Seysenbi, 31 Naurız 2020
Jañalıqtar 2256 0 pikir 29 Qazan, 2012 sağat 14:11

Twrsın Jwrtbay. Aymauıtov - adaldıq pen ädildikti «ar isine bağalağan» (jalğası)

2.

Adaldıq pen ädildikti «ar isine bağalağan» (Abay) ataqtı jazuşı bwl jolı da aqiqattıñ jolın kespegen. Zadı, D.Ädilevtiñ Goloşekinge qastandıq jasau nieti bolğanğa wqsaydı. Bwl özi Älihan Bökeyhanov: «Qazaqta terror jasaytın erjürek jigit joq»,- dep ayttı-mıs degen sözge namıstanğan öjet jigittiñ jauap äreketi me? Älde Qara - Noğay üşin tübinde bir türmege tüsetinin bilip, ne de bolsa täuekelge bel buğanı ma? Älde qızba jigittiñ et pen teriniñ arasındağı jeligi me? Ol özin teatrdıñ direktorlığın ötkizip bergennen keyingi aşınudan-üreyden tuğan, jay ğana ayta salğan söz be, älde naqtı is-äreket pe, onı anıqtau endi mümkin emes. Jiırma jeti jasar jas jigittiñ aptığın basu üşin aytılğan basu sözi üşin, öziniñ atu jazasına bwyırılatının Jüsipbek bilgen joq. Bilse, Ädilevke aytqan ağalıq aqılınan bas tartıp, moyındamas pa edi, kim bilsin.

2.

Adaldıq pen ädildikti «ar isine bağalağan» (Abay) ataqtı jazuşı bwl jolı da aqiqattıñ jolın kespegen. Zadı, D.Ädilevtiñ Goloşekinge qastandıq jasau nieti bolğanğa wqsaydı. Bwl özi Älihan Bökeyhanov: «Qazaqta terror jasaytın erjürek jigit joq»,- dep ayttı-mıs degen sözge namıstanğan öjet jigittiñ jauap äreketi me? Älde Qara - Noğay üşin tübinde bir türmege tüsetinin bilip, ne de bolsa täuekelge bel buğanı ma? Älde qızba jigittiñ et pen teriniñ arasındağı jeligi me? Ol özin teatrdıñ direktorlığın ötkizip bergennen keyingi aşınudan-üreyden tuğan, jay ğana ayta salğan söz be, älde naqtı is-äreket pe, onı anıqtau endi mümkin emes. Jiırma jeti jasar jas jigittiñ aptığın basu üşin aytılğan basu sözi üşin, öziniñ atu jazasına bwyırılatının Jüsipbek bilgen joq. Bilse, Ädilevke aytqan ağalıq aqılınan bas tartıp, moyındamas pa edi, kim bilsin.

Älqissa, osı arada bir oqşau tüsinik bere ketudiñ orayı kelip twr. Biz ekinşi ret, yağni, 1990 jıldarı Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ janındağı Pravolıq komissiyanıñ törağası retinde Qauipsizdik komitetindegi qwpiya qwjattarmen tanısqanımızda  jazuşı Dükenbay Dosjan da rwqsat aldı. Qwjattardı qatar qarağan kezimiz de boldı. Sonıñ nätijesinde tezdetilip «Abaqtı» attı kitabı jarıq kördi. Jürdek qalam iesiniñ maqalaları da 10-15 künnen keyin baspasözde jariyalanıp jattı. Al bizdiñ Mwhtar Äuezovke qatıstı «Talqı» attı zertteuimiz 1997 jılı ğana basılım kördi. Biz köşirip alğan qwjattar osı «Wranım - Alaş!..» attı äfsanada barınşa tolıq qamtılıp otır. Qwjattardıñ audarmasın salıstıra otırıp, keybir mätinderdi D.Dosjannıñ jariyalanımı boyınşa dep wsınudı maqwl kördik. Tüpnwsqa bireu bolğandıqtan da salıstıru barısında bayqalğan derektik auıtqulardı özimizdiñ qolımızdağı köşirmege süyenip jüyege tüsirdik. Sonday-aq ol derekter avtordıñ stili men şığarmanıñ ırğağına qaray jinaqtala bayandaldı.

Sonımen, D.Dosjannıñ jariyalanımında: «Qızılorda qalası, Karl Marks köşesi 54-üyde twratın Jüsipbek Aymauıtovtıñ üyine 1929 jıl 14 mamır küni jürgizilgen tintude tärgilengen zattar: 1. Hattar, barlığı - 88 dana. 2. Eki fotosuret. 3. Jeke basınıñ qwjattarı - 20 dana. 4. Aymauıtovtıñ qoljazbaları jäne gazet qiındıları - 34 buma. 5. Qalıñ däpterdegi qoljazbalar - 33 dana. 6. Kitapta - 6 dana. Kuä retinde azamat Isqaqov qatısqan. Twtqındağan - Dinşe Ädilevti Betpaqdalada quğındap jürip, atıs üstinde qolğa tüsirgen OGPU-diñ ökiletti ökili I. A. Şumilov»,- dep körsetilgen.

Jüsipbek Aymauıtovtıñ tergeu isiniñ özge alaş qayratkerlerinen oqşau jürgizilip, keyin olardan bölek tizimge ilinip, atılıp ketuine äskeri tergeuşiniñ ayıptauı boyınşa twtqındalğanı sebepkerlik etse kerek. Al Evgeniya Aymauıtovanıñ hatında A.Saenko tintu jürgizgen - delinedi. Bwl oqiğanıñ mazmwnı D.Ädilevke qatıstı tarauda tolıq qamtılğandıqtan da, hattamamen qısqarta tanıstıramız. «Tergeu hattaması. 29 jıl, 16 mamırda toltırılağn. Tergeudi OGPU-diñ ökili Saenko jürgizgen.

Anketalıq anıqtama: Jüsipbek Aymauıtov - 40 jasta, qazaq. Semey guberniyasına qarastı Pavlodar uezi Qızıltal bolısınıñ 1 auılında tuğan. Äke-şeşesi orta şarua. Äyeli, 3 balası bar. Semeydegi mwğalimder seminariyasın bitirgen. Arnayı ortaşa bilimi bar. Qazir partiyada joq. 1920-22 jıldarı BK(b)P müşesi boldı, basqa partiyağa müşe bolğan emes. Öz eñbeginiñ tabısımen kün köredi. Mamandığı - mwğalim. Halıq komissarları avtonomiyalıq Ortalıq Komitetinde qızmet istedi. 1926 jılı Qılmıstıq kodekstiñ 113 stat'yası boyınşa isti bolğan, keyin aqtalğan. Äke-şeşesi kedey şarua. Ol kisiler qaytıs bolğan. 16 jasqa deyin tuısqandarınıñ qolında ösken.

