«الىپپە» – عىلىم-بىلىمگە ۇمتىلعان كەز كەلگەن ەلدىڭ وقۋ جۇيەسىندە بار كىتاپ. سوندىقتان ونى اتا-انالار مەن ۇستازدار قاۋىمى «بار كىتاپتىڭ اتاسى» دەپ ەرەكشە قۇرمەتتەيدى.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «الىپپە» وقۋ باعدارلاماسىنان الىنىپ، رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ ۇلكەن الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزدى. ا. ق. ايماعامبەتوۆ مينيستر قىزمەتىنە كەلگەندە «الىپپە» ءبىلىم جۇيەسىنە قايتا ورالىپ، ۇزدىك وقۋلىققا اشىق كونكۋرس جاريالادى. بىرنەشە ساتىلىق تالقىلاۋ، ساراپتاۋ، كونكۋرستاردان، الەۋمەتتىك جەلىدەگى اشىق  قوعامدىق تالقىلاۋدان ءوتىپ، وسى ماقالا اۆتورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جازىلعان «الىپپە» جەڭىمپاز دەپ تانىلىپ، بەس جىل بويى وقىتىلىپ كەلەدى.

«الىپپە» – الەم حالىقتارىنىڭ بارىندە بار وقۋلىق. ءبىز ونى جازۋعا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ادىستەمەسىن  جانە العاشقى نۇسقاسى 1912 جىلى «وقۋ قۇرالى» رەتىندە باسىلىپ، 1928 جىلعا دەيىن ۇزدىكسىز جەتىلدىرۋ نەگىزىندە «جاڭا ءالىپبي» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن وقۋلىعىن باسشىلىققا الدىق.

ارينە، «الىپپە» احمەت بايتۇرسىنۇلىنا دەيىن دە بولعان، بىراق ورىس «ازبۋكاسى» نەگىزىندە تانىلعان مۇنداي وقۋلىقتاردىڭ عۇمىرى ۇزاققا بارماعان.

احمەت بايتۇرسىنۇلى ۇلت ۇستازى عانا ەمەس، ۇلى عالىم قازاقستاننىڭ العاشقى حالىق اعارتۋ ءمينيسترى دە ەدى. سوندىقتان وزىنە دەيىنگى بار تاجىريبەنى تۇگەل قورىتىپ، قازاققا كەرەگىن عانا الدى. ول: «ورىسشا وقىعاندار ورىس ءسوزىنىڭ جۇيەسىنە داعدىلانىپ ۇيرەنگەن»، – دەي كەلىپ: «ءھار جۇرت بالاسىن اۋەلى ءوز تىلىندە وقىتىپ، ءوز ءتىلىنىڭ جۇيەسىن ءبىلدىرىپ، جولىن تانىتىپ» ءبىلىم بەرۋى كەرەكتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى (بايتۇرسىنۇلى ا.، ون ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعى، ا.، 2023 جىل، 4-توم، 7–8-بەتتەر).

وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءوزىن «باستاۋىش سىنىپ مامانى» دەپ ەسەپتەيتىن ا. ابيشباەۆانىڭ «تيك-توك» جەلىسى جانە ت.ب. ارقىلى وسى جولدار اۆتورلارى جازعان قولدانىستاعى «الىپپەنى» ەشبىر دالەل، دەرەك، قيسىنسىز سىناعان بەينەجازباسى جاريالانىپ، الەۋمەتتىك جەلىنى شۋلاتتى. بۇل قايتا ورالعان «الىپپەگە» عانا ەمەس، ۇلتتىق پەداگوگيكاعا جاسالعان شابۋىل بولعاندىقتان، كەرەعار سىنعا قيسىندى جاۋاپ بەرۋدى ءجون كوردىك.

احاڭنىڭ «الىپپەسى» انا ءتىلىمىزدىڭ بار بايلىعىن، ەرەكشە اۋەزىن، دىبىستالۋىن، تاڭبالانۋىن «ءوز ءتىلىنىڭ جۇيەسى» ارقىلى تاماشا جەتكىزە بىلگەن. سوندىقتان ۇلت ۇستازى ۇستانىمىنا سايكەس  ءبىز جازعان «الىپپەدە» مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان ءبۇلدىرشىن اۋەلى ءارىپتى تانىپ، دىبىستان ءسوز، سوزدەردەن سويلەم، سويلەمدەردەن تياناقتالعان ويدى بىلدىرەتىن ءماتىن جاساۋعا داعدىلانادى.

