«Álippe» – ghylym-bilimge úmtylghan kez kelgen elding oqu jýiesinde bar kitap. Sondyqtan ony ata-analar men ústazdar qauymy «Bar kitaptyng atasy» dep erekshe qúrmetteydi.

Osydan birneshe jyl búryn «Álippe» oqu baghdarlamasynan alynyp, respublika júrtshylyghynyng ýlken alandaushylyghyn tughyzdy. A. Q. Aymaghambetov ministr qyzmetine kelgende «Álippe» bilim jýiesine qayta oralyp, ýzdik oqulyqqa ashyq konkurs jariyalady. Birneshe satylyq talqylau, saraptau, konkurstardan, әleumettik jelidegi ashyq  qoghamdyq talqylaudan ótip, osy maqala avtorlarynyng qatysuymen jazylghan «Álippe» jenimpaz dep tanylyp, bes jyl boyy oqytylyp keledi.

«Álippe» – әlem halyqtarynyng bәrinde bar oqulyq. Biz ony jazugha últymyzdyng úly ústazy Ahmet Baytúrsynúlynyng әdistemesin  jәne alghashqy núsqasy 1912 jyly «Oqu qúraly» retinde basylyp, 1928 jylgha deyin ýzdiksiz jetildiru negizinde «Jana Álipbi» degen atpen jaryq kórgen oqulyghyn basshylyqqa aldyq.

Áriyne, «Álippe» Ahmet Baytúrsynúlyna deyin de bolghan, biraq orys «Azbukasy» negizinde tanylghan múnday oqulyqtardyng ghúmyry úzaqqa barmaghan.

Ahmet Baytúrsynúly últ ústazy ghana emes, úly ghalym Qazaqstannyng alghashqy Halyq aghartu ministri de edi. Sondyqtan ózine deyingi bar tәjiriybeni týgel qorytyp, qazaqqa keregin ghana aldy. Ol: «Oryssha oqyghandar orys sózining jýiesine daghdylanyp ýirengen», – dey kelip: «Hәr júrt balasyn әueli óz tilinde oqytyp, óz tilining jýiesin bildirip, jolyn tanytyp» bilim berui kerektigine erekshe nazar audarady (Baytúrsynúly A., On eki tomdyq shygharmalar jinaghy, A., 2023 jyl, 4-tom, 7–8-better).

Osydan biraz uaqyt búryn ózin «bastauysh synyp mamany» dep esepteytin A. Abishbaevanyng «Tiyk-Tok» jelisi jәne t.b. arqyly osy joldar avtorlary jazghan qoldanystaghy «Álippeni» eshbir dәlel, derek, qisynsyz synaghan beynejazbasy jariyalanyp, әleumettik jelini shulatty. Búl qayta oralghan «Álippege» ghana emes, últtyq pedagogikagha jasalghan shabuyl bolghandyqtan, kereghar syngha qisyndy jauap berudi jón kórdik.

Ahannyng «Álippesi» ana tilimizding bar baylyghyn, erekshe әuezin, dybystaluyn, tanbalanuyn «óz tilining jýiesi» arqyly tamasha jetkize bilgen. Sondyqtan últ ústazy ústanymyna sәikes  biz jazghan «Álippede» mektep tabaldyryghyn attaghan býldirshin әueli әripti tanyp, dybystan sóz, sózderden sóilem, sóilemderden tiyanaqtalghan oidy bildiretin mәtin jasaugha daghdylanady.

«Álippe» shartty týrde 2 bólimnen qúralyp, oqu baghdarlamasyna sәikes 96 sabaqtan túrady. Ár sabaqtyng óz mazmúny men maqsaty bar.

Birinshi bólimde ústaz ben shәkirt birlese júmys istep, suretter arqyly elimizding eng úlyq rәmizderi – Memlekettik Tu, Eltanba, Ánúranmen tanysyp, ózi oqityn mektep, ýlkendi syilau, sәlemdesu әdebi, jolda jýru tәrtibi, qorshaghan orta siyaqty taqyryptargha әngime qúraydy, suretterge qarap  dybys, buyn, sóz jigin ajyratyp, sóilem qúrau tәsilin mengeredi.

Oqulyqtyng әlippege deyingi kezeninde dybyspen jattyqtyrugha  arnalghan 12 sabaq ótkizilgen son, «Álippenin» әrip ýiretip, dybys pen әripting arajigin ajyratugha arnalghan negizgi bólimi  bastalady.