Hattamanıñ mätini aldıñğı jäne keyingi bölimderde dälel retinde keltirilgendikten de töleu söz retinde qısqartıp beremiz:

Semey seminariyasında oqıp jürgen kezinen şığarmaşılıqpen aynalısqan. 1918 jıldan bastap negizinen Semeydegi seminariyada oqitın qazaq jastarınıñ «Janar» attı mädeni-ağartu qoğamınıñ wsaq qarız seriktestiginiñ qarjısına basılğan «Abay» jurnalınıñ şığaruşısı boldı. Bwğan Twrğanbaev jetekşilik etti. Alğaşqı kezde «Abay» jurnalın qoljazba küyinde şığaru wyğarılsa da, keyin wsaq qarız seriktestiginiñ mädeni, oqu-ağartu isine arnalğan qarjısı paydalanıldı. Jurnal öziniñ 12-şi sanı şıqqannan keyin qarjı tapşılığınan jabılıp qaldı. Onıñ üstine «Sarıarqa» gazeti jurnalğa qırın qaradı. «Sarıarqa» gazetiniñ ekinşi sanına «Twr bwqara, jinal kedey, wmtıl jastar» degen wzaq maqalası jariyalandı. 19-jılı seminariyanı jaqsı bitirdi. Kolçak ükimeti qwlağannan keyin Semeydegi töñkerisşil guberniyalıq komitette istedi äri «Kedey tañı» attı jaña gazettiñ redaktorı boldı. Osı kezde BK(b)P müşeligine ötti. 1920 jıldıñ qazan ayında Qazaq Atqaru komitetiniñ müşesi jäne oqu-ağartu narkomınıñ orınbasarı bolıp saylanğan.

J.Aymauıtov (jalğası): «21-jıldıñ qıs ayında Isqaqov pen Särsenovtiñ üyinde, kimniñ wsınısı boyınşa jinalğanımız esimde joq, partiyada barı jäne joğı aralas, işinde alaşorda kösemderi de bar, Semeydegi qazaq qızmetkerleri bas qosqanımız bar. Alaşordaşılardan Dulatov, Ğabbasov, Twrğanbaev qatınastı, özgesi jadımda qalmaptı. Äñgimeniñ eşqanday qorıtındısı bolmadı, bir şeşimge kele almay tarqastıq. Osı basqosuda bolar-bolması belgisiz, äli naqtı belgilenbegen qızmetke keybir kisilerdi auızşa tağayındap jatqanı mağan tüsiniksiz körindi. Sizdiñ swrağıñızğa oray aytarım, jinalısta BK(b)P müşeligine qabıldau mäselesi qaraldı ma, joq pa, ol arası anıq esimde qalmaptı».

Al 1929 jıl 23-mamır küngi tergeude Dinşe Ädilev turalı körsetindi beredi. «Dala qaraqşısı» attı tarauda bayandalğanınday J.Aymauıtov (D.Dosjannıñ jariyalanımı negizinde):

«Ädilovpen 1921 jılı, Orınborda oqu-ağartu narkomınıñ orınbasarı kezimde tanıstım. Ol kezde onıñ ne istep jürgeninen habarım joq, äytse de, Qazaq Atqaru komitetiniñ müşesi ekenin biletinmin. Keyin Ädilev jañğalaq jigit degendi estidim: joldastarınan qarızğa aqşa aladı eken de, onı qaytarmay ketedi eken. Taşkentte twrğan kezimde üyime bir märte keldi, keyin oğan: «Jazğı demalısta üy-işimdi jaylauğa jibersem qaytedi?»,- dep hat jazğanım bar. Bwl şaruanı keyin Taşkentte özimen kelistim»,- dep jauap bergen.

Osı körsetindiden-aq olardıñ arasındağı tanıstıqtıñ ornıqtı ekendigi añğarıladı. Şındığında da, D.Ädilevtiñ körsetui boyınşa, ekeui sol jılı Semey qalasında tanısqan. Zadı J.Aymauıtov tanıstıq merzimin wzartıp körsetkisi kelmegen siyaqtı.

«Alaş isiniñ» bastaluına sebepker bolğan kuälärdiñ işindegi eñ tüyindi «twlğası» da Dinşe Ädilev bolğandıqtan da bwl twzaqtan Jüsipbektiñ jazasız qwtıluı mümkin emes edi. Egerde jeke twrğanda onıñ arnaulı keşirimge iligip, tağı da jeti-segiz jıl ömir süruine mümkindik tuatın edi. Jüsipbek Aymauıtovqa tağılğan «bastı qılmıstıñ» astarın aşu üşin osı arada «Dala qaraqşısı» attı taraudağı Dinşe Ädilevtiñ tömendegi körsetindisin qaytalap wsınuğa mäjbür ekenimizdi qaperge ile ketemiz. Jüsipbekti oqtıñ wşına baylağan ayıp mınau:

«Dinmwhamed Ädilevtiñ jauabınıñ hattaması. 3 aqpan. 1929 jıl.

(Jauaptıñ basında terror turalı wzaq-wzaq tolğaular aytadı. Özin kekşil - terrorşı retinde körsetedi - T.J.). ... Aytpaqşı, Espolovtıñ üyinde Goloşekin turalı äñgime boldı. Onda Goloşekinniñ ömirine tikeley qauip töndiru jöninde mäsele qozğalğan joq. Tek Goloşekin qaqında ğana boldı. Onda qatısıp otırğandardıñ barlığı da: egerde reti kelse oğan qastandıq jasağan artıq bolmas edi. Biraq ta bwl öte qiın dünie, bwl biriiden, halıqqa qattı küyzelis äkeledi degen qorıtındığa keldi. Söytip, biz üşeumiz osı taqırıp töñireginde äñgimelestik, alayda bwl mäjiliste naqtı şeşim qabıldağanımız joq. Meniñ ağayım twtqındalğannan keyin (onıñ «Alaş isine» eşqanday qatısı joq - T.J.) Qızılordağa ekii ret kelgenimde ol äñgimege qaytıp oralğamız joq.

1928 jılı jaz ayında men Şımkent qalasına kelip Aymauıtovpen jolıqtım. Äñgime arasında Goloşekin jöninde söz qozğaldı. Oğan deyin men odan: Şımkent guberniyalıq atqaru komitetiniñ törağası kim dep swrağanımda Aymauıtov: «Makin. Ol jerge oñbağan bir bwzıqtı qoydı»,- dep jauap berdi. Sodan keyin: Jetisu guberniyalıq atqaru komitetiniñ törağası kim?,- dep swradım, bwrın ol orında Älibekovtiñ otırğanın biletinmin. «Oğan da bir bwzıqtı qoydı»,- dedi Aymauıtov. Taşkentke baru, barmauım turalı Aymauıtovpen aqıldasqanım turalı bwrın da aytqanmın. Ol sol jolı qattı mazasızdanıp: «Äyteuir bir qara tünek tönip keledi, dünieniñ astan-kesteni şığıp, astı-üstine töñkerilip baradı. Aynalañ tolğan tıñşılar men «ündemester», tınısıñdı tarıltıp, alğa bastırmaydı, barlıq jerde de tınıştıq ketken, qayda barsañ da añdudan qwtılmaysıñ. Qazaqstandı şıñırauğa tastap, qattı küyzeltti, sonıñ barlığına Goloşekin kinäli. Sol kelgennen bastap dünie astı-üstine töñkerildi»,- dep mwñın şaqtı.

