Jwma, 29 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9576. Jazılğandar — 4900. Qaytıs bolğandar — 37
Jañalıqtar 3031 0 pikir 5 Qırküyek, 2013 sağat 06:02

Mwrat Sıdıq: «Tağı da Oral qalasınıñ tarihı turalı»

Batıs Qazaqstan oblısınıñ ortalığı Oral qalasınıñ tarihı turalı az jazılıp jürgen joq. Biraq jazılğan eñbekterdiñ deni bwrınğı patşa zamanı men keñes ökimetiniñ kezindegi tarihşılar men zertteuşilerdiñ ırqımen kete barğan. Şınayı, bügingi künniñ törinen mwqiyat zerttelip jazılğanı tım az, jwtañ. Bwl bağıttağı jazbalar üzik maqala esebinde jür. BQO tarih jäne arheologiya ortalığınıñ soñğı on jıl işinde Oralğa qatıstı jazıp şığarğan kitaptarı köpşilikke jete qoymağan. Ğılımi ortanıñ ğana qoldanısında qalğan. Biz qala tarihına qatıstı ğalamtordı şarlağanımızda da qalağa qatıstı twşımdı dünieler tappadıq, sosın osı olqılıqtıñ ornın toltıra beru maqsatında oblıstıq tarih jäne arheologiya ortalığınıñ direktorı, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor Mwrat Sıdıqpen (surette) swqbat jürgizudi oylastırdıq.

Batıs Qazaqstan oblısınıñ ortalığı Oral qalasınıñ tarihı turalı az jazılıp jürgen joq. Biraq jazılğan eñbekterdiñ deni bwrınğı patşa zamanı men keñes ökimetiniñ kezindegi tarihşılar men zertteuşilerdiñ ırqımen kete barğan. Şınayı, bügingi künniñ törinen mwqiyat zerttelip jazılğanı tım az, jwtañ. Bwl bağıttağı jazbalar üzik maqala esebinde jür. BQO tarih jäne arheologiya ortalığınıñ soñğı on jıl işinde Oralğa qatıstı jazıp şığarğan kitaptarı köpşilikke jete qoymağan. Ğılımi ortanıñ ğana qoldanısında qalğan. Biz qala tarihına qatıstı ğalamtordı şarlağanımızda da qalağa qatıstı twşımdı dünieler tappadıq, sosın osı olqılıqtıñ ornın toltıra beru maqsatında oblıstıq tarih jäne arheologiya ortalığınıñ direktorı, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor Mwrat Sıdıqpen (surette) swqbat jürgizudi oylastırdıq.

- Oral qalasınıñ tarihına qatıstı dau-damay oqtın-oqtın estilip qala beretin boldı. Biıl da qalağa «400 jıl boldı» degen  äñgime gulep ketti. Ökinişke oray, keybir oblısımızdıñ salmaqtı sayttarı bilmestik jasaydı ma, osı äñgimege dem berip qoyatındarın añdamaytın siyaqtı. Esimde, 2011 jılı BQO-nıñ Astanada mädeni künderi ötti. Sonda oblıstıñ jetistikteri jazılğan körme wyımdastırıldı. Oblıs ortalığınıñ tarihın da qamtığan eken. Sol twsqa «Oral qalasınıñ irgesi 1613 jılı qalanğan» degen jazu twr eken. Mwnday qatelikti nege jiberemiz? Sizdiñ ortalıq bastağan ğalımdar birşama jauabın berip, kezindegi qatelikti däleldep tastadı emes pe?  

