«Germaniyada bir qazaq jigiti bar eken. Sportsmen... Brus Liyding dosy... aty – Mústafa», - dedi Bekseyt telefon nómir jazylghan bir tilim qaghazdy úsynyp. – Reti kelip jatsa, kezdesseng sәlem ait...

Bekseyt Týlkiyev – suretshi dosym. Moskvada oqyghan. Talantty suretshi, karatist...

Festivali bastalghaly 2-3 kýn ótip ketken. Búl qyrkýiekting 20-lary... Frankfurttaghy Main ózenining jaghalauy. Birinen-biri ótken әdemi ghimarattar kózding jauyn alady. Sonau alystan mersedes bensting emblemasy, 15 pe, 20-shy ma, ghimarattyng tóbesinen jay ghana ainalady. Kenestik qapastan sytylyp shyqqan bizderge myna suretke qarau ertegi sekildi. Kinomuzeyding ishi-syrty yghy-jyghy halyq. Bireuler nemisshe, bireuler aghylshynsha endi bireuleri ispansha... Aranyng úyasynday guildegen ortada kofe iship otyrgham. Qasymda Bolgariyadan kelgen rejisser Natasha Piskova bar. Biz otyrghan kafe tómengi qabatta. Bir kezde jogharydaghy baspaldaqtan týsip kele jatqan eki kisini kózim shaldy. Bireui jas ta, ekinshisi ýlkendeu. Qytaylar siyaqty, әlde filippiyn, bolmasa mongholdar ma? Olar asyqpay saspay әr basqyshty sanaghanday týsip keledi.

Keshe týnde ghana qolym bosaghan song Bekseytting aitqany esime týsip, ol bergen nómirge telefon shalgham. Jarty sózim shala-púla aghylshyn ba, týrikshe me, úighyrsha ma, әiteuir birdene... Telefonnyng arghy jaghyndaghy adam týrikshe birdene deydi. «Áfәndim ioq» degendi týsindim. Kóp úzamay Mústafa Óztýrikting ózi zvondady. Jón-josyghymdy, Qazaqstannan kelgenimdi, qazir Franfurtta kinofestivalida jýrgenimdi aitqam. Ol quanyp ketkendey boldy. «Qazaqstan bizding atamekenimiz, arman ghoy, erteng kelemiz», - degen-di.

Eki kózi ottay janghan jigit jan-jaghyna asyqpay qaraydy. Ayaghynda «adidas», ýstinde qysqa jeng kóilek, aq súr shalbar. Búiralau kelgen qalyng shash qobyrap qúlaghyn japqan. Aq qúba kelgen әdemi jigit bir sәt meni kórgen. Túryp qaldy. Kýldi. Nege ekenin bilmeymin, men de jymidym. Apyr-ay, ә. Men myna kózdi búl jigitti búrynnan sonau bala kezden bilem ghoy... Búl... Búl – Mústafa boluy kerek... Iya...

⁃ Mústafa ?! - dedim ana jigit jaqynday bergende.

⁃ Iya, Talghat bauyrym, menmin, - degen ol. Ekeumiz qúshaqtasyp amandastyq.

⁃ Myna kisi Qaby Sumer, bizding aghamyz, birge keldik...

Mústafa Óztýrikpen men alghash ret osylay Mayndegi Franfurt qalasynda tanystym.

Mústafa Óztýrik kim ? Onyng Qazaq sport tarihyndaghy róli qanday? Tólegen Aybergenov «Janam degen jýrekke ot beremin, shabam degen jigitke at beremin» demekshi, Mústafa qanshama jasqa ýmit pen arman, maqtanysh pen namystyng ne ekenin ýiretti?!. Olardyng kumiyri boldy. Otandy sýiy degen sózding qúpiyasyn kórsete bildi. Mine, beymezgil aqqan júldyzdyng qúpiyasy osynda...

Mústafa Óztýrik kelgen kez 1990 jyl bolatyn. Búl Úly imperiya - Kenes Odaghy ydyrauynyng aldyndaghy shaq-ty. Osy jerde әigili «Veni, Vidi, Vici» tirkesi auyzgha týsedi. Keldim, kórdim, jendim... Alayda osy ýsh sózding artynda qanshama adamdardyng taghdyry men talaby, armany men ýmiti, senim men satqyndyghy, asau attyng ýstindegi shabuy men sýrinui qatar jýrgen kez eken ghoy. Mústafa Qazaq eli batyrgha, batylgha, úlangha, úlyna oryssha aitsaq, kumirge shóldep otyrghan kezde keldi. Óztýrik tek talantty sportsmen ghana emes, aqkónil, adal, Qazaqtyng últjandy patrioty bola bildi. Ol búryn-sondy bilmegen, estimegen taekvondany bizge kórsetti, tanytty, tamsandyrdy, tәnti qyldy...