Söytip, bizdiñ äñgimemiz Goloşekin jöninde boldı. Äñgime arasında ne ol ekeni, ne men ekenim esimde joq, äyteuir bireuimiz oğan qastandıq jasauğa bolmas pa eken dedik, Aymauıtov öziniñ mwnı - qastandıqtı qoldamaytının bildirdi. Ol mağan: «Ol qoldan kele me, joq pa bilmeymin. Sen öziñniñ auılıña qayta ber, men jolay Taşkentke soğamın, odan Qızılordağa baramın, sonda Qojanovpen, Dulatovpen aqıldasamın, sen öziñniñ adamıñdı jiber, barlıq swrağıña jauaptı sol arqılı beremin»,- dedi».

Mine, Dinmwhamed Ädilevtiñ osı sözi Jüsipbekti «sayasi qastandıq jasadı» degen ayıppen kinälauğa sebepker boldı. Dinmwhamed (Dinşe) Ädilev öte kürdeli ömirbayannıñ iesi. Osı arada birinşi kitapta bayandalğan onıñ ömir jolın qısqaşa eske tüsire ketemiz.

Onı on tört jasında köşeden körip qalğan Mirjaqıp Dulatov bauırına tartıp, Ombığa oquğa tüsiredi. Odan qızıldardıñ äskeriniñ qatarına kiredi, Kolçaktıñ türmesine tüsedi, Qiır Şığıstağı partizan jasağında soğısadı, odan Qojanovtıñ kömegimen qızmetke alınadı, qazaq drama teatrınıñ twñğış direktorı mindetin atqaradı. Minezi tez, tentek, oqiğa qwmar Dinşe auılına barğanda Betbaqdalanı şulatıp jürgen, auıldıñ qız-kelinşekterin Sarısudıñ boyında jinap alıp, beybastaq äreketke erkindik bergen Qara Noğay degendi wstap, oğan özinşe sot qwrıp, atıp tastaydı da denesin mwzdıñ oyındısına batırıp jiberedi. Sodan bastap quğınğa tüsedi.

1928 jılı jeltoqsan ayınıñ 28-i küni wstaladı. Ol özin birden wlttıñ joqşısı retinde jariyalap: «Alaşordanıñ» tapsırmasın orındadım»,- dep mälimdeydi de bükil ömirbayanın hatqa tüsirip, «Alaş» ükimetiniñ barlıq kösemderiniñ qayratkerlik äreketterin özinşe bayandap beredi. Söytip, äueli Mirjaqıp Dulatov pen Jüsipbek Aymauıtov, sodan keyin Ahmet Baytwrsınov türmege qamalıp, tergeuge alınadı. Sonıñ nätijesinde aldıñğı topta 42, keyingi topta 30 adam jazağa tartıladı. Tergeu barısında Jüsipbek Aymauıtov özine Dinmwhamed Ädilevtiñ bir ret jasırınıp kelgenin, Goloşekinge qastandıq jasaymın dep qoqilanğanın, biraq ta oğan: «Tentektikpen is bitpeydi, sen bar jağdaydı aytıp, Qara Noğaydıñ qılmısın däleldep, ökimetke jaz. Al qastandıq jasaymın degendi wmıt. Halıqqa kesiriñ tiedi»,- dep şığarıp salğanın aytadı.

Sonday-aq, Jüsipbektiñ üstinen öziniñ şäkirtteriniñ de arızdarı jinalıptı. Şımkent pedagogikalıq tehnikumınıñ studenti Qalabay Bekdullaev bastatqan üş şäkirtten jauap alınıptı. Onıñ işinde keyinnen atı qazaqqa tanımal bolğan bir adamnıñ atı da wşırasadı. Onıñ barlığın täptiştep aytudıñ pälendey qajeti şamalı. Goloşekin men «Ündeu» turalı derek däleldenbese de Jüsipbektiñ moynına ayıp retinde tağıldı. Negizgi sebep osı ğana...

Özge twtqındarğa qarağanda bwl ekeuiniñ bettesui tezdetilip wyımdastırılıptı (D.Dosjannıñ jariyalanımı boyınşa):

«1929 jılı 29-mamır küngi J.Aymauıtov pen D.Ädilevtiñ bettesuiniñ hattaması.

Aymauıtovqa swraq: Ädilevpen soñğı ret qay uaqıtta kezdestiñiz?

Jauap: 27-jıldıñ jazında. Onı kezdeysoq köşede wşırattım, wmıtpasam, qasında eşkim bolğan joq. Guberniyalıq atqaru komitetiniñ törağası Säduaqasov Janaydarğa auıldıñ äldebir şaruasımen kelgenin ayttı. Iä, däl solay ayttı.

Ädilevke swraq: Kezdeskeniñizdi moyındaysız ba?

Jauap: 1927 jılı Şımkent qalasında bolğan emespin. Sondıqtan da Aymauıtov mälimdegen älgi kezdesudiñ boluı qisınğa kelmeydi.

Aymauıtov: Däl merzimi jadımnan şığıp qalıptı, äytse de Janaydar Säduaqasov Sırdariya Guberniyalıq atqaru komitetiniñ törağası bolıp twrğan kezde kezdeskenimiz ras. Sodan keyin Ädilevpen betpe-bet jüzdesip otırğanım osı.

Ädilevke swraq: Aymauıtovpen soñğı ret qaşan kezdestiñiz?

Jauap: Soñğı ret 28-jıldıñ mausımınıñ basında Taşkentke bara jatqan jolımda Şımkentte jolıqtım. Baydullaev Ağabekti bosatıp alu oqiğasına keletin bolsaq, Aymauıtov bwl oyımdı qwptaytının aytqan edi.

Aymauıtovqa swraq: Ol kezdesu esiñizde me?

Jauap: Mwnday kezdesu bolğan emes. Sizdiñ köziñizşe Ädilevke mınanday saual qoyğım keledi: Ädilevke ünemi aqıl-keñes berip jürippin be?

Ädilev: Bireudiñ aqıl-keñesine süyendim be, joq pa, ol öz aldına jeke äñgime, al aytıp otırğan jağdayğa baylanıstı Aymauıtov mağan eşqaşanday keñes bergen emes, kömektesken de joq.

Aymauıtovqa swraq: Sayasi oqiğalarğa oray Ädilevke qanday da bir tapsırma bergen keziñiz boldı ma?

Ädilev: Joğarıdağı aytılğannan basqa mağan tapsırma bergen emes.

Aymauıtov: Eger Ädilev meniñ aqıl-keñesime mwqtaj bolsa, sol aqıl-keñestiñ qanday da bir nätijesi boldı ma?

Ädilev: Şımkent qalasında twrğanda Aymauıtov Dulatovtıñ aytqan sälemdemesin meniñ habarşı jigitim Nwrlan arqılı mağan jetkizdi».