- Oral qalasınıñ tarihın zertteu barısında biz toponomika ğılımına da süyenemiz. Mine, osı twrğıdan alğanımzda qalamızdıñ ortalığında, qazirgi supermarket twrğan, qarsı betinde tis emdeu mekemesi ornalasqan, ämbebap dükeninen säl ärilegi twsta erterekte «basqaq köpiri» (basqwnşaq) bolğan. Onı jwrtşılıq biledi. «Basqaq» sözi qay zamandarda wmıt boldı. Ol negizi sonau «Altın Orda» däuirinde payda bolğan närse. 13 ğasırda basqaqtar alım-salıq jinaumen aynalısqan. Al 14 ğasırda orıs knyazdarınıñ özderi salıq jinağan. Basqaqtar kerek bolmay qalğan. Handar özderiniñ qaramağındağı halıqtan jinağan. Knyazdar men handarğa sol qızmeti üşin arnayı (yarlık) Altın Ordanıñ belgisi berilgen. Bwl sol kezeñdegi dwrıs sayasat edi. Bwrınğıday jasaq şığarıp, jwrttı küştep, talan-tarajğa saludıñ zamanı ötip, osınday ürdiske köşu sol uaqıt üşin oñ şeşim boldı. Jäne bir esepten salıq jinalatın  aumaqtardıñ birligi küşeydi, sırtqı şabuldarğa wşıramaytınday qorğanısta bolıp, ordanıñ panasın sezindi. Sonda, 15-16 ğğ. nege basqaqtar payda boladı? Mwnıñ sebebi, bwl kezde noğay ordasında basqaqtar payda boladı. Mine, sol noğaylıq basqaqtar biz aytıp otırğan «basqaq köpiri» mañına kelip, alım-salıq jinağan. Sol ara alım-salıq jinaytın orın bolğan. Östip, tarihi aqiqatqa köz jetkizemiz, bäri orın-ornına kele qaladı. Bwl aqıl-oyğa qonımdı. Endi nuezmatikağa süyenetin bolsaq, onda qazir bizdiñ qolımızda 1337 jılı soğılğan köne teñge bar. Osığan qarap ta Oral qalasınıñ tarihın anıqtay alamız. Atalğan teñge Özbek han twsında soğılğan. Biz bälkim bwdan da äride soğılğan teñgelerdi tabuımız mümkin ğoy, onda tipti jaqsı. Äytse de qoldağı bardıñ özi sol 1337 jılı bwl arada qalanıñ bolğanına tolıq dälel! İlki sözimizdegi «basqaq köpiri», «1337 jıl» degen jazuı bar teñge, osı sıqıldı tarihi ayğaqtar bwl jerdegi qala mädenietiñ tarihınıñ qaşannan beri bastau alğanına közimizdi jetkizer aqiqat derek. Osı qolda bardıñ özi köne Jayıq qalası men qazirgi Oraldıñ arasında üzilmes baylanıstıñ barına dälel boluda. Ekeuin böle jarıp qaray almaymız. Endi bwlarğa kartografiyanı qosıñız. Europalıq (gollandıq) jihangezder tüsirgen kartada Edil-Jayıq özenderi boyındağı köne qalalar orındarı körsetiledi. Bizdiñ nazarımızdı audarıp otırğanı qazılıp jatqan Jayıq qalaşığı, yağni Şakafni, älde Şakaşni? Qazirgi Oral qalası twrğan jerge ornalasqan. Sonı anıqtauımız kerek. Biz osı bağıttı izdenip, jwmıs jürgizudemiz.

- Zertteu wzaqqa sozılıp bara jatqan siyaqtı. Uaqıt bolsa, onşa kütpeydi. Keybir naqtı mälimetterdi jariyalaudıñ merzimi pisip-jetilgen joq pa? Äytpese, jañsaq tarih äli köptiñ auzında jür...

- Osığan şeyin eş jerde resmi türde qala tarihına qatıstı naqtı mälimetterdi bere qoyğanımız joq, sebebi zertteu jalğasuda. Asığıstıqqa jol bergimiz kelmeydi. Ğılım men ğalımnıñ minezi sonday. Äzirge biz osı aytılğandardı bwltartpay däleldeytin derekterimiz äli de az dep oylaymız, biraq senimimiz zor, bastalğan isti ayaqsız qaldırmaymız, birtindep aqiqattıñ auılına jaqındap kele jatırmız. Sonı sezinu basım. Kartografiyanıñ da qwpiya sırı aşılıp, bäri öz ornına keletin kün de alıs emes. Mine, osınday tarihi derekterge süyene otırıp, osığan şeyin jañsaqtıqpen aytılıp, jazılıp kelgen Oral qalasınıñ negizi 1613 jılğa jatadı deudi doğarıp, 14 ğasırğa nazar audarğanımız dwrıs boladı emes pe?!. Biz bwl arada arheologiya arqılı tikeley jäne janama, jan-jaqtı tarihi däleldermen osınday oylarğa bağıt alıp otırmız emes pe?  Al 1613 jıl turalı bir top delegaciyanıñ jasağan jalañ söz, qwrğaq qağaz arızınan basqa eşteñe de joq qoy! Biz mınağan basa män beruimiz kerek. Patşa ükimeti kezi de, osındağı kazaçestvoda aytıp jürgen kündi toy qılıp atamağan, onday tirkelgen eşbir qwjat joq tipti. Olar 1613 jıldı Oraldıñ negizi dep tanığan emes. Sol sebepti de ol jılğa erekşe män bermegen. Biz mwnday twjırımğa qalay kelip otırmız degen saualğa jauap bereyin. Osı jerdiñ gubernatorınıñ esebine süyendik. Ol osı jıldar işinde onday bir de bir qwjat toltırmaptı. 1880 jıldan bastap-au deymin, jıl sayın istelgen jwmıstardıñ esebin körsetetin küntizbe berip kelipti. Ol resmi qwjat. Al 1613 jılğa qatıstı eşqanday da derek joq, atımen joq. Ne sol zamannıñ baspasözinde, özge qwjattarında eşteñe joq qoy. Sonda bwl «1613 jıl» degen özi qaydan şıqtı? 1964 jılı kommunistik partiya wyımınıñ mwrındıq boluımen älgi tarihi eş negizi joq, auadan alına salınğan mälimet payda bolğan. Qazir bizge bwl ötirik qwjatqa jipsiz baylanıp, sodan ayırılmastay boludıñ eş qajeti joq. Bwl külkili özi.