«Álippe» jasaudyng teoriyasynan habary shamaly  oqyrmandar osy tústa shalys basyp, «nege «A» әrpinen keyin «Á» әrpi oqytylmaydy?» dep búra tartady.

Ústaz shәkirtke dybys pen әripti tanytyp  qana qoymay, sol әripterden sóz jasaudy da qatar ýiretui kerek. «A» men «B» nemese qatar keletin «A» men «Á»-den qazaq tilinde jasalatyn sóz joq. Úly Ahang múny jaqsy bilgen. Sol sebepti óz «Álippesinde» «A»-dan keyin «R» әrpine týsip, eki-ýsh әripten qúralghan «ar», «ara» sózderin ýiretedi.

Biz Ahannyng qazaq tilining tereng tamyrynan bastau alatyn osy әdisin ústanyp, «A»-dan keyin «R» әrpine kóship, «ar», «ara» sózine qosymsha suretter kómegimen qúramynda osy eki әrip kezdesetin «qar», «raushan» t. b. sózderdi tanudy ýiretemiz.

Aytolqyn Abishbaevanyng A. Baytúrsynúly úsynghan «R» әrpine nege «riza bolmaytynyn» ózi týsinbese, biz týsine almadyq.

Endi Abishbaeva «qaqalatyn» «Q» әrpine keler bolsaq, búl «Álippenin» orta túsynda – 31–32-sabaqtarda oqytylady. Búl kezde birneshe әripti ýirenip, óz betinshe sóz, sóilem qúraugha daghdylanyp qalghan shәkirt dәl osy әrip sózding basy, ortasy, sonynda  keletin «aq», «laq», «qar», «qara», «qala», «taqta» siyaqty sózderdi erkin jazyp, osyghan deyin ózi biletin әripterdi paydalanu arqyly «Anau – Qaratau. Ol – qala. Qanat, qala arala» degen ýsh sóilemnen túratyn shaghyn mәtin qúrastyrugha deyin jetedi.

Al, qúrmetti oqyrman! Osynday qysqa da núsqa sózderden qalay «qaqalugha» bolady?

Endi Abishbaevany «shashaltyp» jýrgen «Sh» әrpine keleyik. Búl dybys pen әrip 43–44-sabaqtarda ótkiziledi.

Birshama әripti ýirenip, sóz, sóilem qúraugha jattyghyp qalghan shәkirt búl sabaqtarda «shash», «shar», «shashu», «shyrsha», «monshaq», «oqushy» t. b. sózdermen qatar «Quanysh» dep atalatyn bes sóilemnen túratyn mәtindi erkin oqugha qol jetkizedi. «Sh» әrpin ýiretetin mәtinde bala shashalatyn bir sóz de, sóilem de joq. Bәri úghynugha jenil, aitugha onay sózder.

Abishbaeva synaghannyng jóni osy eken dep, «S» әrpin ótkende «saqaulanasyn» dep әbestikke deyin barghan. Al, ony da kóreyik, Siz de bizben birge taldanyz, qúrmetti oqyrman.

«S» әrpindegi sózder qazaq tilinde jii kezdesetindikten, búl dybys pen әrip 25–26-sabaqtarda ótkiziledi. Búghan deyin oqushylar «A», «R», «L» «U», «N» әripterin ghana ýirengendikten, alty әripten sóz qúrau mýmkindigi shekteuli bolsa da, balalar qúramynda «s» әrpi kezdesetin «as», «san», «sana», «asu», «asau», «sala» t. b. sózderdi ýirenip, shaghyn da bolsa tanymdyq mәni bar «Anau – asu. Nan – as» siyaqty sóilem qúrastyrudy mengeredi. Al osylarda «saqaulanatyn» bir sóz bar ma? Birde-bir sóz, sóilem joq, biraq oqulyq avtorlaryna kinә taghyp, ústazdar men ata-analardy adastyratyn jala jabu bar. Elimizding pedagog-ghalymdary men bilikti ústazdary jazghan, respublikanyng kóptegen mektepterinde keninen ótkizilgen talqylau, saraptamadan keyin jaryq kórgen oqulyqqa: «Mәtinderi mәnsiz, suretteri sәnsiz» dep jadaghay, jalang sózdermen min taqpaq bolady. Al, shyndyghyna keler bolsaq, shaghyn ghana oqulyqta Ó. Túrmanjanov, E. Ótetileuúly, Sh. Smahanúly, M. Álimbay, Q.Myrza Áli, F. Ongharsynova t. b. aqyn-jazushylardyng balalar úghymyna jatyq ata-ana, ústaz, mektep, til, Otan turaly qiynnan qiilastarghan әdemi mәtinderi bar. «Álippede» qazaq halyq auyz әdebiyetining inju-marjany sandyghynan alynghan ertegi, anyz әngime, maqal-mәtel men júmbaq, janyltpashtar da az emes. «Álippe» basynan ayaghyna deyin balalar suretshisi B. Eraliyevanyng suretterimen әsem bezendirilgen.

