Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101848. Jazılğandar — 78633. Qaytıs bolğandar — 1269
Añız Abay 1325 10 pikir 8 Şilde, 2020 sağat 11:22

«Jarım adam» men «adamnıñ» ayırmaşılığı

Adasqannıñ aldı jön – artı soqpaq.
Abay

Abay keybireulerdi «jarım adam» dese, al keybireulerdi «adam» dep ataytını belgili. Al ruhani jañğıru jolına tolıq tüskenderdi «tolıq adam» deytini belgili. 

 Jetiludiñ bwl satıların bilu kimge bolsa da öziniñ qoğamdağı ornın dwrıs anıqtap, tabiği mindetin tolıq orındauğa mümkindik beredi. Sondıqtan äueli «jarım adam» men «adam» ayırmaşılığına köz jiberip körelik. 

Abay ilimi boyınşa «jarım adam» jetilu barısında «adam» boluğa wmtıladı. Osılay ol ömirge közi aşılıp, kelesi satığa köteriledi. 

«Adam» men «jarım adamnıñ» ayırmaşılıqtarı ülken. Adam bolu üşin imandılıq kerek. Adam deñgeyi imandılıqtan bastaldı. YAğni, olardıñ negizgi ayırmaşılığı – «adam» imandı, al «jarım adam» imansız. Qazaq bireudi madaqtağısı kelse «ol imandı adam» dese, al mazaqtağısı kelse «ol imansız» deydi. 

Jarım adam men adamnıñ oy-örisi ğana emes, is-äreketterinde de ayırmaşılıqtarı ülken. Birinşisiniñ sanası qorşağan ortasına tolıq täueldi bolsa, al ekinşisi, kerisinşe, qorşağan ortasına äser etip, özderine layıq özgertuge wmtıladı. Jarım adam tolığımen näpsiniñ ıqpalında. Onıñ imandılığı joq, sondıqtan ruhani jañğıruğa niettenbeydi, näpsimen küresip, onıñ ıqpalınan şığıp, dwrıs ömir süruge wmtılmaydı. Al adam bolsa, onıñ imandılığı bar, sondıqtan ol nietin tüzep dwrıs ömir süruge wmtıladı. Adamdıq qalpın jetildiru üşin öziniñ işki kemşilikterimen küresudi islamda Ülken Jihad dep atalatını belgili. Osılay adam jetiludiñ evolyuciyalıq jolına tüse aladı. Bwl jolğa tüsuge türli jağdaylar sebep boluı mümkin. Mısalı, öziniñ künäli isi üşin jazasın alıp ömirden sabaq aluı, aqıldı adamdardıñ sözin tıñdap, nemese ruhani kitaptar oqıp jürek közi aşılıp, wyatı oyanuı, tipti din qabıldap, dini jolğa tüsui de mümkin. Äuelde adam satısına köterilu onıñ öziniñ tabiği qasietterinen basqa qorşağan orta men sayasi-äleumettik jağdayğa täueldi.

Sonımen, adam imandı, al jarım adam imansız. Tipti, adamnıñ adamdığı imandılıqtan bastaladı. «Iman» arab tilinen Allağa «senim» degen wğımdı bildiredi. Täñirizmnen qalğan senim boyınşa, qazaq bwl sözdi bükil bolmıs köleminde paydalandı. Tirşilik üylesimdiligin bwzatın, adamşılıqqa qarsı isterdi imansızdıq dep, al onday adamdı «imansız» dep qabıldaydı. Qazaq tilinde iman osılay Allanıñ bir Özine ğana emes, Onıñ jaratqandarına degen senimdi de bildiredi. Alla tağala kemşiliksiz, sondıqtan Onıñ jaratqandarı da eşbir kemşiliksiz, tolıq. Allanıñ jaratqandarına tabiğat, adamzat qoğamı, onıñ tirşilik zañdılıqtarı tärizdi bükil bolmıs körinisteri jatatın bolğandıqtan, qoğamdağı moral'dıq-etikalıq normalar, özara senim, qamqorlıq, süyispenşilik, sıylastıq tärizdi ömirdi retteytin tärtipter – Alla tağalanıñ jasağan zañdılıqtarı bolıp tabıladı. Halqımız osı zañdılıqtarğa senimdi «iman» dep, al onı öziniñ tirşilik körinisine aynaldırğan adamdı «imandı» dep ataytının sol sebepten bolsa kerek. Imandı adamnıñ ömiri ärqaşan da üylesimdi. 

Iman degen söz Qwdayğa degen senimdi ğana bildirmeydi. Abay «Iman degenimiz bir ğana inanmaqtıq emes» (38- söz) deydi. Iman men senim birdey emes. Imannıñ tereñ mağınası bar. Iman degen söz senimge säykes ömir sürudi de bildiredi. YAğni, imandı adamnıñ bolmısı imansız adamnıñ bolmısınan mülde bölek. Iman degen Allağa senim bolsa, al bükil bolmıs Onıñ körinisi. Endeşe Onıñ körinisine, yağni tabiğat zañdılığına sengen, qoğam ömirimen üylesimdi adamdı da imandı dep sanauğa boladı. Mısalı, ateistik Keñes Odağında adamdardıñ barlığı imansız bolmağan. Eger «jarım adam» dep Allağa senbeytin imansız adamdardı ğana aytatın bolsaq, onda bükil Keñes Odağınıñ halqı tügeldey «jarım adamdar» bolar edi. Biraq olay emes. Allağa senbese de, olardıñ arasında jaqsı adamdar bolğan. Olar qoğam zañdılıqtarın tolıq saqtadı, adami qasietteri joğarı boldı. Aldıñğı qatarlı kapitalistik eldermen jarısqa tüsip, örkeniettiñ joğarı deñgeyine köterile bildi. YAğni olar da imandı boldı degen söz. 