Jauapqa tartıluşılardıñ tübine jetken soñğı sözdiñ mänisi tergeude qaytalana täptiştelip, naqtılana tüsedi. Tergeudiñ qayırması siyaqtı qaytalana beretin bwl oqiğağa jauap retinde Joğarı sot anıqtamasınıñ:

«BK(b)P Qazaq Ölkelik Komitetiniñ sekretarı Goloşekinge qarsı terrorlıq qastandıqtı wyımdastırğanı jönindegi ayıptau da qızıl sözge qwrılğan. Tergeudiñ osı saladağı qorıtındılarında Ädilevtiñ öziniñ oyın jüzege asıruğa tırısqan is-äreketin jäne oğan Aymauıtovtıñ qatısqandığın däleldeytin ayğaqtar joq»,- degen qorıtındısın nazarğa wsınumen şektelemiz.

Bwdan keyin tergeuşiler Jüsipbek Aymauıtovqa astırtın wyımnıñ müşesi retinde ayıp tağu jäne onıñ isin özge alaşordaşılarmen, Sozaq köterilisimen baylanıstıru maqsatında kuälerdiñ auqımın keñeytuge wmtılğan. Tergeudiñ üşinşi tomına Jüsipbek Aymauıtovtıñ üstinen öziniñ şäkirti Q.Bekdullaevtıñ: «Jüsipbek Aymauıtov şäkirtterdi köteriliske şığuğa şaqırıp ündeu jazğan»,- degen mağınadağı körsetindisi tigilgen. Onda keñes ökimetiniñ "bolaşaq wstazı" öziniñ wstazı Jüsipbek Aymauıtovtı "halıq jauı" retinde äşkerelegen. Ol öziniñ körsetindisinde qıza-qıza kele Abaydı da "halıq jauınıñ" qatarına qosıp jiberipti. Soğan qarağanda Q.Bekdullaevtiñ kädimgi köp mojantopaydıñ biri ekeni bayqaladı.

«1929 jıl, 26-mausım. Qalabay Bekdullaev, 22 jasta, Qızılorda qalasındağı Atbasar köşesiniñ 2-üyinde twradı, 1921 jıldan komsomol, qazaq, batıraq, mektep mwğalimi, üylengen.

Aymauıtov Jüsipbekti 1921 jıldan (-?- mümkin 1927-jıldan şığar, jazu bederi öşiñkirep qalğan - T.J.) bilemin, öziniñ aytuı boyınşa onıñ äkesi Aqmola (- ?- Semey guberniyası, Pavlodar uezi boluı kerek - T.J.) guberniyasındağı asa ülken dinşil-molla eken. Ol 1926-jıl men 28-jıldıñ aralığında Şımkenttegi pedagogikalıq tehnikumnıñ oqıtuşısı boldı. Atalğan oqu orınında sabaq bergen kezinde ol özin barıp twrğan wltşıl - alaşordaşı retinde körsetti, barlıq jerde jäne ünemi studentterdiñ miına wltşıldıq sananı eguge tırıstı. Mısalı, arnayı ädebi baqılau orındarı (cenzura - T.J.) basıp-şığaruğa rwqsat bermey qaytarıp jibergen ädebi şığarmaların, kitaptarın şäkirtterge oquğa berdi. Äsirese, joğarı klass oquşılarına oqu üşin taratıp bergen kitaptarınıñ işinde "Ürbek" («Aqbilek» - ? - T.J.) attı şığarması erekşe közge tüsetin. Bwl kitap "alaşordaşılardıñ" ruhında jazılğan, onda eski qazaq ziyalıların biriguge şaqırğan. «Keñes ökimetiniñ olarmen küresuge şaması kelmeydi»,- delingen.

Sonday-aq, ol studentterge "Aq jol" gazetiniñ eski tigindisin (1923-jılğı ğoy deymin) äkelip, ondağı öziniñ "Qilı, qilı zaman boldı, qarağay basın şortan şaldı" - degen maqalasın oqıttı. Ol bwl maqalasında qazirgi qoğamğa degen ökpesi men senimsizdigin bildirgen.

Joğarıdağı atalıp ötken ädebi şığarmalardan basqa pedtehnikumnıñ studentteriniñ arasına öziniñ "Sılañ qız", "Mansapqorlar" t.b. kitaptarın oquğa taratıp berdi. Bwlar studentterge qosımşa qwral retinde qoldanuğa wsınıldı, biraq ta mazmwnı jağınan alğanda (wltşıldıq ruhta - T.J.) jazılğandıqtan da, onday kädege jaramaytın. Ol turalı "Eñbekşi qazaq" gazetinde sın maqala jariyalandı, al onda: «Bwl kitaptar keñes ökimetine qarsı bağıttalğandıqtan da, qazaq ädebietine eşqanday qajeti joq»,- delingen.

Pedtehnikumda ädebiet päninen sabaq berip jürgen kezinde sol pänniñ mwğalimi retinde studentterdiñ nazarın är türli qajetsiz närselerge audarıp, tükke de paydası joq Mağjan Jwmabaev pen Abaydıñ öleñderi men poeziyasınan mısal keltirip, üzindi oqitın. Jalpı alğanda onıñ oqığan därisinen studentter eşqanday da payda aldı dep ayta almaymın".

Deydi sabazıñ! Bwdan keyin Qalabay mırzağa kinä tağuğa da bolmas.

«1928 jılı köktemde pedtehnikumnıñ studentteri oqu bitirgeli jatqanda belgisiz bireu Şımkent qalasınıñ köşelerine alaşordaşılardıñ Ündeuin jelimdep japsırıp ketti. Meniñ payımdauımşa jäne onıñ ıqpalındağı (Aymauıtovtıñ - T.J.) studentterdiñ jäne Guberniyalıq sottıñ qızmetkeri Dosovtıñ (SO OO GPU twtqınğa alğan) qolımen istelgen is (Belgili keñes qayratkeri Ä.Dosov emes ekeni anıq. Soğan qarağanda Dosov degen J.Aymauıtovtıñ bwrınğı  şäkirtteriniñ ne tanıstarınıñ biri boluı mümkin - T.J.). Bwl ündeu şıqqanğa deyin Aymauıtov Erbazarov Älimbek (qazir şet elde jürgen qazaq wltşılı Mwstafa Şoqaevtiñ bauırı) jäne Hamitov Äliaydar (Onıñ da Şoqaevpen tuısqandıq baylanısı bar) siyaqtı studenttermen erekşe dos bolıp jürdi. Bwl studentterdi Aymauıtov jii-jii üyine qonaqqa şaqıratın. Üyine tek moldalar men baydıñ balasın ğana qonaqqa şaqıradı. Leninge arnalğan qaralı jiında onı mazaqqa aynaldırğan (külip qoyğan - T.J.) studentterdi oqudan şığarğan soñ, olardı Jüsipbek Aymauıtov qaytadan oquğa aldırdı. Egerde işinara keybir studentter oğan: «Nege siz bizben sayasi taqırıp jöninde äñgimelespeysiz»,- dep swraq qoya qalsa, ol ünemi: «Biz sayasatqa aralaspaymız, ol jönindegi bizdiñ qwqığımız şekteuli»,- dep jauap beretin»,- deydi.

