Jwma, 10 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 53021. Jazılğandar — 31277. Qaytıs bolğandar — 264
Jañalıqtar 1675 0 pikir 30 Jeltoqsan, 2013 sağat 07:23

Qazaq tildi orta ögey älipbiler qoldanuğa mäjbür

Juırda tilge qatıstı erekşe otırıs boldı. Bwl otırıstıñ ädettegidey taqırıptı talğajau etip, mäseleni mıljalap jwrttıñ köpsözdiligin qozdırğan joq. Bir top til janaşırlarınıñ ötinişimen Astana qalalıq Til basqarması kezekten tıs ötkizgen döñgelek üstel «Qazaq älipbiiniñ latın tañbalarımen beriluiniñ qajettiligi men mümkindikteri» degen taqırıpqa arnaldı.

Otırıstı aşqan basqarma basşısı Erbol Tileşov: «Bügin biz bir jıl bwrın bastalğan latın älipbii turalı mäseleni qorıtudan da, odan äri sozudan da aulaqpız. Latın älipbi mäselesi toqtap qalğan joq,bwyırtsa aldağı 2014 jılı tıñğılıqtı qolğa alınbaq. Qazir eşbir älipbi jobasın talqılauğa jinalğan joqpız. Bügingi otırıs qazaq tili üşin elektrondıq keñistiktegi tuındap otırğan qajettilik pen mümkindik jayına arnalmaq».

Juırda tilge qatıstı erekşe otırıs boldı. Bwl otırıstıñ ädettegidey taqırıptı talğajau etip, mäseleni mıljalap jwrttıñ köpsözdiligin qozdırğan joq. Bir top til janaşırlarınıñ ötinişimen Astana qalalıq Til basqarması kezekten tıs ötkizgen döñgelek üstel «Qazaq älipbiiniñ latın tañbalarımen beriluiniñ qajettiligi men mümkindikteri» degen taqırıpqa arnaldı.

Otırıstı aşqan basqarma basşısı Erbol Tileşov: «Bügin biz bir jıl bwrın bastalğan latın älipbii turalı mäseleni qorıtudan da, odan äri sozudan da aulaqpız. Latın älipbi mäselesi toqtap qalğan joq,bwyırtsa aldağı 2014 jılı tıñğılıqtı qolğa alınbaq. Qazir eşbir älipbi jobasın talqılauğa jinalğan joqpız. Bügingi otırıs qazaq tili üşin elektrondıq keñistiktegi tuındap otırğan qajettilik pen mümkindik jayına arnalmaq».

E.Tileşov mırza odan äri ISO9 halıqaralıq standartında qabıldanğan wlttıq tilder men halıqaralıq 26 qaripten twratın latın älipbiiniñ arasındağı transliteraciyalıq (sözdi bir tildiñ älipbiinen ekinşi tildiñ älipbiine audaru) mümkindikke toqtaldı. Büginde talay alpauıt elder men damığan memleketterdiñ bäri derlik özderiniñ töl älipbii bola twra, tipti diakrittik latın älipbii bolsa da A-26 formatındağı ağılşın älipbiimen köpir jasap alğandığın keltirdi. Mwndağı mäsele älemge ortaq paydalanılatın şifrlar bolsın, tehnikalıq sözder A-26 arqılı jazılıp, eşbir kedergisiz tanıluı üşin amalsız halıqaralıq ürdiske tüskendigi aytıldı. 

Batıs pen Şığıs elderin bılay qoyğanda, Reseydiñ özi «volapyuk» (äleumettengen jasandı til) atalatın A-26 älipbiin bekitken.  Al ISO9 standartı eşkimdi mäjbür etken qwjat emes, är el özinşe ereje tudırmas üşin birigip, birıñğay volapyuk jüyesin jasaqtauğa kelisken halıqaralıq qağida. Bwl standarttıñ negizinde büginde älemde barlıq tilderden bir-birine jazudı wlttıq älipbige auıstırudıñ avtomattı mümkindikteri jasaluda eken. Mäselen, qazaqşa jazılğan «qazaq» sözin programmalıq qamtıma arqılı älgi standartı bar elderdiñ tiline audarıp komp'yutermen jaza saluğa boladı. Sonda bir tildiñ sözin birneşe nwsqamen emes, birıñğay jazu mümkin bolmaq. Al, qazaq tilinde volapyuk äli künge joq, ärkim A-26 qaripterimen öz betterinşe terip jür...