«الىپپە» شارتتى تۇردە 2 بولىمنەن قۇرالىپ، وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس 96 ساباقتان تۇرادى. ءار ساباقتىڭ ءوز مازمۇنى مەن ماقساتى بار.

ءبىرىنشى بولىمدە ۇستاز بەن شاكىرت بىرلەسە جۇمىس ىستەپ، سۋرەتتەر ارقىلى ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلىق رامىزدەرى – مەملەكەتتىك تۋ، ەلتاڭبا، انۇرانمەن تانىسىپ، ءوزى وقيتىن مەكتەپ، ۇلكەندى سىيلاۋ، سالەمدەسۋ ادەبى، جولدا ءجۇرۋ ءتارتىبى، قورشاعان ورتا سياقتى تاقىرىپتارعا اڭگىمە قۇرايدى، سۋرەتتەرگە قاراپ  دىبىس، بۋىن، ءسوز جىگىن اجىراتىپ، سويلەم قۇراۋ ءتاسىلىن مەڭگەرەدى.

وقۋلىقتىڭ الىپپەگە دەيىنگى كەزەڭىندە دىبىسپەن جاتتىقتىرۋعا  ارنالعان 12 ساباق وتكىزىلگەن سوڭ، «الىپپەنىڭ» ءارىپ ۇيرەتىپ، دىبىس پەن ءارىپتىڭ اراجىگىن اجىراتۋعا ارنالعان نەگىزگى ءبولىمى  باستالادى.

«الىپپە» جاساۋدىڭ تەورياسىنان حابارى شامالى  وقىرماندار وسى تۇستا شالىس باسىپ، «نەگە «ا» ارپىنەن كەيىن «ءا» ءارپى وقىتىلمايدى؟» دەپ بۇرا تارتادى.

ۇستاز شاكىرتكە دىبىس پەن ءارىپتى تانىتىپ  قانا قويماي، سول ارىپتەردەن ءسوز جاساۋدى دا قاتار ۇيرەتۋى كەرەك. «ا» مەن «ب» نەمەسە قاتار كەلەتىن «ا» مەن «ءا»-دەن قازاق تىلىندە جاسالاتىن ءسوز جوق. ۇلى احاڭ مۇنى جاقسى بىلگەن. سول سەبەپتى ءوز «الىپپەسىندە» «ا»-دان كەيىن «ر» ارپىنە ءتۇسىپ، ەكى-ءۇش ارىپتەن قۇرالعان «ار»، «ارا» سوزدەرىن ۇيرەتەدى.

ءبىز احاڭنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ تەرەڭ تامىرىنان باستاۋ الاتىن وسى ءادىسىن ۇستانىپ، «ا»-دان كەيىن «ر» ارپىنە كوشىپ، «ار»، «ارا» سوزىنە قوسىمشا سۋرەتتەر كومەگىمەن قۇرامىندا وسى ەكى ءارىپ كەزدەسەتىن «قار»، «راۋشان» ت. ب. سوزدەردى تانۋدى ۇيرەتەمىز.

ايتولقىن ابيشباەۆانىڭ ا. بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان «ر» ارپىنە نەگە «ريزا بولمايتىنىن» ءوزى تۇسىنبەسە، ءبىز تۇسىنە المادىق.

ەندى ابيشباەۆا «قاقالاتىن» «ق» ارپىنە كەلەر بولساق، بۇل «الىپپەنىڭ» ورتا تۇسىندا – 31–32-ساباقتاردا وقىتىلادى. بۇل كەزدە بىرنەشە ءارىپتى ۇيرەنىپ، ءوز بەتىنشە ءسوز، سويلەم قۇراۋعا داعدىلانىپ قالعان شاكىرت ءدال وسى ءارىپ ءسوزدىڭ باسى، ورتاسى، سوڭىندا  كەلەتىن «اق»، «لاق»، «قار»، «قارا»، «قالا»، «تاقتا» سياقتى سوزدەردى ەركىن جازىپ، وسىعان دەيىن ءوزى بىلەتىن ارىپتەردى پايدالانۋ ارقىلى «اناۋ – قاراتاۋ. ول – قالا. قانات، قالا ارالا» دەگەن ءۇش سويلەمنەن تۇراتىن شاعىن ءماتىن قۇراستىرۋعا دەيىن جەتەدى.