Bwdan keyin şäkirt Bekdullaev özimen birge oqitın şäkirtterdiñ aynalasınan şığıp, «wltşıldardıñ» auqımın keñeyte tüsedi. Öziniñ wstazı jönindegi Qalabaydıñ jinağan mağlwmattarınıñ tiyanaqtılığına qarap, sol oqıp jürgen keziniñ özinde: «Ündemestiñ tıñşısı bolmadı ma eken?»,- degen küdik wyalaydı.

«Aymauıtov, äsirese, qazaqtıñ wlttıq teatrınıñ artisterimen tığız baylanısta boldı jäne olardıñ arasında bedeli zor edi, onıñ işinde memlekettik wlttıq teatrdıñ direktorı Şaninmen, Jandarbekov Qwrmanbekpen (Aymauıtov kezinde sabaq bergen Taşkenttegi Qazaq institutınıñ bwrınğı studenti), Bayzaqov Isamen jäne Ämiremen (ekeui de wlttıq aqındar) erekşe jaqın edi. Bwl artister jaqın dostarı retinde Şımkent qalasına kelgen bette-aq Aymauıtovtıñ üyiniñ törin bermeytin».

Teatrdıñ dramaturgsiz öli wğım ekeninen habarsız degenge senu de, mına sözine qarap, senbeu de qiın. J.Aymauıtovtıñ teatrğa auısuı turalı D.Ädilevpen aradağı hattarı aldıñğı bölimde jariyalanğan bolatın, al Isa men Ämire, Jwmat - Jüsipbektiñ bozbala kezinen beri kele jatqan dostarı. Onıñ üstine özi de änşi, seri adam. Wstazı jasağan skripka men dombıranıñ ünin, ol şertken küydi «şäkirti» estimedi deysiz be? Sol kezde Şımkentte bastauış baspaldaqta oqığan Bauırjan Momışwlı marqwm mwnı bizge sonau kezdiñ özinde erekşe iltipatpen aytqan edi.

1977 jılı qaraşa ayında qızıl äskerdiñ qwrılğanına alpıs jıl toluına oray redakciya tapsırmasımen Baukeñniñ üyiniñ tabaldırığın tañğı sağat onda attadım. Är sözin aytıp otırıp qağazğa tüsirtti, soñınan Mağjan Jwmabaev pen Jüsipbek Aymauıtov turalı swradım. Bwl derekti özi jaqsı erkeletetin qalamger Mamıtbek Qaldıbaydan estigenimdi, al özim segiz jıldan beri wstazım, professor Hayırjan Bekhojinniñ tapsırmasımen alaş tarihına qatıstı jartılay jabıq zertteu jürgizip jürgenimdi ayttım. Sonda wzaq oylanıp otırıp:

« - Mwnı jazba. Mağan emes öziñe söz keledi. Alaş kösemderiniñ bärine de ayıp tağuğa boladı. Öytkeni olardıñ keñes ökimetin moyındamağanı şındıq. Onday keñdik - demokratiyalıq elde ğana keşirimdi. Al bizde proletariat diktaturası. Tüsindiñ be, diktatura, proletariat diktaturası. Al kez-kelgen diktatura eşqaşan öziniñ dwşpanın keşirmeydi. Solardıñ işinde diktaturanıñ özi de kinä tağa almaytın adamnıñ biri - Jüsipbek Aymauıtov. Meniñ wlı wstazım. Men ol kisiniñ aqtığına ant bere alamın. 1927-1928 jıldarı Şımenttegi tehnikumda bizge qazaq ädebietinen sabaq berdi. Kädimgi qarapayım qara şapan kigen oşaqtan şıqqan. Onday adamdardı qazaq: «Segiz qırlı, bir sırlı» dep ataydı. Qolı bos kezde, keşke jaqın şäkirtterdiñ arasına kelip ädebiet turalı äñgime aytatın, ändi sonday naqışına keltirip orındaytın. «Eki jiren» änin Torğayğa atpen bara jatqanda şığardım dep aytqanı esimde. Muzıkalıq aspaptarda, äsirese mandolindi öte şeber orındaytın. Dombıranı özi jasaytın. Etikşiligi de keremet edi: «Jigitke jeti öner de köptik etpeydi. Paydası tiedi»,- dep otıratın. Qazirgi qazaqqa belgili adamdardıñ işinde Äbdildä Täjibaev, Qwrmanbek Sağındıqov üşeumiz däris aldıq»,- dep mağlwmat berip edi Baukeñ.

Tergeu isi boyınşa Täjibaev degen student te kuäğa tartılğan. Alayda onıñ körsetindileriniñ "izi öşken", yağni, keyin joyılğan. Aybaq-saybaq jazuınıñ tabı is qağazdan bayqalıp qaladı:

«Sonımen qatar Aymauıtov Qızılorda qalasında twratın belgili wltşıldar Baytwrsınovpen, Dulatovpen jäne basqa da ölkelik oqu orındarınıñ  oqıtuşılarımen tığız baylanıs jasap, sol qalağa barıp twratın. 1926-1927 jıldardıñ arasında Şımkentte twrğan kezinde ol 4 ret Qızılordağa barıp keldi»,- degen mağlwmat tıñşınıñ tiyanaqtılığın bildiredi.

Äytpese, oqıtuşısınıñ basqan izin sanap jüretin zerektik kez-kelgen şäkirtke tän emes bolsa kerek. Mwhtar Äuezov turalı sirek te qwpiya derekterdi jariyalay bastağan kezim, yağni, 1987 jıldıñ küzi men 1988 jıldıñ kökteminiñ biri edi. Kündeligimiz sol twsta qoldı bolıp ketkendikten de naqtı merzimin anıqtay almadım. Äyteuir, «qayta qwrudıñ» ekpinimen Qauipsizdik komiteti men Memlekettik arhivtiñ sörelerindegi osınday şetin qwjattardıñ birine keşki beste jolığıp, erteñ qarauğa ısırıp qoyğan tüni tañğı sağat jetide Äbdilda Täjibaev telefon şalıp, tura sağat segizde kütetinin bwyıra ayttı. Küdigimizdiñ üstinen tüskenin işimiz sezdi, biraq sekemge qimadım. Salqın qarsı alıp, şahmat taqtasın nwsqap, oyınğa şaqırdı. Birinşi kezekti jeñuge mümkindigimiz bola twra jeñildik. Ekinşisinde qapı qaldırdı. Qarqıldap wzaq äri rahattana küldi de: «Mwnıñ barlığın nege süyenip, kimge senip jinap jürsiñ?»,- dedi. Kimge senemin dersiñ? Tek Qayım Mwhamedhanovtıñ atın atap, öziniñ Mwhtar Äuezovpen birigip jazğan «Aqqayıñ» p'esasın, «kömilgen mısıq» tarihın emeuirin etkenimde ornınan atıp twrıp, sözdiñ bitkenin bildirip mağan jonarqasın berdi. Qapımdı şahmattan emes, arhivten qaldırıptı. Keşegi qwjattar qaytıp meniñ qolıma tüspey ketti. Demek, keşki sağat bes pen tañğı sağat altınıñ aralığında «abız aqınımız» tınış jatpay, «ölilerdiñ arhivin» äldekimniñ qolımen aqtarğan bolıp şıqtı ğoy! Qara jer habar bermesin, «Besigiñdi tüze!..» attı roman-essemizdiñ jalğası (1988) jariyalanğanda tura osı mazmwndas pikirimizdi bildirip, qarsı habar kütip edik. Dauısı estilmedi. Sodan keyin de biraz jıl ömir sürdi. Mağjannıñ äyeli Zeyneppen sottasqanday bolıp aytısıp, şığarmalarınıñ alğısözin jazdı. Sonda da köñili tınış taba qoydı ma eken. Qaydam.

