قوعامدىق كەلىسىمنىڭ جاڭا فورماتى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا cويلەگەن سوزىنە قاتىستى پىكىر:

ەتنوس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن قاقتىعىستاردىڭ باسىم بولىگى باستاپقىدا قىلمىستىق نەمەسە تۇرمىستىق نەگىزدە ءوربيدى. الايدا قازىرگى مەدياكەڭىستىكتە مۇنداي وقيعالار تەز ارادا ساياسيلانىپ، ەتنوسارالىق سيپاتقا يە بولادى. ناتيجەسىندە ناقتى الەۋمەتتىك نەمەسە قۇقىقتىق سەبەپتەر ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلىپ، وقيعا «ءبىز» جانە «ولار» لوگيكاسىمەن تۇسىندىرىلەدى. بۇل ەتنوستىق شەكارالاردى كۇشەيتىپ، قاۋىمداستىقتار اراسىندا ءوزارا سەنىمسىزدىك پەن ۇجىمدىق وشپەندىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلەدى.

بۇل ءۇردىس ەموتسيالىق ريتوريكانىڭ باسىم بولۋىمەن، جالعان اقپاراتتىڭ جىلدام تارالۋىمەن جانە ەتنوستىق ستەرەوتيپتەرگە سۇيەنگەن ديسكۋرستارمەن ودان ءارى ۋشىعا تۇسەدى. سونىڭ سالدارىنان قاراپايىم تۇرمىستىق جانجال قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن ەتنوسارالىق شيەلەنىسكە اينالۋى مۇمكىن. بۇل جاعداي ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىندا تەك سالدارعا جاۋاپ بەرەتىن رەاكتيۆتى ساياساتتىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتەدى. الدىن الۋ مەن كەشەندى تالداۋعا نەگىزدەلگەن جاڭا تاسىلدەر قاجەت.

2020 جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىندا ورىن العان وقيعا وسىنىڭ ايقىن دالەلى بولدى. جەكە ادامدار اراسىنداعى جانجال قىسقا مەرزىم ىشىندە ەتنوستىق سيپات الىپ، جاپپاي تارتىپسىزدىككە ۇلاستى. ادام شىعىنى مەن ماتەريالدىق زالالدان بولەك، ەڭ اۋىر سالداردىڭ ءبىرى – قوعامداعى ۇزاق مەرزىمدى پسيحولوگيالىق سەنىم داعدارىسى ەدى. بۇل جاعداي ەتنوستىق فاكتور قاقتىعىستىڭ تۇپكى سەبەبى ەمەس، ونى ۋشىقتىراتىن قۇرالعا اينالاتىنىن كورسەتتى.

قوردايداعى وقيعا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك، جەرگىلىكتى باسقارۋ ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمنىڭ السىرەۋى، اقپاراتتىق ۆاكۋم جانە الدىن الۋ تەتىكتەرىنىڭ السىزدىگى ەتنوستىق ديسكۋرس ارقىلى قالاي كۇشەيەتىنىن ايقىن اڭعارتتى. دەمەك، مۇنداي قاقتىعىستاردى تەك ەتنوسارالىق ساياسات نەمەسە مادەني ايىرماشىلىقتار اياسىندا قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. ولار الەۋمەتتىك، ينستيتۋتسيونالدىق جانە اقپاراتتىق فاكتورلاردىڭ توعىسىندا تۋىندايتىن كەشەندى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس.

وسى كونتەكستە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تاريحي ءرولى ەرەكشە. سوڭعى وتىز جىلدا اسسامبلەيا ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتاتىن نەگىزگى ينستيتۋتقا اينالدى. ول ەتنيكالىق ارتۇرلىلىكتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە بەكىتىپ، ديالوگ الاڭىن قالىپتاستىردى. ءوزارا سىيلاستىق، كەلىسىم، الدىن الۋ جانە ازاماتتىق قوعامدى تارتۋ – وسى كەزەڭنىڭ باستى قاعيداتتارى بولدى.

الايدا بۇگىنگى گەوساياسي تۋربۋلەنتتىلىك، قوعامدىق ۇدەرىستەر ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ مازمۇنى وزگەرگەنىن كورسەتىپ وتىر. ەتنوستىق ماسەلەلەر مادەني شەڭبەردەن شىعىپ، قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتورعا اينالدى. سوندىقتان پرەزيدەنت اتاپ وتكەن اسسامبلەيانىڭ تاريحي ميسسياسىنىڭ اياقتالۋى – ونىڭ ماڭىزىن جوققا شىعارۋ ەمەس، قوعامدىق كەلىسىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق فورماتىنا كوشۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى.

وسى قاجەتتىلىكتەن قازاقستان حالىق كەڭەسىن قۇرۋ باستاماسى تۋىنداپ وتىر. حالىق كەڭەسى ەتنوسارالىق قاتىناستاردى تەك مادەني نەمەسە سيمۆولدىق دەڭگەيدە ەمەس، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، ساياسي جانە باسقارۋشىلىق استارلارىمەن بىرگە قاراستىراتىن كەڭ فورماتتاعى قوعامدىق-ساياسي الاڭ بولۋى ءتيىس. بۇل ينستيتۋت ىقتيمال ەتنوستىق ريتوريكانى ەرتە كەزەڭدە انىقتاپ، الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار بۇل وزگەرىس ەتنوستىق ساياساتتان ۇلتتىق، ازاماتتىق سيپاتتاعى ساياساتقا ءوتۋدى بىلدىرەدى. ماقسات – ايىرماشىلىقتاردى باسقارۋ ەمەس، ەتنوستىق، ءدىني جانە تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان، بارلىق قازاقستاندىقتاردى ءبىر قوعامنىڭ، ءبىر ۇلتتىڭ جانە ءبىر ورتاق مۇددەنىڭ وكىلدەرى رەتىندە بىرىكتىرۋ.

وسىلايشا، قوعامدىق كەلىسىمنىڭ جاڭا فورماتى ەتنوسارالىق ساياساتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرۋىمەن تىعىز بايلانىستى. ۇلتتىق بىرەگەيلىك مادەني تاقىرىپ قانا ەمەس، ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. ال حالىق كەڭەسىنىڭ قالىپتاسۋى ەتنيزاتسيا تاۋەكەلدەرىن تومەندەتۋگە جانە «ءبىز» ۇعىمىن ەتنوستىق ەمەس، ازاماتتىق مازمۇندا بەكىتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى.

مۋساتاەۆا فاريدا ماگاۋيەۆنا،

PhD, قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى، ەتنومەدياتسيا ورتالىعىنىڭ باسشىسى