ال، قۇرمەتتى وقىرمان! وسىنداي قىسقا دا نۇسقا سوزدەردەن قالاي «قاقالۋعا» بولادى؟

ەندى ابيشباەۆانى «شاشالتىپ» جۇرگەن «ش» ارپىنە كەلەيىك. بۇل دىبىس پەن ءارىپ 43–44-ساباقتاردا وتكىزىلەدى.

ءبىرشاما ءارىپتى ۇيرەنىپ، ءسوز، سويلەم قۇراۋعا جاتتىعىپ قالعان شاكىرت بۇل ساباقتاردا «شاش»، «شار»، «شاشۋ»، «شىرشا»، «مونشاق»، «وقۋشى» ت. ب. سوزدەرمەن قاتار «قۋانىش» دەپ اتالاتىن بەس سويلەمنەن تۇراتىن ءماتىندى ەركىن وقۋعا قول جەتكىزەدى. «ش» ءارپىن ۇيرەتەتىن ماتىندە بالا شاشالاتىن ءبىر ءسوز دە، سويلەم دە جوق. ءبارى ۇعىنۋعا جەڭىل، ايتۋعا وڭاي سوزدەر.

ابيشباەۆا سىناعاننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ، «س» ءارپىن وتكەندە «ساقاۋلاناسىڭ» دەپ ابەستىككە دەيىن بارعان. ال، ونى دا كورەيىك، ءسىز دە بىزبەن بىرگە تالداڭىز، قۇرمەتتى وقىرمان.

«س» ارپىندەگى سوزدەر قازاق تىلىندە ءجيى كەزدەسەتىندىكتەن، بۇل دىبىس پەن ءارىپ 25–26-ساباقتاردا وتكىزىلەدى. بۇعان دەيىن وقۋشىلار «ا»، «ر»، «ل» «ۋ»، «ن» ارىپتەرىن عانا ۇيرەنگەندىكتەن، التى ارىپتەن ءسوز قۇراۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولسا دا، بالالار قۇرامىندا «س» ءارپى كەزدەسەتىن «اس»، «سان»، «سانا»، «اسۋ»، «اساۋ»، «سالا» ت. ب. سوزدەردى ۇيرەنىپ، شاعىن دا بولسا تانىمدىق ءمانى بار «اناۋ – اسۋ. نان – اس» سياقتى سويلەم قۇراستىرۋدى مەڭگەرەدى. ال وسىلاردا «ساقاۋلاناتىن» ءبىر ءسوز بار ما؟ بىردە-ءبىر ءسوز، سويلەم جوق، بىراق وقۋلىق اۆتورلارىنا كىنا تاعىپ، ۇستازدار مەن اتا-انالاردى اداستىراتىن جالا جابۋ بار. ەلىمىزدىڭ پەداگوگ-عالىمدارى مەن بىلىكتى ۇستازدارى جازعان، رەسپۋبليكانىڭ كوپتەگەن مەكتەپتەرىندە كەڭىنەن وتكىزىلگەن تالقىلاۋ، ساراپتامادان كەيىن جارىق كورگەن وقۋلىققا: «ماتىندەرى ءمانسىز، سۋرەتتەرى ءسانسىز» دەپ جاداعاي، جالاڭ سوزدەرمەن ءمىن تاقپاق بولادى. ال، شىندىعىنا كەلەر بولساق، شاعىن عانا وقۋلىقتا ءو. تۇرمانجانوۆ، ە. وتەتىلەۋۇلى، ش. سماحانۇلى، م. ءالىمباي، ق.مىرزا ءالي، ف. وڭعارسىنوۆا ت. ب. اقىن-جازۋشىلاردىڭ بالالار ۇعىمىنا جاتىق اتا-انا، ۇستاز، مەكتەپ، ءتىل، وتان تۋرالى قيىننان قيۋلاستارعان ادەمى ماتىندەرى بار. «الىپپەدە» قازاق حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى ساندىعىنان الىنعان ەرتەگى، اڭىز اڭگىمە، ماقال-ماتەل مەن جۇمباق، جاڭىلتپاشتار دا از ەمەس. «الىپپە» باسىنان اياعىنا دەيىن بالالار سۋرەتشىسى ب. ەراليەۆانىڭ سۋرەتتەرىمەن اسەم بەزەندىرىلگەن.