Al Jüsipbek Aymauıtovtıñ özgelerden bwrın atılıp ketuine sebepşi bolğan Qalabaydıñ körsetindisi mınaday:

«1928 jılı Şımkent qalasınıñ köşelerine ilingen Ündeu turalı pedtehnikumnıñ studentterine eşkimge aytpau turalı eskertilgen bolatın, sonda da olardıñ arasında bir-jar auız äñgime aytılıp qalıp jürdi, ol ündeudiñ avtorı kim ekeni mağan belgisiz, alayda jazu ülgisine qarap mwnı jazğan Aymauıtovtıñ jaqın aralasatın adamdarı - Sırdariya Guberniyalıq sotınıñ qızmetkeri Dosov pen student Ernazarov Älimbek degen toqtam jasadı».

Bwl ündeudi tabuğa wmtılıp, barınşa zer salsaq ta, tergeu isinen onı kezdestire almadıq. Al tehnikum studentteriniñ astırtın wyımı turalı mağlwmat qazir de tım mardımsız.

Mwnday ündeudi Jüsipbek Aymauıtovtıñ jazuı mümkin be? Goloşekin qara bişigin susıldatıp «wltşıldardıñ» basına üyirip twrğan kezde Jüsipbektiñ onday arandatuğa bara qoyuı ekitalay.

Bauırjan Momışwlı: «Ol tüsinispestik jağdaydağı jalamen wstaldı. Bwl pikirimdi Qonaevqa da aytqanmın. Jazuı öte ädemi bolatın. Mına Ğabit Müsirepov jazuşılıqta sonıñ jolın wstanadı. Aqtauğa wmtılıp jürgen de sol. «Sozaqtağı köteriliske şaqırıp ündeu jazıptı. Hattı men öz közimmen oqıdım. Sondıqtan aqtaluı qiın»,- depti Dimekeñ. Ğabit te alıp körip: «Wqsaydı. Biraq ol emes. Men de sol kisiniñ jazu ülgisimen jazamın. Sonda da ayırması bar. Mına jazu ülgisi onıki emes. Soğan eliktegen şäkirtteriniñ biriniki boluı mümkin»,- depti. Al oğan kimdi sendiresiñ? Tübinde qayrılıp bir oralatın kez tuadı. Sondıqtan da seniñ olardıñ mwraların jinaqtap, derek terip jürgeniñ dwrıs ta şığar. Jüsipbek mwğalim turalı aytarım osı, qarağım. Al Mağjandı men kördim...»,- dep äñgimesin odan äri jalğastırıp edi.

Ol estelik Mağjan turalı bölimde bayandalatındıqtan da keyinge qaldıra twramız.

Endi J.Aymauıtovqa: - «Kontrrevolyuciyalıq ügit-nasihattı taratıp, ideologiyalıq sabotaj jasaytın «Alqa» astırtın wyımına qatısqandığı äşkerelendi»,- degen üşinşi ayıp tağıldı.

Soğan oray «Alqa» ädebi bağdarlaması men Taşkenttegi astırtın kontrrevolyuciyalıq wyımğa qatıstı qayıra jauap aldı. «Alqa» ädebi üyirmesi turalı arnayı bölimde derbes taldau jasalatındıqtan da D.Dosjannıñ jariyalanımındağı tömendegi hattamadan üzindi keltirumen oyımızdı tiyanaqtaymız:

«Swraq: astırtın wyımğa müşe bolğanıñızdı rastaysız ba?

Jauap: Eşqanday astırtın wyımğa müşe bolğan emespin.

Swraq: «Aq jol» gazetinde wltşıldıq sarındağı maqalalarıñız basıldı ma?

Jauap: qanday sarında jazılğanın ayta almaymın, äyteuir ädebiet turalı jäne sol kezdegi kazaq kedeyiniñ hali turalı maqalalarım basıldı.

Swraq: Jwmabaev turalı ne bilesiz?

Jauap: Ol qazaqtıñ körnekti aqını, onıñ öleñderin sınauşılar da köp, men onı taza aqındıq pafostıñ iesi dep bilemin.

Swraq: Jwmabaevtiñ wyımına endiñiz be?

Jauap: «Jwmabaevtiñ wyımı» degen wyım bolğan emes, onday wyımdı estigen joqpın.

Swraq: Dulatov jaylı ne aytasız?

Jauap: Dulatovtıñ «Oyan, qazaq» degen jinağın oqığanım bar, ol «Aq joldı» şığarıp twrdı, sayasi isteri jağınan eşqanday bağa bere almaymın, al, ädebietşiligi köpke payda beretin därejede degim keledi.

Swraq: Astırtın wyımnıñ josparı boldı ma?

Jauap: Eşqanday astırtın wyımnıñ bolmağanın bile twrıp, onıñ jasalmağan josparı turalı ne aytuğa boladı».

Iä, bwl jauaptarğa ne aytuğa jäne onı qalay taldauğa boladı? Jüsipbek Aymauıtovtıñ auızınan tergeuşiniñ swrağına oray qaytalanıp aytılğan sözder men moyındaudan bas tartqan oqiğalardıñ barlığı oğan qılmıs retinde tañılıp:

1. Keñes ökimetin qwlatu üşin 1921-1922 jıldarı Orınbor men Taşkentte astırtın kontrrevolyuciyalıq wyım qwrğan.

2. Orta Aziyadağı basmaşılardıñ qozğalısına qatısqan, äskeri jasaq qwruğa wmtılğan, söytip, qarulı köterilis arqılı Qazaqstandı Reseydiñ qwramınan bölip äketpek bolğan.

3. Aştarğa kömek komissiyasın keñes ökimetin qwlatu turalı ügit jürgizuge paydalanğan.

4. Baylardı tärkileuge qarsı ügit jürgizip, olardı qarulı köterilis jasauğa bağıttağan.

5. Angliyamen astırtın baylanısıp, ağılşın äskeri Qazaqstanğa basıp kire qalğan jağdayda, qırda köterilis wyımdastırudı josparlağan.