Biz jazghan «Álippe» – oqushygha ghana emes, onymen júmys isteytin ústazdar men ata-analargha da meylinshe qolayly etip jasalghan oqulyq. Ondaghy әr betting qoldaghy alaqanday telefonnyng kómegimen ashylatyn «QR» kody bar. Osy arqyly әrbir shәkirt, ústaz, ata-ana «Álippedegi» maqal-mәtel, janyltpash, júmbaqtardy kәsiby diktor kórkemdep oqityn audiojazbadan tyndauyna bolady.

«Álippede» týrli shartty belgilermen «ayt», «oqy», «tynda» degen óz betinshe júmys isteuge arnalghan tapsyrmalar berilip, «jasa», «qúrastyr», «oylan», «tap», «saralau tapsyrmalary» oqushynyng aqyl-oy  jýiesin jetildirip, tanym kókjiyegin keneytedi.

Balasynyng sabaghyn qadaghalap otyratyn ata-anagha da týsinikti bolu ýshin týrli týsti boyaularmen ajyratylghan «dybys», «dauysty dybys», «dauyssyz dybys», «sóz syzbasy», «sóilem syzbasy»  anghartpalary ýide pysyqtaugha  mol mýmkindik beredi.

Jana «Álippe» elimizding mektepterinde bes jyldan beri oqytylyp keledi. Ony respublikamyzdyng ústazdary, ghylymiy-pedagogikalyq, jalpy júrtshylyq óte jyly qabyldady. Bar ghúmyryn bala oqytugha arnap, ústazdyq ónerding shynyna shyqqan, Qazaqstannyng Enbek Eri Ayagýl Mirazova apamyz kezinde osy oqulyq turaly: «Jana «Álippeni» dayyndau barysynda búryn-sondy bolmaghan birqatar júmystar atqaryldy. Mysaly, sonyng tek bireuin ghana aitar bolsam, búryn saraptamadan ótkizgen kezde oqulyqtardy «Oqulyq» ortalyghynyng saytynan ghana kóruge bolatyn, al osy joly «Álippe» oqulyghy birneshe ay boyy әleumettik jelige qoyylyp, qoghamdyq talqylaugha salyndy. Múnda barlyq Qazaqstan azamattaryna oqulyq turaly oi-pikirleri men úsynystaryn qaldyryp, tandau jasaugha tolyq mýmkindik berildi. Men de tәjiriybeli ústaz retinde osy bastamany qoldap, «Álippe» oqulyghynyng dayyndalu barysyn jiti qadaghalap, «Álippenin» qayta oraluyna tilekshi bolyp otyrdym.

Búl «Álippenin» tek aty ghana emes, qúrylymy men mazmúny da, qoyylatyn talaby da búrynghyday saqtalypty. Oqulyqta oqu men jazugha dayarlau jәne jana dybys pen әripti tanytu, oqu-jazugha ýiretu oqu tapsyrmalary jýieli de mazmúndy berilgen. ...Ahmet Baytúrsynúly әdistemesining negizinde últtyq tabighy logikamen jazylghan «Álippe» últtyq ruhany qúndylyqtardy boyyna sinirgen jeke túlghanyng qalyptasuyna negiz bola alady degen senimdemin», – dep jazdy. Qazaqstannyng asa kórnekti pedagogining osy pikirimen úshtasatyn jýzdegen pikirler bes jyl boyy týrli baspasóz ben әleumettik jelilerde jariyalanyp keledi.

Abishbaeva ýndeuinde ata-analar balasyn «shapalaqpen shart etkizedi» dep pedagogikalyq etikagha jat, «balagha qol kóteru» siyaqty zangha qayshy әreketke iytermeleytin sózderdi aitady. Múnday arandatushylyqtyng baghasyn qúqyq qorghau organdary beruge tiyis dep sanaymyz.