ءبىز جازعان «الىپپە» – وقۋشىعا عانا ەمەس، ونىمەن جۇمىس ىستەيتىن ۇستازدار مەن اتا-انالارعا دا مەيلىنشە قولايلى ەتىپ جاسالعان وقۋلىق. ونداعى ءار بەتتىڭ قولداعى الاقانداي تەلەفوننىڭ كومەگىمەن اشىلاتىن «QR» كودى بار. وسى ارقىلى ءاربىر شاكىرت، ۇستاز، اتا-انا «الىپپەدەگى» ماقال-ماتەل، جاڭىلتپاش، جۇمباقتاردى كاسىبي ديكتور كوركەمدەپ وقيتىن اۋديوجازبادان تىڭداۋىنا بولادى.

«الىپپەدە» ءتۇرلى شارتتى بەلگىلەرمەن «ايت»، «وقى»، «تىڭدا» دەگەن ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان تاپسىرمالار بەرىلىپ، «جاسا»، «قۇراستىر»، «ويلان»، «تاپ»، «سارالاۋ تاپسىرمالارى» وقۋشىنىڭ اقىل-وي  جۇيەسىن جەتىلدىرىپ، تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتەدى.

بالاسىنىڭ ساباعىن قاداعالاپ وتىراتىن اتا-اناعا دا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءتۇستى بوياۋلارمەن اجىراتىلعان «دىبىس»، «داۋىستى دىبىس»، «داۋىسسىز دىبىس»، «ءسوز سىزباسى»، «سويلەم سىزباسى»  اڭعارتپالارى ۇيدە پىسىقتاۋعا  مول مۇمكىندىك بەرەدى.

جاڭا «الىپپە» ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرىندە بەس جىلدان بەرى وقىتىلىپ كەلەدى. ونى رەسپۋبليكامىزدىڭ ۇستازدارى، عىلىمي-پەداگوگيكالىق، جالپى جۇرتشىلىق وتە جىلى قابىلدادى. بار عۇمىرىن بالا وقىتۋعا ارناپ، ۇستازدىق ونەردىڭ شىڭىنا شىققان، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اياگۇل ميرازوۆا اپامىز كەزىندە وسى وقۋلىق تۋرالى: «جاڭا «الىپپەنى» دايىنداۋ بارىسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. مىسالى، سونىڭ تەك بىرەۋىن عانا ايتار بولسام، بۇرىن ساراپتامادان وتكىزگەن كەزدە وقۋلىقتاردى «وقۋلىق» ورتالىعىنىڭ سايتىنان عانا كورۋگە بولاتىن، ال وسى جولى «الىپپە» وقۋلىعى بىرنەشە اي بويى الەۋمەتتىك جەلىگە قويىلىپ، قوعامدىق تالقىلاۋعا سالىندى. مۇندا بارلىق قازاقستان ازاماتتارىنا وقۋلىق تۋرالى وي-پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن قالدىرىپ، تاڭداۋ جاساۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرىلدى. مەن دە تاجىريبەلى ۇستاز رەتىندە وسى باستامانى قولداپ، «الىپپە» وقۋلىعىنىڭ دايىندالۋ بارىسىن ءجىتى قاداعالاپ، «الىپپەنىڭ» قايتا ورالۋىنا تىلەكشى بولىپ وتىردىم.

بۇل «الىپپەنىڭ» تەك اتى عانا ەمەس، قۇرىلىمى مەن مازمۇنى دا، قويىلاتىن تالابى دا بۇرىنعىداي ساقتالىپتى. وقۋلىقتا وقۋ مەن جازۋعا دايارلاۋ جانە جاڭا دىبىس پەن ءارىپتى تانىتۋ، وقۋ-جازۋعا ۇيرەتۋ وقۋ تاپسىرمالارى جۇيەلى دە مازمۇندى بەرىلگەن. ...احمەت بايتۇرسىنۇلى ادىستەمەسىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق تابيعي لوگيكامەن جازىلعان «الىپپە» ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرگەن جەكە تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولا الادى دەگەن سەنىمدەمىن»، – دەپ جازدى. قازاقستاننىڭ اسا كورنەكتى پەداگوگىنىڭ وسى پىكىرىمەن ۇشتاساتىن جۇزدەگەن پىكىرلەر بەس جىل بويى ءتۇرلى ءباسپاسوز بەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانىپ كەلەدى.