6. Qazaq Ölkelik komitetiniñ hatşısı Goloşekin joldasqa qastandıq jasap, atıp öltirmek bolğan - degen ayıp tağıldı.

1929 jılı 29 -şilde küni segiz adamnıñ aldın-ala jürgizilgen tergeui ayaqtalıp, Mäskeuge aydauılmen jöneltildi. Ol turalı OGPU-diñ äskeri küzet böliminiñ:

«17/Vİİ - 29 j. № 1675 Butırka türmesiniñ bastığına. Tömendegi 8 twtqın aydauılmen jiberilip otır. 1. Taşekenov Qabi Kentaeviç 2. Baytwrsınov Ahmet Baytwrsınoviç 3. Dulatov Mirjaqıp Dulatoviç 4. Aymauıtov Jüsipbek Aymauıtoviç 5. Ispolov Mırzağazı Ispoloviç 6. Birimjanov Ğazımbek Qorğanbekoviç 7. Bolğanbaev Hayretdin Äbdirahmanoviç 8. Ğabbasov Halel Ahmetjanoviç. Bwlar aydauılmen aparılsın jäne bir-birinen oñaşa wstalsın. OGPU-diñ äskeri bölimi»,- degen ilespe hatı saqtalğan.

Bwdan keyingi "Ädilevti jäne basqa da 41 adamdı ayıptau jönindegi qılmıstı istiñ" tergeu hattamaları Mäskeu qalasında jürgizildi.

Ol bwl sapardan aman qaytpaytının bildi. Olardıñ Barsakelmeske ketip bara jatqanınan üy-işi habardar bolğan. Oğan Gülnar Mirjaqıpqızı Dulatovanıñ:

"Twtqındardı Moskvağa alıp ketedi eken»,- degen habardı estidik. Ertemen, kün şığar-şıqpasta qasımda üş birdey qatar qwrbılarım bar, olar - Jüsipbektiñ balası - Bektwr, Abay tuıstarı Ömirtaydıñ qızı - Äzen, YUsupov Ahmetsafanıñ qızı - Farida bolatın. Eki ökpemizdi qolımızğa alıp vokzalğa jettik. Jük tasitın vagondardıñ qatarındağı şetki bir vagonnıñ temir torlı terezesinen äkem men Jüsipbek qarap twr eken. Küzetşiler vagonğa jolatpay: "Qayt, atamın!",- dep jekip, jasqay berdi. Bektwr qorqıp, kidirip qaldı. Jüsipbek ağa anadaydan ayqay saldı: "Bektwr! Jaqında, qorıqpa!..»,- dep. Aytatın bir sözi boluı kerek. Küzetşiler balanı äkesine jolatpadı, jılap-eñirep jürip poezdı közben şığarıp saldıq. Bwl 1929 jılğı 24 mausım küni bolatın",- dep (R.Sağımbekwlı. Jüsipbek. A. 1997. 209-bet) eske aladı.

Al sol kezde esin endi-endi bilip kele jatqan, alayda şeşesi Evgeniyanıñ qasında äkesi turalı estip ösken Muza (Märuä) Jüsipbekqızı Sahno:

«Äkemdi 1929 jıldıñ küzinde aydap äketti. Äkem de, şeşem de: «Endi körisuimiz neğaybıl»,- dep jılaptı. Äkem meni qolına alıp, iiskeyin degen eken, oğan küzetşiler jibermepti. Bektwr men Jayıq  qandarın işine tartıp, közderinen ot şaşıp, jwdırıqtarın tüyip twrıp qalıptı. Mwnıñ bärin mamam aytıp otıratın. Şeşem är jerge arız aytıp, quınğan eken, eşteme şıqpadı. 1931 jıldıñ ayağında Nadejda Konstantinovna Krupskayadan hat kelipti. Onda ol kisi: «Siz endi bosqa äure bola bermeñiz, jwbayıñız jer betinde joq. Men onı äbden tekserip bildim»,- dep habarlaptı»,- dep (Z.Aqışev.Qayran Jükeñ..., «Şalqar» 1990, qazan) eske aladı.

Wlttıñ ruhani ömirin tizerletip ketken bwl zaualdıñ betin qayıru mümkin emes-tin. Oğan Qujaqtıñ - Goloşekinniñ özi de araşa tüse salmaytın. Degenmen de, adamnıñ ümiti üzilgen be? On tört tomnan asatın tergeu hattamalarınıñ işinen joğarıdağı Muza (Märuä) Jüsipbekqızınıñ sözin rastaytın, jwbayına araşa tüsip, onı aqtap aluğa tırısqan jalğız-aq äyeldiñ hatı şıqtı. Ol Jüsipbek Aymauıtovtıñ qosağı - Evgeniya Aymauıtova edi. Şoqınğan qazaq üyiniñ sauattı qızı öziniñ arız-armanın Goloşekinge joldap, odan qayırımdılıq pen adamgerşilik tanıtudı ötinipti. Armanda ketken asıl jarınıñ sol tilegimen oqırmandı tanıstıra ketudi parız sanadıq. Hattıñ mazmwnı mınanday:

«2 / VII - 29.

Goloşekin joldasqa!

Mağan kömek körsetetin birden-bir adam retinde Sizge hat jazıp otırmın. Meniñ tauqımetti isime siz ğana kömektese aladı dep köp adamnan estidim.

Mäsele mınada. Biılğı jıldıñ 14-mamırı küni OGPU-diñ agentteri meniñ küyeuim Jüsipbek Aymauıtovtı twtqındap äketti, oğan tağılğan ayıptıñ babına qarağanda onıñ qılmısınıñ sayasi astarı bar eken (Meniñ küyeuimdi wstağan OGPU-diñ Şığıs böliminiñ ökili, tergeuşi Saenko solay dep ayttı). Mwnıñ älde qalay bir jañılısu ekenin men öte jaqsı bilemin. Öytkeni, meniñ küyeuim sayasatpen eşqaşanda aynalısıp körgen emes. Ol tek qana ädebi jwmıspen ğana şwğıldandı, oqu-ağartu salasına arnap oqulıqtar men taza körkem şığarmalar jazıp, kitap şığardı. Ol qazaqtıñ jaña qarpine baylanıstı Ortalıq Komitette jwmıs istedi, latın qarpin etene kirgizuge belsene aralastı, gazet betteri arqılı europalıqtarğa qazaq tilinen däris jürgizdi. Bwdan basqa ol qazaq ağartu institutında sabaq berdi, demek, onıñ sayasatpen aynalısuğa eşqanday da uaqıtı bolğan joq.

Men sizden osı iske aralasıp, tergeudi tezdetuge jäne eger mümkin bolsa tergeu bitkenşe kepildik arqılı bosatuğa rwqsat etuge kömektesuiñizdi qattı ötinemin, öytkeni ol eşqayda eşqaşanda jasırınıp älek bolmaydı, sebebi ol öziniñ kinäsiz ekenin biledi, özgesin bılay qoyğanda, jazıqsız adamnıñ kädimgi qılmısker siyaqtı türmede otıruınıñ özi küyinişti ğoy. Egerde onıñ densaulığı mağan senimsizdik tudırmağanda, onda men sottıñ ädildigine senip, ündemey otıra beruime şıdamım jeter edi. Alayda ol biıl qısta ğana auırğan süzektiñ zardabınan qos ökpesi qabınıp ketip edi, sol üşin onı ökpe auruınıñ emhanasına esepke alğan bolatın. Meniñ özimniñ de ökpem auıradı, sondıqtanda sağat sayın onıñ ömirin qısqartıp bara jatqanın jaqsı bilemin, ol öziniñ jastığımen, bilimimen jäne qabiletimenen qazaq proletariatına öte zor payda keltirgen bolar edi ğoy.

