Jwma, 3 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Qazaqtıñ tili 3865 28 pikir 25 Mamır, 2020 sağat 12:14

Til dauı. «Tüptiñ tübinde Konstituciyağa özgeris engiziledi»

Til töñiregindegi jaña teketires

Kelesi jılı el täuelsizdiginiñ 30 jıldığı keñ kölemde atap ötiledi. Biraq wlttıq sanadağı azattıq «Ata Zañnan orıs tiliniñ «wltaralıq qatınas tili» märtebesin alıp tastau jaylı» mäselede qaqqa jarılıp keledi. Jalpı wlttıq memleket qwru jaylı közqarastar men principter boyınşa qazaq qoğamı tildik faktorğa baylanıstı eki topqa bölinip, äzirşe beybit türdegi «aqparattıq soğısqa» wlasıp otır.

Kezinde bilik basındağılar qazaq qoğamı alatayday bülinip, jikşildik piğıl orın almauın oraylastırıp orıstildi köpşilik üşin «qazaqstandıq wlt» pen «orıs tili wltaralıq qatınas tili» degen sayasi şarğını qoldanuğa mäjbür boldı. Endi bir kezdegi orıs tildi köpşiliktiñ zaman auanına oray etnikalıq azşılıqqa aynaluı jaña sayasi faktordı tuğızdı. Qazaq tildi BAQ işinde pikir ekige jarıla bastadı. Biri – jappay qazaqtandırudı qolğa aluğa ündese, ekinşileri – işinara tügestire qazaqtandıru procesin birte-birte jürgizuge şaqıradı.

Soñğı közqarastı wstanuşılar Ata Zañdağı «orıs tili wltaralıq qatınas tili» degen twsqa eş özgeris jasamay tek osı uaqıtqa deyin qabıldanğan barşa zañdardıñ tek qazaq tilinde ğana qoldanıluın jäne memlekettik tildiñ qoldanu ayasın äkimşilik, parlament, zañ, salıq, bank salalarında barınşa keñeytuge bağıt wstanudı talap etedi. Sonımen birge, QR 2020-2025 jıldarğa arnalğan til sayasatın jüzege asıruğa qatıstı memlekettik bağdarlaması ayasında byudjettik memekeler men wyımdardıñ, türli deñgeydegi deputattıq korpustardıñ qazaq tilinde ğana is-qağazdarın jürgizuge 3-5 jıl töñireginde birte-birte köşuin qalaydı. Äri jarnamanıñ, mekeme men wyımdar, biznes qwrılımdar mañdayşalarınıñ qazaq tildi köpşilikke tüsinikti boluı üşin  tek orıs jäne latın jazuımen memlekettik tilde jazıluı kerek dep sanaydı. Bir kezderi qabıldanğan barşa zañdar men zañnamalar qazaq tilinde sauattı özgeris jäne tolıqtırular engizilingen soñ, qayıra qabıldanıp, memlekettik tildi qorğaytın äleumettik-äkimşilik reformalar  jürgizilip, qazaq tildi köpşiliktiñ işindegi bilikti jastardıñ türli deñgeydegi biliktegi orıs tildilerdi almastıruı kezek kütirmeytin mäselege aynalıp otır degendi alğa tarta bastadı.

Qazir qoğamda öte qauipti qwbılıs: orıs tilin bilmeytin häm qajet sanamaytın qandastarımızben qanı qas, sana-sezimderi Resey ideologiyasımen ulanğan, qazaq tilin kerek etpeytin birıñğay orıs jäne ne oqıp, ne jaza almaytın, ana tilin tek auızeki deñgeyde ğana, şala-şarpı, «bilik pen biznes üşin» uaqıtşa meñgergen reseyşil qazaqtandıqtardıñ özara auız jalasqan «äleumettik tobı» payda boldı. Alğaşqıları ağılşın, qıtay jäne özge tilderdi qanşa jerden jetik bilse de, eñ bastısı memlekettik tildiñ barşa funkciyasın tartıp alğan wltaralıq qatınas tili sanalatın orıs tilin bilmegendikten basşılıq qızmette istey almaydı. Orıs tilin biletinder bolsa, qazaq tilin ğana emes, ağılşın, qıtay jäne özge tilderdi bilmey-aq, memlekettik mekemelerde qızmet ete aladı. Ädilettilik qayda!? Konstituciyada jazılğan azamattıq qwqıq qayda?