ابيشباەۆا ۇندەۋىندە اتا-انالار بالاسىن «شاپالاقپەن شارت ەتكىزەدى» دەپ پەداگوگيكالىق ەتيكاعا جات، «بالاعا قول كوتەرۋ» سياقتى زاڭعا قايشى ارەكەتكە يتەرمەلەيتىن سوزدەردى ايتادى. مۇنداي ارانداتۋشىلىقتىڭ باعاسىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بەرۋگە ءتيىس دەپ سانايمىز.

بىردە-ءبىر ناقتى ارگۋمەنتى جوق، تەك كىنارات ىزدەۋگە، جالا جابۋعا نەگىزدەلگەن ا. ابيشباەۆانىڭ ۇندەۋىندە وقۋلىقتى «تەوريامەن ەمەس، باستاۋىش سىنىپ مامانى» جازۋى كەرەكتىگى جونىندە دە سىن ايتىلىپتى. بۇل سۇراققا دا جاۋاپ بەرە كەتۋدى ءجون كوردىك.

جاڭا «الىپپە» – ۇجىمدىق ەڭبەك جەمىسى. ونىڭ اۆتورلار توبىن اۋەلى قىزىلوردا قىزدار پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن «جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ باستاۋىش كلاستارىندا وقىتۋ» ماماندىعى بويىنشا، كەيىن اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ، كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن «باستاۋىش مەكتەپتەگى ساۋات اشۋ كەزەڭىندە جۇرگىزىلەتىن ءتىل دامىتۋ جۇمىسىنىڭ ادىستەمەسى»، ال دوكتورلىعىن «باستاۋىش مەكتەپتەگى قازاق ءتىلى سينتاكسيسىن دامىتا وقىتۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىزدەرى» دەگەن تاقىرىپتا قورعاپ، 40 جىلدان استام عۇمىرىن وقۋ-بىلىمگە ارناعان پەداگوگ-عالىم، كوپتەگەن وقۋلىقتار، وقۋ قۇرالدارى مەن ادىستەمەلىكتەردىڭ اۆتورى ءا. ە. جۇماباەۆا باسقاردى. ەكىنشى اۆتورى ورال پەداگوگيكا ينستيتۋتىن «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» ماماندىعى بويىنشا تامامداعان كاسىبي پەداگوگ، كانديداتتىق، دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قازاق ءتىلىن وقىتۋ جانە ءتىل دامىتۋ ادىستەمەسى بويىنشا قورعاعان پەداگوگ-عالىم، ونداعان وقۋلىق، وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال مەن ماقالالاردىڭ اۆتورى، پروفەسسور ا. ج. قۇرمان بولسا، ءۇشىنشى اۆتورى –  وڭتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن «پەداگوگيكا جانە باستاۋىش وقىتۋ ادىستەمەسى» ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن، 1995 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتىز جىل بويى باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى بولىپ قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى ۇستاز  ب. سابدەنوۆا.

ءبىز بار عۇمىرىمىزدى ۇلتتىق پەداگوگيكاعا، ۇستازدىققا ارناعان جاندارمىز. وقۋلىق جازۋ وڭاي ەمەس. ونى دۇنيەگە اكەلۋ ءۇشىن اۆتورلاردىڭ تەوريالىق بىلىمىمەن قاتار، بۇكىل عۇمىرلىق تاجىريبەسى جۇمسالادى. ول ۇلكەن سۇزگىدەن، ساراپتاۋدان وتكەننەن كەيىن عانا باسىلادى. وقۋلىق جارىق كورگەنشە ونىڭ مازمۇنىن جەتىلدىرۋگە كوپتەگەن ماماندار قاتىسادى. سوندىقتان مۇنداي ۇجىمدىق ەڭبەكتى «قاقالاسىڭ»، «شاشالاسىڭ»، «ساقاۋلاناسىڭ» دەگەن ءمان-ماعىناسى جوق، جەڭىلتەك جاڭىلتپاش سياقتى جايداق سوزدەرمەن كىنالاۋ پەداگوگيكالىق ەتيكاعا دا، ادامگەرشىلىك نورمالارىنا دا جاتپايدى.