Meniñ jan ayqayıma qwlaq türip, bir jağınan - Qazaqstandağı eñ ıqpaldı adam retinde, ekinşi jağınan - özge adamnıñ qayğısın tüsine biletin adam retinde osı iske aralasıp, meniñ küyeuimdi bosatuğa kömektesuiñizdi tağı da ötinip swraymın äri qattı ümittenemin. Meniñ özim sizge jolığıp bar mwñımdı aşıp aytsam ba dep edim, oyıñdağıñnıñ barlığın qağazğa tolıq tüsire almaysıñ ğoy, biraq ta oğan densaulığım mümkindik bermedi, meniñ ökpem auıradı äri meniñ qolımda üş bala bar.

Onıñ özine de, bükil üy-işine de ne üşin ekeni belgisiz, osınşama qasiret äkelgen osınau ülken qateliktiñ betin qaytarudı sizden tağı da qiıla ötinemin.

Sizdiñ kişipeyildi qayırımdılığıñızğa degen senimimde qalamın.

Evgeniya Aymauıtova. 15 / VI - 29 jıl.

Şımkent, Puşkin köşesi, 5 üy. Aymauıtova».

Qarapayım adamnıñ, onıñ işinde erin ayalağan äyeldiñ ümiti men seniminen asqan qımbat eşteñe joq. Evgeniya Aymauıtovanıñ da sezimi sonday qasietti mahabbattan tuıp edi. Türmeniñ tar terezesinen bir näzik säule bop tüsip, Jüsipbektiñ jüregine jarıq qwyğısı keldi. Bwl wyasına tañdayınıñ astına tamşı twndırıp, su tasığan ana qarlığaştıñ meyirimimen para-par edi. Biraq, oğan «kömek körsete alatın birden-bir», «Qazaqstandağı eñ ıqpaldı adam» - «özge adamnıñ qayğısın tüsine bilmeytin», tüsingisi de kelmeytin. Ol - «kişipeyil de emes, qayrımdı da» emes, Jüsipbekke ğana emes, bükil qazaq wltına «qasiret äkelgen ülken qatelikti» tudırıp otırğan, «kişi oktyabr' üşin» bükil eldi jappay qwrbandıqqa şalıp otırğan nağız qatıgez, qara jürektiniñ özi sol Goloşekin edi. Mwnı Evgeniya Kirillovna biletin. Biraq özge amalı da qalmap edi.

Ekinşiden, birden Goloşekinge arnap hat jazuınıñ sebebi, Jüsipbekke tağılğan ayıptıñ biri - Goloşekinge qastandıq jasaudı josparladı degen jala. Mwñlı mahabbat iesi tikeley Goloşekinniñ özine habarlasu arqılı onıñ jüregindegi qatqan berişti erituge tırısqan. Ölkelik basşınıñ keşirimin aluğa wmtılğan. Ökinişke oray, «wlı qwrbandıqqa» degen täbeti endi aşılıp kele jatqan Qujaq bwl hattı tergeuşilerge joldap, qosımşa ayğaq retinde iske tirkettirdi. Söytip:

«OGPU kollegiyasınıñ 1930 jılğı 4 kökek küngi keñesiniñ şeşimi boyınşa №78754 is boyınşa ayıptalğan Baytwrsınov pen Mirjaqıp Dulatovtı qılmıstı ister kodeksiniñ 58/2, 58/4, 58/11, 58/10 - baptarı boyınşa, Espolov Mırzağazını 58/2, 58/10 baptarı boyınşa, Ğabbasav Haleldi 58/2 babı boyınşa, Ädilev Dinmwhamed pen Aymauıtov Jüsipbekti 58/2, 58/8, 58/11 jäne 58/10 baptarı...» boyınşa ayıp tağıp, atu jazasına bwyırdı.

Onıñ artında sabaqtası Omar Imanbaev dosına türmeden joldağan:

«Şıqpasa janıñ deneñnen,

Ne salsa tağdır körem men.

Bir özim üşin ölmeymin,

Bir ğana soğan senem men.

Keudede äzir jürek bar,

Tilek bar, soğan senem men.

Artımda qıruar elim bar,

Ölse de denem - men ölmen!»,-

degen ösiet sözi ğana qaldı.

Iä, özi ölse de Jüsipbektiñ sözi ölgen joq. Sözimen qosa mwqım qazaqtıñ jandüniesin egiltetin «Eki jiren» äni qaldı.

Onıñ, Jüsipbektiñ asa şeber muzıkant bolğanın, altı-jeti äni bar ekenin Baukeñniñ - Bauırjan Momışwlınıñ esteligi de, Bektwr Jüsipbekwlı Aymauıtovtıñ bizge bergen mağlwmatı da, Semeydegi köz körgenderdiñ kuäligi de rastaydı. Oğan 1914 jılı Abaydı eske alu keşinde Jüsipbektiñ «Birjan men Saranıñ» aytısındağı Birjan beynesinde sahnada öner körsetui soğan dälel. Sonday-aq Jüsipbek Elebekov marqwm da «Eki jirendi» aytqanda, onıñ ekinşi nwsqasın üyrengen auıl änşisi Tolıbaydıñ tağdırın söz etkende Jüsipbektiñ än şığaru qabiletin eske ala otıratın. Sonıñ işinde däleli anığı «Eki jirenniñ»:

Köşkende jılqı aydaymın, ahau, dalamenen,

Sağınıp, sarğayamın-au, sanamenen,-

dep bastalatın nwsqası.

Bwl ändi Jüsipbek Aymauıtov Torğayğa mal aydap bara jatıp, Terisaqqan özeniniñ boyında tabındı jusatıp jatqanda jolıqqan bir kelinşekke arnap şığarğanı turalı estelikti bizge Baukeñ - Bauırjan Momışwlı ğana emes, jetpisinşi jıldardıñ ayağında Qalibek Quanışbaev turalı kitap jazu barısında äñgimelesken Serke Qojamqwlov marqwm da aytıp edi. Bwl derekti jwmbaq jımiısımen Ğabit Müsirepov degdar da maqwldağan bolatın. Bwdan özge de onşaqtı äni, sonıñ işinde osı tergeu isinde atı kezdesetin äyel zatı - Şäkitayğa (Şın atı - Şämşi-Hamar), arnalğan «Şämşi-Hamar» (arabşa Kün men Ay, yağni, Künswlu degen söz) äni de halıq äniniñ qatarında jür. «Şamşi-Hamar» äniniñ şığu tarihına baylanıstı kezinde gazetke fel'eton da jariyalanğan. Biz onı ädeyi nazarğa almadıq. Ol basılım turalı Muza - Märuä Jüsipbekqızı da mağlwmdar eken, oğan şeşesi Evgeniya aytıp beripti.

Ärine, bwl seriliktiñ hikayası derbes äñgime. Degenmen de endi qaytıp jarıq dünieni körmeytin saparğa attanğan öner iesiniñ tirşiliktegi serilik qasietterin eske sala ketkimiz keldi.

(Jalğası bar)

«Abai.kz»

0 pikir