Mine osı ündeuler men şaqırular 1991 jıldan beri ornığıp qalğan. Biraq küni sanaulı «qazaqstandıq wlt» koncepciyasımen aruaqtanğan orıstildi ziyalı qauım ökilderi men ğılımi ortağa eş wnamay, olar auızdarına ne tüsse, sonı aytıp, oylarına ne kelse sonı sandıraqtauğa mäjbür bola bastadı. «Qazaq üni» kötergen bastamadan keyin «Avaaz» saytında jäne Ermek Tayçibekov bastamasımen warren_buffet@mail.ru-da orıs tiline memlekettik til märtebesin beru mäselesin kötergen internet şaqırular töbe körsetti.

Til töñiregindegi atalğan mäselege qatıstı öz oyların bildirgen orıs tildi qandastarımızdıñ pikirlerimen «Abai.kz» oqırmandarın tanıs etudi jön kördik.

Jalpıalaştıq ädilettiliktiñ jaña qadamın jasap otır

D. Suleev: Sud'ba kazahstanskoy peçati v tom, çto budet v golovah u jurnalistov novogo pokoleniya, u rukovoditeley gosudarstva novogo pokoleniya

Jänibek Süleev, web-baspager, jurnalist jäne publicist:

- Üş jıldan soñ, «Qazaq üni» («Golos kazaha») gazetiniñ negizin saluşı Qazbek Isa bas bolıp, jalpıalaştıq ädilettiliktiñ jaña qadamın jasap otır. Şındığında bwl qadam özine qarsı bas köterulerdi de tuğızdı...

Qazbek Isağa sener bolsaq, 2017 jılı 50 mıñ adam qol qoyğan eken... Biraq orıs tiliniñ märtebesin janın sala qorğaştauşılardıñ sanı şındığında öte köp. Bwl arada eñ birinşi peticiya qanday auanda jazıldı soğan köz jibereyikşi!? Onda orıs tilin qazirgi märtebesinen ayırıp, qazaq tilin jeñiske jetkizu közdelingen. Oğan qasarısa qarsı şığuşı avtorlar tap sonı orıs tiline qatıstı talap ete bastadı. Olardıñ maqsatı dünieni bastan ayaq töñkerip, «wltaralıq qatınas tilin» «memlekettik tilge» aynaldıru. Eki qadam da Ata Zañğa özgeris engizudi qalaydı.

Mine, osı orayda wltaralıq qatınas tilinde «Kim jeñip şığadı?» degen mäsele tuındaydı. Meñişe, eki tilde jeñiliske wşıraydı…

Eger orıs tili zañnan tıs dep tabılsa, is-qağazdarı men tehnikalıq qwjattardıñ dayındalu deñgeyi tömendeydi.

Qazaq tilin jetildirip qana älemdik deñgeydegi til märtebesine jetkizu arqılı bwl teketirestiñ aldın ala alamız. Qazirgi bireuler üşin şekesin şılqıtıp otırğan lingva-frankadan (orıstildilik faktorınan) arıltu üşin türli saladağı käsibi mamandar men bizdiñ  filologtardıñ eren eñbegi kerek. Bwl endi bölek äñgime. Äri eşkimniñ basın jarıp, közin şığarmaytın jağdayat…

Bwl dau-damaydıñ ayağı nege äkelip soqtıradı?

Erkin BAYDAROV: «Jiznyam naşih mirotvorcev v Livane niçego ne ...

Erkin Baydarov, R.B. Süleymenov atındağı Şığıstanu Institutınıñ jetekşi ğılımi  qızmetkeri filosofiya ğalımdarınıñ kandidatı:

- Karantin kezinde Ortalıq Aziyanıñ qos eli – Qazaqstan men Özbekstan bir mezette tildik mäseledegi tüyitkildi qoğamdıq oyğa qozğau salıp, keñ deñgeyde kötere bildi. Iä, qwlannıñ qasuına, mıltıqtıñ basuı kezeñin naq añğara paydalandı. Bwl mäsele ejelden qazaq jäne orıs tildiler arasında ünemi teke-tirestik tuğızıp keletini jasırın emes. Meniñşe, bwl orayda uaqıt bastı röl oynap twrğan joq.