Birde-bir naqty argumenti joq, tek kinarat izdeuge, jala jabugha negizdelgen A. Abishbaevanyng ýndeuinde oqulyqty «teoriyamen emes, bastauysh synyp mamany» jazuy kerektigi jóninde de syn aitylypty. Búl súraqqa da jauap bere ketudi jón kórdik.

Jana «Álippe» – újymdyq enbek jemisi. Onyng avtorlar tobyn әueli Qyzylorda qyzdar pedagogikalyq uchiliyshesin «Jalpy bilim beretin mektepting bastauysh klastarynda oqytu» mamandyghy boyynsha, keyin Abay atyndaghy pedagogikalyq institutty bitirip, kandidattyq dissertasiyasyn «Bastauysh mekteptegi sauat ashu kezeninde jýrgiziletin til damytu júmysynyng әdistemesi», al doktorlyghyn «Bastauysh mekteptegi qazaq tili sintaksiysin damyta oqytudyng ghylymiy-әdistemelik negizderi» degen taqyrypta qorghap, 40 jyldan astam ghúmyryn oqu-bilimge arnaghan pedagog-ghalym, kóptegen oqulyqtar, oqu qúraldary men әdistemelikterding avtory Á. E. Júmabaeva basqardy. Ekinshi avtory Oral pedagogika institutyn «Qazaq tili men әdebiyeti» mamandyghy boyynsha tәmamdaghan kәsiby pedagog, kandidattyq, doktorlyq dissertasiyalaryn qazaq tilin oqytu jәne til damytu әdistemesi boyynsha qorghaghan pedagog-ghalym, ondaghan oqulyq, oqu-әdistemelik qúral men maqalalardyng avtory, professor A. J. Qúrman bolsa, ýshinshi avtory –  Ontýstik Qazaqstan pedagogikalyq institutyn «Pedagogika jәne bastauysh oqytu әdistemesi» mamandyghy boyynsha bitirgen, 1995 jyldan kýni býginge deyin otyz jyl boyy bastauysh synyp múghalimi bolyp qyzmet atqaryp kele jatqan tәjiriybeli ústaz  B. Sәbdenova.

Biz bar ghúmyrymyzdy últtyq pedagogikagha, ústazdyqqa arnaghan jandarmyz. Oqulyq jazu onay emes. Ony dýniyege әkelu ýshin avtorlardyng teoriyalyq bilimimen qatar, býkil ghúmyrlyq tәjiriybesi júmsalady. Ol ýlken sýzgiden, saraptaudan ótkennen keyin ghana basylady. Oqulyq jaryq kórgenshe onyng mazmúnyn jetildiruge kóptegen mamandar qatysady. Sondyqtan múnday újymdyq enbekti «qaqalasyn», «shashalasyn», «saqaulanasyn» degen mәn-maghynasy joq, jeniltek janyltpash siyaqty jaydaq sózdermen kinәlau pedagogikalyq etikagha da, adamgershilik normalaryna da jatpaydy.

Abishbaevanyng «saqau syny» «Ghylym jәne bilim ministrligine» joldanypty. Ýndeuding asyghys, qalay bolsa solay jazylghany sonshalyq – ol qazirgi Qazaqstanda onday ministrlik joq ekendigin de bilmeydi. Joq ministrlikke jazylghan ýndeudi jauapsyz qaldyrugha da bolar edi, biraq onyng әleumettik jeli arqyly keybir ata-analardy alandatyp qoyghanyn eskerip, osy jauap hatty jazyp otyrmyz.

Ózin «bastauysh synyptyng mamany» dep jar salghan A. Abishbaevanyng qanday pedagogikalyq oqu ornyn tәmamdaghanyn bilmedik, biraq ashyq aqparat kózderinen onyng «IP Didaktika bastau» degen qytay tauarlaryn satu arqyly saudasy dóngelenip túrghan jeke kәsiporny bar ekenin kózimiz shaldy. Tura osy kәsiporyn «Tiyk-Tok» jelisi arqyly «qytaydyng almasyn» óz dauysymen jarnamalap, «qytaylar meni tanghaldyrudan sharshamaydy» dep tan-tamasha qalady. Endi bir rolikte «qytaydyng júmyrtqalaryn» kórsetip, odan «neshe týrli oiyndar qúrastyrugha bolady» dep qyzygha qúmartady. Qazaq balalaryna «Qytaydyng altyny men kýmisi» dep tyrnaqshasyz aidarmen berilgen jarnamada qazaq tengesining ýlgisimen jasalghan qytaydyng jyltyraq monetalaryn «hit satylymgha» (óz sózi) shygharyp, ony «Qazaqstannyng  týkpir-týkpirine jetkizetinin» masattana habarlaydy. Múnymen de toqtamay qytaydyng plastik shelegining de maqtauyn kelistirip, ony múghalimderding tapsyrysymen aldyrghanyn aityp, kórneki qúraldar retinde paydalanugha úsynady.