Otırısta bas bayandama jasağan tiltanuşı, zañger Serik Erğali «volapyuk» wğımın jwrtqa tüsinikti boluı üşin «köleñke älipbi» atay otırıp, onıñ transliteraciyalıq, tehnikalıq, qwqıqtıq jäne äleumettik jayına «Latın qaripti tehnikalıq-literaciyalıq älipbidiñ qajettigi: qwqıqtıq jäne äleumettik mäseleler» attı bayandamasında toqtaldı. Bayandamaşınıñ aytuınşa, Qazaqstandağı qazaq tildi qazaqtar  3 älipbimen kün körude: qazaq,orıs jäne ağılşınşa. «Bwlardıñ soñğı ekeui zañsız qoldanısta, sebebi bwlardıñ qoldanımın retteytin elde qwqıqtıq-normativtik qwjat ta, retteytin lingvistikalıq ereje de joq. Qazaqtildi qazaqtar mwnday zañsızdıqqa amalsız mäjbürliktten barıp otır» dedi S.Erğali. Oğan kündelikti qoldanıstağı elektrondıq saymandardan bastap, aua-rayınıñ qolaysızdığı men azamattıq qorğanıs, tötenşe jağdaylar jäne bilim beru salaları men tağı basqa da wyımdardıñ jwrtşılıqtı mobildik baylanıs arqılı qwlaqtandıratın habarlamaları jatadı.

«Bwlay habarlama taratu – zañsız. Eger de qate ketip twtınuşı onı dwrıs wqpasa kim jauap beredi? Kez kelgen azamat bwl üşin älgi mekemelerdi jauapqa tartuğa mol mümkindigi bar» dey kelip, Serik mırza: «Biraq bir jağınan älgi wyımdar ögey älipbimen qazaqtildi azamattarğa qızmet etuge mäjbür, olardıñ bwl şarasızdığın kinälau qiın. Olardı bwğan itermelep otırğan til sayasatın üylestiruşi jäne eldegi elektrondıq tehnikalardıñ memlekettik tilge säykestigin qadağalamay, oñdı-soldı satuğa rwqsat berip, saymandar bazarın betimen jibergen  memlekettik organdar kinäli! Ol ministrlikterdi kez kelgen qazaqtildi azamat sotqa bere aladı» dep atap ötti.  Osı jerde bayandamaşı bekitilgen volapyugi bar orıs tili men «köleñkesi» joq qazaq tilin bılayşa salıstırıp ötti:

  1. Orıs tili üşin ağılşın qaripti volapyuk resmi türde bekitilgen:
  • birizdilik bar;
  • resmilik bar.

2. Qazaq tili üşin ağılşın qaripti volopyuk resmi bekitilmegen:

  • qaripter türlişe qoldanıladı;
  • erejesizdik jaylağan – ärkimniñ öz latınşa älipbii bar...

Bwdan keyin bayandamaşı bank qızmetterindegi älipbi bılığına toqtala kelip, juırda ğana Kazkomnıñ klienti Mwstafa Añsağan Qwrmanğazıqızınıñ atı-jöni älipbilik mazaqqa qalay wşırağanın körsetti. Aqırı bank klientten jazbaşa keşirim swrauğa mäjbür bolğan. Al qanşama qazaq öz tilinde qızmet aludıñ ornına qwqığı ayaqqa taptalıp jatır!..

