eske alady. Óitkeni ataular әr halyqta әrtýrli bolghanymen, qústyng tabighaty ózgermeydi.

Osy oy japon rejisseri Akira Kurosavanyng filimderining birinde de kórinis tabady. Bir adam suretshiden: «Osynday jaqsy suret saludy qay mektepten ýirendiniz?» – dep súraydy. Sonda suretshi: «suret saludy mektepten ýirenuge bolmaydy. Mahabbatty ýirenu mýmkin bolmaghany siyaqty, – dep jauap beredi.

Dәl osynday eskertu 1973 jylghy Emperor of the North filiminde de aitylady. Temirjol kezbesi keyipkeri jas әri ýstirt oilaytyn serigine qarap: «Sen keremet kezbe bola alar edin. Biraq jýreging joq. Bar da, ózine batyldyq satyp al!» deydi.

Búl sózder býgingi zamangha da arnalghan ýkim ispetti. Óitkeni mәdeniyet bizge tek qana aqparat bermeydi, eng aldymen jýrek beredi. Al jýreksiz bilimning de, tehnologiyanyng da, órkeniyetting de bolashaghy joq.

Tinka Gardengiy

 Ispaniyadaghy University of Valencia janyndaghy zamanauy tarih mamandyghy boyynsha PhD doktoranty

Aghylshyn tilinen audarghan Dýisenәli Álimaqyn

Abai.kz