A. Abishbaeva jarnamalap otyrghan qytay tauarlarynyng balalar qoldanatyn zattargha qoyylatyn sanitarlyq, medisinalyq, gigiyenalyq jәne ekologiyalyq talaptaryna qanshalyqty say keletinin tiyisti organdar tekseruge tiyis. Óitkeni keyingi qytay plastik tauarlarynyng adam aghzasyna tiygizetin ziyandy zardaptary jóninde jazylyp jýr. Úrpaq saulyghyna qatysty mәselege asa abay boluymyz kerek.

Bizdi taghy bir tanghaldyrghany – «Álippege» kelgende tili «qaqalyp», «shashalyp», tipti «saqaulanyp» qalatyn kәsipkerding dauysy qytay tauarlaryn maqtaugha kelgende jadyray shyghyp, tili jortaqtap ketetini. Sonysyna qaraghanda ony oqulyqtan góri bazar saudasy qatty qyzyqtyratyn siyaqty.

«Didaktika bastau» dep aiqaylatyp at qoyyp, qytay tauarlary saudasynyng kórigin qyzdyryp otyrghan «bastauysh synyp mamanynyn» bar tirligi osynday. «Álippeni» «bastauysh synyp mamany» retinde ondyrmay synap otyrghan A. Abishbaevanyng baspasóz ben ghalamtordan birde-bir maqalasyn taba almadyq.

Múhtar Áuezovtey úly jazushynyng talantty shәkirti, akademik Zeynolla Qabdolov «Ústaz bolu – óz uaqytyn ayamau, ózgening baqytyn ayalau» degen qanatty sóz qaldyryp edi. Biz A. Abishbaevanyng qanday ústaz bolghanyn bilmeymiz, biletin әriptesteri aita jatar. Ókinishke qaray, «ústaz» degen qadirli mamandyghyn op-onay qytay tauaryn jarnamalaytyn saudagerlikke aiyrbastaghan  A. Abishbaeva óz mamandyghyn ayamasa da, osy salada qyzmet etip jatqan әriptesterining enbegin ayalauy kerek edi. Átten, onyng ústazdyq etikany belden basqan ýndeusymaghynan múny anghara almadyq. Ókinishti-aq.

Abishbaevanyng «saqau syny» әleumettik jelide shynayy pedagog-mamandardyng ýlken narazylyghyn tughyzdy. Solardyng qatarynda ózi de «Álippe» oqulyghyn jazyp, bizben ashyq bәsekege týsken, belgili ústaz Janat Qajyghali: «Zuyldaghan jalpy sóz. Naqty eskertu, úsynys joq. Myna әriptesimizding bas-kóz joq qaralay saluyn bilim salasyna jasalghan auyr soqqy, bolashaq oqushylardyng yntasyn qúrtyp jiberetin oba dep baghalaymyn. Myna múghalim jauapqa tartyluy kerek», – dep  shyrqyraghan shyndyqty aityp, әleumettik jelini shulatqan arandatushynyng zang aldyndaghy jauapkershiligin qaraugha shaqyrypty. Áriptesimizding adal kónilden shyqqan búl pikirine biz de tolyq qosylamyz.

«Álippe» – «bar kitaptyng atasy» ghana emes, últtyq tәrbiyenin, qazaqty tanudyng bastauy. Sondyqtan últymyzdyng úly ústazy Ahmet Baytúrsynúly negizin qalap, oqushylar, ata-analar, ústazdar qauymy quana qabyldaghan «Álippege» jabylghan jala, balalargha qol júmsaugha iytermeleytin arandatushylyq әreketi ýshin A.Abishbaevagha zang jýzinde shara qoldanuyn talap etemiz.

Oqulyq avtorlary:

Á. Júmabaeva,

 B. Sabdenova.

Abai.kz