ابيشباەۆانىڭ «ساقاۋ سىنى» «عىلىم جانە ءبىلىم مينيسترلىگىنە» جولدانىپتى. ۇندەۋدىڭ اسىعىس، قالاي بولسا سولاي جازىلعانى سونشالىق – ول قازىرگى قازاقستاندا ونداي مينيسترلىك جوق ەكەندىگىن دە بىلمەيدى. جوق مينيسترلىككە جازىلعان ۇندەۋدى جاۋاپسىز قالدىرۋعا دا بولار ەدى، بىراق ونىڭ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى كەيبىر اتا-انالاردى الاڭداتىپ قويعانىن ەسكەرىپ، وسى جاۋاپ حاتتى جازىپ وتىرمىز.

ءوزىن «باستاۋىش سىنىپتىڭ مامانى» دەپ جار سالعان ا. ابيشباەۆانىڭ قانداي پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىن تامامداعانىن بىلمەدىك، بىراق اشىق اقپارات كوزدەرىنەن ونىڭ «يپ ديداكتيكا باستاۋ» دەگەن قىتاي تاۋارلارىن ساتۋ ارقىلى ساۋداسى دوڭگەلەنىپ تۇرعان جەكە كاسىپورنى بار ەكەنىن كوزىمىز شالدى. تۋرا وسى كاسىپورىن «تيك-توك» جەلىسى ارقىلى «قىتايدىڭ الماسىن» ءوز داۋىسىمەن جارنامالاپ، «قىتايلار مەنى تاڭعالدىرۋدان شارشامايدى» دەپ تاڭ-تاماشا قالادى. ەندى ءبىر روليكتە «قىتايدىڭ جۇمىرتقالارىن» كورسەتىپ، ودان «نەشە ءتۇرلى ويىندار قۇراستىرۋعا بولادى» دەپ قىزىعا قۇمارتادى. قازاق بالالارىنا «قىتايدىڭ التىنى مەن كۇمىسى» دەپ تىرناقشاسىز ايدارمەن بەرىلگەن جارنامادا قازاق تەڭگەسىنىڭ ۇلگىسىمەن جاسالعان قىتايدىڭ جىلتىراق مونەتالارىن «حيت ساتىلىمعا» ء(وز ءسوزى) شىعارىپ، ونى «قازاقستاننىڭ  تۇكپىر-تۇكپىرىنە جەتكىزەتىنىن» ماساتتانا حابارلايدى. مۇنىمەن دە توقتاماي قىتايدىڭ پلاستيك شەلەگىنىڭ دە ماقتاۋىن كەلىستىرىپ، ونى مۇعالىمدەردىڭ تاپسىرىسىمەن الدىرعانىن ايتىپ، كورنەكى قۇرالدار رەتىندە پايدالانۋعا ۇسىنادى.

ا. ابيشباەۆا جارنامالاپ وتىرعان قىتاي تاۋارلارىنىڭ بالالار قولداناتىن زاتتارعا قويىلاتىن سانيتارلىق، مەديتسينالىق، گيگيەنالىق جانە ەكولوگيالىق تالاپتارىنا قانشالىقتى ساي كەلەتىنىن ءتيىستى ورگاندار تەكسەرۋگە ءتيىس. ويتكەنى كەيىنگى قىتاي پلاستيك تاۋارلارىنىڭ ادام اعزاسىنا تيگىزەتىن زياندى زارداپتارى جونىندە جازىلىپ ءجۇر. ۇرپاق ساۋلىعىنا قاتىستى ماسەلەگە اسا اباي بولۋىمىز كەرەك.

ءبىزدى تاعى ءبىر تاڭعالدىرعانى – «الىپپەگە» كەلگەندە ءتىلى «قاقالىپ»، «شاشالىپ»، ءتىپتى «ساقاۋلانىپ» قالاتىن كاسىپكەردىڭ داۋىسى قىتاي تاۋارلارىن ماقتاۋعا كەلگەندە جادىراي شىعىپ، ءتىلى جورتاقتاپ كەتەتىنى. سونىسىنا قاراعاندا ونى وقۋلىقتان گورى بازار ساۋداسى قاتتى قىزىقتىراتىن سياقتى.