Bayandamaşı odan arı tipti soraqı mäseleni aştı. QR Ädilet Ministrligi azamattarğa beretin şeteldik tölqwjattarda ağılşın tiline transliteraciyalanğan atı-jönder qanşalıqtı zañdı? Bwl saual bwğan deyin qoyılmaptı. Mwnı ädette bizdiñ atı-jönimizdiñ ağılşınşağa jasalğan audarması dep jürmiz, al atı-jön basqa tilge audarılmaydı, bar bolğanı ağılşın älipbiine ärip-dıbıstar auıstırıladı – transliteraciyalanadı.

Baqsaq, Ädilet Ministrligi qazaqşa atı-jönder men eldiñ atauın memlekettik tilden ağılşınşağa audarğanda orıs tiliniñ transliteraciyalıq zañdılığına bağındıradı eken. Qazaq tiliniñ sözderin şet tilderge auıstıratınday transliteraciyalıq zañdılığı men erejesi äli joq! Sonıñ kesirinen «Qazaqstan» orısşa «Kazahstan» sözinen ağılşınşa transliteraciyalanğan! Bwl jayttardı qorıtqan zañger mınaday twjırımdı tağı alğa tarttı:

Qazaq tiliniñ özge tildik ortamen araqatınası lingvistikalıq jäne zañdamalıq jağınan qamtılmağan:

  • Halıqaralıq tilderde jazılatın qazaq sözderiniñ transliteraciyalıq qağidası qalıptaspağan, sözdik joq, ereje joq,ülgi joq;
  • Qazaqtildi sözderdi şet tilderge audarıp jazuda retteytin normativtik akt joq, sonıñ saldarınan qazaq sözderi orıs tiliniñ transliteraciyasına bağındırılğan.

Sonımen astanalıq til janaşırları S.Erğali bayandağan mına qorıtındı qabıldadı:

1.Qazaq älipbiiniñ tehnikağa beyimdelmegeninen jäne eldegi tehnikalıq orta memlekettik til älipbiin moyındauğa mäjbür etilmegen, saldarınan - qazaq tiliniñ resmi älipbiiniñ qoldanısın ögey qaripter atqaruda, tehnikalıq-transliteraciyalıq älipbidiñ qajettigi eskerilmeude – azamattıq jäne twtınu qwqığı ayaqqa basıluda;

2. Qazaq tiliniñ halıqaralıq tildermen aradağı transliteraciyalıq zañdılığı jüyelenbegendikten, qazaqtildi sözder orıs tilinen halıqaralıq tilderge transliteraciyalanıp, qazaqtildi sözder orıs tiliniñ zañdılığımen taraluda: KAZAKHSTAN – tildik qwqıq pen memlekettik zañdılıq taptaluda.

3. Älemdik köptegen tilderdiñ ağılşın qaripti volapyugi – tehnikalıq älipbii bar, ol bireulerde ükimet ne ministrlik bekitse, keybirinde tildik organdar bekitken, endi bireuinde lingvistikalıq ortalıqtar wsınğan. Al bizdegi aqual: mobildik operatorlar, bankter, tötenşe qızmet salası t.b. taraptar amalsızdan öz betterinşe jasandı älipbimen qızmet etuge mäjbür – tildik märtebe ayaqastı boluda.

Sayıp kelgende, qazaq  tiline eñ bolmasa beyresmi tehnikalıq A-26 älipbii bekitilse, köptegen zañsızdıqtar men qwqıq taptalu jayı bolmas edi. Bwğan eşbir sayasattıñ da, elbası jarlığınıñ da qajeti şamalı, öytkeni bwl äleumettik ortada tehnikalıq türde qoldanılatın  qosalqı «köleñke» älipbi ekenin bireu wqsa, bireu wğıp bolğan joq. Bälenbay mıñ ieorglifpen jazıp jürgen Qıtaydıñ da ağılşındıq volapyugi barı eskerilmey otır. 

Beysen Bwharbay

Abai.kz

0 pikir