Eñ bastısı: bwl dau-damaydıñ ayağı nege äkelip soqtıradı? Öz basım äldebir äleumettik dürbeleñ tuğızadı dep eş oylamaymın. Bwl mäsele – qaşanda qazaq tildilerdiñ qanın qızdıratın, ünemi özine qayıra soqtırıp otıratın qoğamdıq pikir-talas keñistigi. Biraq bir mezette qazaq qoğamındağı azşılıqtağı köpwlttıqtıñ tabiği damu procesin «tastalqan» etetin proceske aynalmauı kerek.

Asığıs şeşim qabıldauğa eş bolmaydı. Ömirdiñ özi bärin öz ornına qoyadı. Beybitşilik pen tınıştıq birinşi orında twruı kerek. Qwmıranı tas-talqan etu oñay, al onı qayıra qalpına keltiru oñay dünie emes, sondıqtan, säl jarıqşaqtıñ özi-aq jiberilgen qatelikterden sır şertedi.

Aşıq moyındaymın. Öz basım orıs tilin onıñ bügingi ielenip otırğan märtebesinen ayıruşılar jağındamın. Biraq bwl qılığım meniñ osı tilge häm osı tilde söyleytin orıs tildilerge qarsımın degendi eş bildirmeydi. De-fakto orıs tili wltaralıq qarım-qatınas tili bolıp qala beredi, bwl qwqığın odan eşkim tartıp alğalı otırğan joq. Degenmen, QR Konstituciyasında memlekettik til tek qana qazaq tili boluı kerek degen berik senimnen meni eşkim de bas tartqıza almaydı. Bwnı men zatım qazaq bolğan soñ auızğa alıp otırğanım joq, qayta elimiz qoğamınıñ basım köpşiligin qwraytın wltımızdıñ atın ielenip, osı jolda qazaq jwrtı azaptı mehnat şegip, aldıñğı qatarlı wl-qızdarınıñ qanın suday tökkendikten qwqılı ekendigin söz etip otırmın.

Al, meniñ közqarasımşa, orıs tiline resmi ekinşi memlekettik til märtebesin beru aqıldan adasqındıq bolıp tabıladı. Mäslen, öz basım «Avaaz qauımdastığı» müşeleriniñ  «şın mänisinde qazaq tilinde elimizdiñ azamattarınıñ jartısınan astamı ğana söyleydi»  degen uäjdaularımen eş kelispeymin. Bwl derekter qaydan alınıp otır?.. Nemese «Barlıq saladağı qwjat aynalımı, tehnikalıq qwjatnama, zañnamalıq akitiler ne tek qana orıs tilinde, ne bolmasa eki tilde kezektesip, köbine orıs tilinen audarma türinde, qazaq tilinen eş audarılıp qoldanılmaydı» degen oy tüyindeuler qaydan şıqtı? Men bwnı fakti emes, memlekettik qızmetkerler tarapınan QR «Til turalı» Zañın tiisti deñgeyde orındamay jasap otırğan qasköy qastandıqtarı dep ataymın.

QR 2020-2025 jıldarğa arnalğan til sayasatın jüzege asıruğa qatıstı memlekettik bağdarlamanıñ mazmwndağı resmi mälimetter boyınşa elimizde orın alıp jatqan jağdayğa köz jiberetin bolsaq, memlekettik tilde söyleytin azamattardıñ sanı jıldan-jılğa artıp keledi. Egerde Qazaqstannıñ türkitildes twrğındarın alar bolsaq: onda özbekterdiñ – 95,5%, wyğırlardıñ – 93,7%, qırğızdardıñ – 92,7% juığı qazaq tilinde twrmıstıq deñgeyde söyley alsa, 12% – emin-erkin qoldana aladı. Slavyandıq etnostar arasında auızşa qazaq tilin tüsinetinder sanı: orıstar – 25%, ukraindar – 21,05%, belorustar – 19%, polyaktar – 20,9%, sonday-aq, nemis diasporası ökilderi – 24% bolıp kelse; oqi jäne jaza biletinder – 2,9% qwraydı.