- Jalğan närse jarğa jığadı. Mwnday jañsaq tarih osı jwrtpen tamır bolıp ketken jergilikti orıs-kazaktarğa da abıroy äpermeydi emes pe? Olar osını tüsinui, şındıqqa qaray bet bwruı kerek qoy!..

- Iä, orındı pikir. Bwl jağday tipti, qalanıñ da, kazaçestvonıñ da tarihına  nwqsan keltiretin jağday der edim. Meniñ bwl pikirime qarsı adamdar da bolar, bolsın. Men biraq bwl arada kazaçestvonıñ tarihın joqqa şığarıp otırğanım joq qoy, bizge onı da zeritteytin kün de kelip jetti dep oylaymın. Bwğan şeyingi jazılğandar bir bölek töbe bolsın. Endi Resey ğalımdarın tarta otırıp, jazu kerekpiz. Sebebi, bwl da el tarihınıñ bir parağı. Resey eliniñ de tarihı. Zerttelui, qaytadan jazıluı kerek. Ol artıq etpeydi. Qayta paydası boladı. Osı uaqıtqa şeyingi jwmbaq jayttardıñ beti aşıladı. Osığan şeyin kimder jazdı? Jeleznov, Borodin, Rebin. Bwl adamdar osı ortanıki. Meni köbine-köp Gordeevtiñ jazğandarı qızıqtıradı. Ol kisiniñ eñbegi qazan töñkerisine deyin jazılğan. 1926 jılı basılıp şıqqan. Jaqsı eñbek. Gordeev mwqım kazaçestvonıñ tarihın jazdı. Altın Orda küyregennen keyin kazaçestvo payda boldı. Alğaşqı kazak jasaqtarı qalay düniege keldi? Altın Orda ıdırağanda Mamaydıñ, Toqtamıstıñ, Edigeniñ, Temirdiñ äskeri de jan-jaqqa tarap ketti. Olardıñ barlığı da käsibi şeber sarbazdar bolatın. Osı uaqıttarda teñiz qaraqşıları da payda bola ketti. Teñiz ben qwrlıqta eki joyqın küş ömir sürdi. Memleket bolsa älsiregen. Al onı qorşap nebir äskeri küş twr... Esiñizde bolar, keñester odağı ıdırağanda jaldamalı äsker şıqtı. Oğan kimder barmadı? Kavkazdağı janjal, qantögiste qanşama adamnıñ ömiri qwrban boldı? Mine, osınday bosqın, erkin, eşkimge bağınbay betimen ketken qaraqşılardan äskerikazak qwrılımdarı jasaqtaldı. Bäri osındaydan bastalğan. Sondıqtan qaytalap aytam, bwnı közden tasa qaldırmay zerttegen abzal. Bwl arada är türli taypanıñ tağdırı, adamdarı qat-qabat jür. Öte qızıqtı tarih... Eger biz kazaçestvonıñ şınayı tarihın zerttep, jazıp şıqsaq, senimdi türde ayta alamın, ol da 1613 jıldı, yağni Oraldı sol jılı payda boldı degendi joqqa şığaradı. Bwğan kümän keltirudiñ özi artıq.

- Şağın swqbattıñ işinde Oraldıñ arğı-bergi tarihına qatıstı qwndı mälimetter berdiñiz. Bwl köpti oylantuı tiis dep bilemin. Tarihımız aqiqattan qwrılsa, keşegi keñes kezeñgi ötirikterden arılsaq, arıltsaq, bolaşağımızğa nıq senimmen qadam jasauğa jol aşıları anıq. Äserli äñgimeñizge rahmet.

Swqbattı jürgizgen – Mwnaydar BALMOLDA

Oral qalası.

(Swhbat Mädeniet jäne aqparat ministrliginiñ tapsırısı boyınşa jariyalandı)

Abai.kz

0 pikir