«ديداكتيكا باستاۋ» دەپ ايقايلاتىپ ات قويىپ، قىتاي تاۋارلارى ساۋداسىنىڭ كورىگىن قىزدىرىپ وتىرعان «باستاۋىش سىنىپ مامانىنىڭ» بار تىرلىگى وسىنداي. «الىپپەنى» «باستاۋىش سىنىپ مامانى» رەتىندە وڭدىرماي سىناپ وتىرعان ا. ابيشباەۆانىڭ ءباسپاسوز بەن عالامتوردان بىردە-ءبىر ماقالاسىن تابا المادىق.

مۇحتار اۋەزوۆتەي ۇلى جازۋشىنىڭ تالانتتى شاكىرتى، اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ «ۇستاز بولۋ – ءوز ۋاقىتىن اياماۋ، وزگەنىڭ باقىتىن ايالاۋ» دەگەن قاناتتى ءسوز قالدىرىپ ەدى. ءبىز ا. ابيشباەۆانىڭ قانداي ۇستاز بولعانىن بىلمەيمىز، بىلەتىن ارىپتەستەرى ايتا جاتار. وكىنىشكە قاراي، «ۇستاز» دەگەن قادىرلى ماماندىعىن وپ-وڭاي قىتاي تاۋارىن جارنامالايتىن ساۋداگەرلىككە ايىرباستاعان  ا. ابيشباەۆا ءوز ماماندىعىن اياماسا دا، وسى سالادا قىزمەت ەتىپ جاتقان ارىپتەستەرىنىڭ ەڭبەگىن ايالاۋى كەرەك ەدى. اتتەڭ، ونىڭ ۇستازدىق ەتيكانى بەلدەن باسقان ۇندەۋسىماعىنان مۇنى اڭعارا المادىق. وكىنىشتى-اق.

ابيشباەۆانىڭ «ساقاۋ سىنى» الەۋمەتتىك جەلىدە شىنايى پەداگوگ-مامانداردىڭ ۇلكەن نارازىلىعىن تۋعىزدى. سولاردىڭ قاتارىندا ءوزى دە «الىپپە» وقۋلىعىن جازىپ، بىزبەن اشىق باسەكەگە تۇسكەن، بەلگىلى ۇستاز جانات قاجىعالي: «زۋىلداعان جالپى ءسوز. ناقتى ەسكەرتۋ، ۇسىنىس جوق. مىنا ارىپتەسىمىزدىڭ باس-كوز جوق قارالاي سالۋىن ءبىلىم سالاسىنا جاسالعان اۋىر سوققى، بولاشاق وقۋشىلاردىڭ ىنتاسىن قۇرتىپ جىبەرەتىن وبا دەپ باعالايمىن. مىنا مۇعالىم جاۋاپقا تارتىلۋى كەرەك»، – دەپ  شىرقىراعان شىندىقتى ايتىپ، الەۋمەتتىك جەلىنى شۋلاتقان ارانداتۋشىنىڭ زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قاراۋعا شاقىرىپتى. ارىپتەسىمىزدىڭ ادال كوڭىلدەن شىققان بۇل پىكىرىنە ءبىز دە تولىق قوسىلامىز.

«الىپپە» – «بار كىتاپتىڭ اتاسى» عانا ەمەس، ۇلتتىق تاربيەنىڭ، قازاقتى تانۋدىڭ باستاۋى. سوندىقتان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلى نەگىزىن قالاپ، وقۋشىلار، اتا-انالار، ۇستازدار قاۋىمى قۋانا قابىلداعان «الىپپەگە» جابىلعان جالا، بالالارعا قول جۇمساۋعا يتەرمەلەيتىن ارانداتۋشىلىق ارەكەتى ءۇشىن ا.ابيشباەۆاعا زاڭ جۇزىندە شارا قولدانۋىن تالاپ ەتەمىز.

وقۋلىق اۆتورلارى:

ءا. جۇماباەۆا،

 ب. سابدەنوۆا.

Abai.kz