Alısqa barmay-aq, 2009 jılğı sanaqtıñ nätijesin eske alatın bolsaq, onda elimizdiñ azamattarınıñ 74%-ı auızşa qazaq tilin tüsinetinderin, qazaq tilinde erkin oqi alatındar  – 64,8%, öz oyın jazıp jetkize alatındar – 62% boldı. Al mınau eñ soñğı 2018 jılı jürgizilgen äleumettik zertteudiñ nätijesi: orıs diasporasınıñ ökilderiniñ – 2,7%, özge wlt ökilderiniñ – 9,4% qazaq tilin öz ana tilim dep körsetken. Demek, qazaq tilinde söyleuşilerdiñ ülesi tek jergilikti wlt ökilderi arasında ğana emes, sonımen  birge özge etnostar arasında ösip keledi. Bwl tüyindeulerdiñ bäri aspanan alınıp otırğan joq «Qoğamdıq pikir» zertteu institutınıñ derekteri boyınşa twjırımdalıp otır. Onda  memlekettik tildi meñgergen twrğındardıñ ülesi 2017 jılı – 83,1%, al, 2018 jılı – 85,9% qwraydı dep körsetilgen.

Barşa häm resmi, äm jeke zertteuler orıs tiliniñ qoldanıluına qatıstı kerisinşe qwbılıstı añğartsa da, nelikten «Qazaqstan azamattarın Ündeudiñ» avtorları el ömiriniñ barşa salasındağı qazaq tiliniñ swranısqa ieligin joqqa şığaruğa tırısadı? Onıñ üstine eki tarap ta isti dabıraytpay, aqılğa salıp, oñdı jolmen şeşuge talpınıs jasauğa tiis…

Bwl jol töñkeristik emes, tabiği boluı tiis

Kanat TASIBEKOV: I vernıe, i krasivıe

Qanat Tasibekov, elge tanımal «Jağdayattıq qazaq tili» tilşarları toptamasınıñ avtorı:

- Sözdi orıs tiline ekinşi memlekettik til retinde märte beru jaylı peticiyadan bastağım keledi. Men bwğan üzildi-kesildi qarsımın, äri wltarazdığın qozdıruşılıqqa tırısuşılıq dep sanaymın. Şındığında da qoğam kelisip, jwrt moyındağan dünieni joqqa şığaruşılıq kimge ne üşin qajet bola qaldı?

Al, ekinşi peticiyağa qarata aytar bolsam, qazaq tiliniñ resmi qwjattarda ğana emes, kündelikti ömirde de de-yure ğana emes, sonımen qatar de-fakto da, özine layıqtı orın ielenuin şın jüregimmen qalaytın janmın. Sondıqtan at-arbanıñ aldına tüsip alıp dalbañday jügirudi wsınatındardı eş qoldamaymın. Olar tap osınday şeşim qabıldau üşin oğan say bazanı qalıptastıru kerektigin tars esterinen şığarıp aladı. Bärimizdiñ bir biletinimiz tüptiñ tübinde Konstituciyağa özgeris engiziledi, biraq biz bwğan sauattı, märtebeli äm käsibi twrğıda saqaday say dayın boluımız şart. Bwl jol töñkeristik emes, tabiği boluı tiis.

Onıñ üstine tilge qatıstı qol jinaumen jäne protestik akciyalardı wyımdastırumen ziyalı qauım ökilderi, aqın-jazuşılar emes, birıñğay tek sayasatkerler ğana aynalısuğa tiis.

Tüyin. Memlekettik til mäselesi elimizde tirkelgen sayasi partiyalardıñ belsene aralasuısımen QR 2020-2025 jıldarğa arnalğan til sayasatın jüzege asıruğa qatıstı memlekettik bağdarlaması ayasında byudjettik memekeler men wyımdardıñ, türli deñgeydegi deputattıq korpustardıñ qazaq tilinde ğana is-qağazdarın jürgizuge 3-5 jıl töñireginde birte-birte köşuin qağaz jüzinde emes, is jüzinde jüzege asırılatın uaqıtınıñ jetkenin tanıtıp otır.  Qazir de-yure memlekettik til bolıp tabılatın qazaq tilin QR 2020-2025 jıldarğa arnalğan til sayasatın jüzege asıruğa qatıstı memlekettik bağdarlaması ayasında käsibi mamandar men filologtar de-fakto özine layıqtı orın ielenui üşin sözben emes, ispen jüzege asıruı kerek.

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

28 pikir