Qoghamdyq kelisimning jana formaty

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng Últtyq qúryltaydyng besinshi otyrysynda cóilegen sózine qatysty pikir:

Etnos ókilderining qatysuymen bolatyn qaqtyghystardyng basym bóligi bastapqyda qylmystyq nemese túrmystyq negizde órbiydi. Alayda qazirgi mediakenistikte múnday oqighalar tez arada sayasilanyp, etnosaralyq sipatqa ie bolady. Nәtiyjesinde naqty әleumettik nemese qúqyqtyq sebepter ekinshi qatargha ysyrylyp, oqigha «biz» jәne «olar» logikasymen týsindiriledi. Búl etnostyq shekaralardy kýsheytip, qauymdastyqtar arasynda ózara senimsizdik pen újymdyq óshpendilikting qalyptasuyna әkeledi.

Búl ýrdis emosiyalyq ritorikanyng basym boluymen, jalghan aqparattyng jyldam taraluymen jәne etnostyq stereotipterge sýiengen diskurstarmen odan әri ushygha týsedi. Sonyng saldarynan qarapayym túrmystyq janjal qoghamdyq qauipsizdikke qater tóndiretin etnosaralyq shiyeleniske ainaluy mýmkin. Búl jaghday etnosaralyq qatynastar salasynda tek saldargha jauap beretin reaktivti sayasattyng jetkiliksiz ekenin kórsetedi. Aldyn alu men keshendi taldaugha negizdelgen jana tәsilder qajet.

2020 jyly Jambyl oblysynyng Qorday audanynda oryn alghan oqigha osynyng aiqyn dәleli boldy. Jeke adamdar arasyndaghy janjal qysqa merzim ishinde etnostyq sipat alyp, jappay tәrtipsizdikke úlasty. Adam shyghyny men materialdyq zalaldan bólek, eng auyr saldardyng biri – qoghamdaghy úzaq merzimdi psihologiyalyq senim daghdarysy edi. Búl jaghday etnostyq faktor qaqtyghystyng týpki sebebi emes, ony ushyqtyratyn qúralgha ainalatynyn kórsetti.

Qordaydaghy oqigha әleumettik-ekonomikalyq tensizdik, jergilikti basqaru instituttaryna degen senimning әlsireui, aqparattyq vakuum jәne aldyn alu tetikterining әlsizdigi etnostyq diskurs arqyly qalay kýsheyetinin aiqyn anghartty. Demek, múnday qaqtyghystardy tek etnosaralyq sayasat nemese mәdeny aiyrmashylyqtar ayasynda qarastyru jetkiliksiz. Olar әleumettik, institusionaldyq jәne aqparattyq faktorlardyng toghysynda tuyndaytyn keshendi qauipsizdik mәseleleri retinde qarastyryluy tiyis.

Osy kontekste Qazaqstan halqy Assambleyasynyng tarihy róli erekshe. Songhy otyz jylda Assambleya etnosaralyq tatulyq pen qoghamdyq kelisimdi nyghaytatyn negizgi institutqa ainaldy. Ol etnikalyq әrtýrlilikti memlekettik sayasattyng qúramdas bóligi retinde bekitip, dialog alanyn qalyptastyrdy. Ózara syilastyq, kelisim, aldyn alu jәne azamattyq qoghamdy tartu – osy kezenning basty qaghidattary boldy.

Alayda býgingi geosayasy turbulenttilik, qoghamdyq ýderister etnosaralyq qatynastardyng mazmúny ózgergenin kórsetip otyr. Etnostyq mәseleler mәdeny shenberden shyghyp, qoghamdyq túraqtylyq pen últtyq qauipsizdikke tikeley әser etetin faktorgha ainaldy. Sondyqtan Preziydent atap ótken Assambleyanyng tarihy missiyasynyng ayaqtaluy – onyng manyzyn joqqa shygharu emes, qoghamdyq kelisimdi basqarudyng jana institusionaldyq formatyna kóshu qajettigin bildiredi.

Osy qajettilikten Qazaqstan Halyq kenesin qúru bastamasy tuyndap otyr. Halyq kenesi etnosaralyq qatynastardy tek mәdeny nemese simvoldyq dengeyde emes, әleumettik-ekonomikalyq, sayasy jәne basqarushylyq astarlarymen birge qarastyratyn keng formattaghy qoghamdyq-sayasy alang boluy tiyis. Búl institut yqtimal etnostyq ritorikany erte kezende anyqtap, aldyn alu sharalaryn qabyldaugha mýmkindik beredi.

Sonymen qatar búl ózgeris etnostyq sayasattan últtyq, azamattyq sipattaghy sayasatqa ótudi bildiredi. Maqsat – aiyrmashylyqtardy basqaru emes, etnostyq, diny jәne tildik erekshelikterine qaramastan, barlyq qazaqstandyqtardy bir qoghamnyn, bir últtyng jәne bir ortaq mýddening ókilderi retinde biriktiru.

Osylaysha, qoghamdyq kelisimning jana formaty etnosaralyq sayasattyng institusionaldyq janghyruymen tyghyz baylanysty. Últtyq biregeylik mәdeny taqyryp qana emes, sayasy túraqtylyq pen qoghamdyq qauipsizdikting ózegine ainalyp otyr. Al Halyq kenesining qalyptasuy etnizasiya tәuekelderin tómendetuge jәne «biz» úghymyn etnostyq emes, azamattyq mazmúnda bekituge baghyttalghan manyzdy qadam bolyp tabylady.

Musataeva Farida Magauiyevna,

PhD, Qoldanbaly etnosayasy zertteuler instituty, Etnomediasia ortalyghynyng basshysy