Adam ömiriniñ maqsatı – Tüp Iege qaytu – adam satısınan bastaladı. Bwl mülde jaña ömir, jaña satı. Jetilu osı satıdan bastaladı. Adami qasietter qoğamdağı dwrıs qarım-qatınas arqılı payda bolıp, şıñdaladı. Meyirim-qamqorlıq, tatu-sıylastıq, birlik, özara süyispenşilik payda boladı. Jarım adam tek qana öz qarabasınıñ qamın oylasa, al adam eñ äueli basqalardıñ qamın oylaydı. Osılay ol bükil adamzattı süyuge mümkindik alıp, Abay körsetken «Adamzattıñ bärin süy bauırım dep» därejesine köterile aladı. «Öziñ üşin eñbek qılsañ, özi üşin ottağan hayuannıñ biri bolasıñ; adamdıqtıñ qarızı üşin eñbek qılsañ, Allanıñ süygen qwlınıñ biri bolasıñ» dep adamdıqtıñ belgisi eñ äueli basqalardıñ qamı üşin eñbek ekenin anıqtay tüsedi. «Jarım adam» qoğamdı qwldıratsa, al «adam» qoğamdı alğa süyrep, jetilu jolına tüsiredi. 

«Adam» satısına kimder köteriledi? Endi osı swraqtıñ mañayına keleyik.

Beybereket ömirdiñ qorlığınan äbden qajığan adam endi bwl beynettiñ sebebine üñile bastaydı. Öziniñ ömiri ğana emes, qorşağan ortağa da köñil bölip, ol endi öziniñ ğana emes, özi tärizdilerdiñ barlığınıñ tirşiligi zardap ekenin tüsinedi. Onıñ sebebi – näpsiqwmarlıqtan, yağni öziniñ qarabasınıñ qamınan şıqqan jügensizdikten, kinärätti isterden ekenin köredi. Ömir zardabı – öziniñ isteriniñ saldarı. 

Osılay ol kemşilikterinen arılıp, dwrıs jolğa tüsuge wmtıladı. 

Abay ärkimdi adam deñgeyine köteru üşin qoğam ömirin qamtitın, moral'dıq-etikalıq normalarğa arnalğan birsıpıra eñbekter jazğan. Qazirgi kezde bwl Abaydıñ moral' filosofiyası dep atalıp jür. Osılay Abaydı oyşıl-filosof dep ataymız. 

Qatelikterden qalay arılıp, dwrıs jolğa tüsuge boladı? Ol üşin nietti tazartıp, oy-jüyeni tüzeu kerek. Niet tüzelse, barlığın aqılğa salıp, dwrıs äreket etuge boladı. Adamdıqtıñ belgisi – dwrıs oylau, dwrıs söyleu jäne dwrıs äreket etu. Dwrıs äreket jasau üşin aqıl ğana emes, qayrat ta kerek. Biraq «Aqıl men qayrat jol tabar qaşqanğa da, quğanğa» dep Abay aqıl men qayrat jaqsılıqqa da, jamandıqqa da birdey qoldanatın qwral ekenin eskertedi. Niettiñ dwrıstığında ğana qayrattı dwrıs paydalanuğa boladı. Ol üşin bilim (ğılım) kerek. «Qaşan bir bala ğılım, bilimdi mahabbatpenen kökserlik bolsa, sonda ğana onıñ atı adam boladı» deydi Abay. Onıñ ğılım degen sözi zattıq ğılımdı ğana emes, ruhani ğılımdı, yağni imandılıqqa tartatın bilimdi de bildiredi. 

On jetinşi qara sözinde Abay dwrıs äreket etu üşin qayrat, aqıl men jürek üylesimdiligi keregin aytadı.

Dwrıs adam bolu üşin ğılımdı igerip, aqıldı bolu jetkiliksiz. Olardı basqaratın jürektiñ tazalığı kerek. «Öziñ tiri bolsañ da, kökiregiñ öli bolsa, aqıl tabuğa söz wğa almaysıñ. Adal eñbekpen erinbey jürip mal tabuğa jiger qıla almaysıñ». Bwl arada «Kökiregiñ öli bolsa» degen söz jannıñ äli wyqıda ekenin, qayrat-jigerdiñ joqtığın, oy-öristiñ tarlığın bildiredi. Wyat äli oyanbağan. Jürek tazarıp, jan oyana bastağanda ol qayrat, aqıl, jürekti basqarıp, bwl üşeuin üylesimge keltiredi. Osılay adamdıq ornaydı. Jürek tazalığı, wyattıñ oyanuı tek qana ruhani jañğıru jolında bolmaq. YAğni, ruhani jañğırusız nağız adam qatarına köterilu mümkin emes. 

Sonımen Abay ğibratı boyınşa, adam satısına köterilu üşin äueli nietti tazartıp, bilim arqılı dwrıs oylau, dwrıs söyleu jäne dwrıs äreket ete bilu kerek. Osığan baylanıstı adam ruhani jañğırıp, öziniñ tağdırın, keleşek ömirin jetildiredi.

Adam satısın imandılıqtı qabıldau, imandı ömir jäne ömir qanağatı dep üşke böluge boladı.

Dosım Omarov,

abaytanuşı, teolog

Abai.kz

10 pikir