Mústafany eng alghash Ánuar Arghynghazin men Imanghaly Tasmaghanbetov Sheremetiev aeroportynan kýtip aldy. Men sol kezde Moskvadaghy kinofestivalide bolatynmyn. Imanghali: «Mústafa dosyng keldi, tez jet», - degen song qonaq ýige tartqam. Ertesine Almatygha birge úshtyq. Mústafa Almatygha kelgende qatty tolqydy. Alataudan kóz almay jasauraghan janaryn bizge kórsetpey búqpantaylay bergen. Onyng ýstine gýl úsynghan qyzdar, dombyramen әn salyp aeroportta kýtip alghan bir qorym el. Qaumalaghan aghayyn Mýsekendi búrynnan biletin, baghalaytyn, tanityn, aralasatyn qimas bauyry úzaq sapardan kelgendey ystyq yqylaspen qarsy aldy. Kelesi kýni Tóle by kóshesindegi Komsomoldyng Ortalyq komiytetinde jurnalistermen kezdesu boldy. Neshe týrli súraqtar, tipti nemisshe, týrikshe, aghylshynsha Óztýrik erkin sóilegende keudemizdi maqtanysh sezimi biylegeni ras. Brus Ly turaly súraqqa da jauap berdi. Olar Tayvanida bir zalda jattyqqanyn Brus Lidyng Mústafany alghash Hanzu eken dep qytaysha sóilep, artynan jón-josyghyn aitqanda әlemge әigili kinoakterding riza bolghandyghyn estigende bәrimiz qol soqqanbyz.

Mústafanyng eng alghash Baluan Sholaq atyndaghy sport sarayynda óner kórsetkeni әli esimde. Ol keshte Mústafa alghash ret kimonomen shyqty. Jalang ayaq. Appaq kiyim ózine jarasa qalghan. Boyynda bir gramm artyq et joq. Naghyz jigitting súltany dersin...

Taekvondomen bizdi sonda tang qaldyrdy, tamsandyrdy...

Keshti jýrgizgen Doshan Joljaqsynov bir kezde Tólegen Múhamedjanovtyng jana shygharghan «Saghynysh» әnin Núrjamal Ýsenbaeva ekeui oryndady.

«Sәlem saghan qazaq bauyrym,

Saghynyshtyng auyryn-ay...

Taghdyr tartyp shalghay,

bir shet elden

Kelem el mekenge...

Ánning qayyrmasyna jinishke soprano qosylghan. Ananyng ýni dersin. Balasyn kýte-kýte sharshaghan, shaldyqqan әuez dersin.

Mústafa bir sәt mynau sport sarayynda emes sonau zanghar tóbege, jo-joq, sonau kók aspangha, appaq búlty mamyrlaghan Qazaq eline qús bolyp úshyp bara jatqanynday kýige týsken.

Dimash Ahmetovich Qonaev ol uaqytta zeynetker. Biylik zanghar adamdy qanshama oqshaulatamyz degenmen el-júrttyng qúrmeti tenizding qayta soqqan tolqynynday ýdey týsken shaghy-tyn...

– Áy, batyr! - dep Dimash Ahmetovich Mústafagha bar zeyinimen iyghynan qaghyp-qaghyp qoyady. Mústafa da : «Sizge myng rahmet! Myng jasanyz, agha!», - deydi. Bizder erip kelgen Doshan, Tólegen, Imanghali, Bekseyt t. b jigitter sózge aralaspay tyndap otyrmyz. Mústafa sol keshte ózining tarihy jayly aitty. Ata babalarynyng Qytaydan Pamir tauy arqyly Pәkistan, Ýndistan, sonan song Týrkiyagha qonys audarghanyn, әkesi Qabenning jauyryny jerge tiymegen paluan bolghanyn tәptishtep bayandady. Sol 20 myng kóshken el-júrttan bar joghy 2000-day ghana qazaqtyng Týrkiyany panalap, Otan etkenin aityp berdi.

– Áy, batyrym-ay... Kórmegendering joq-au... Qayran bozdaqtar...- dep Diymekeng sәl ýnsizdikten son,  – ókinishim - sening ónerindi kórmey qalghanym, - degen. Mústafa eki kózi bal-búl janyp ornynan túryp kostumin sheshti de:

– Bir sigaret sheguge rúqsat etiniz, - dedi. Diymekeng «әriyne» degendey bas iyzedi. Mústafa sigaretti tútatyp qayta-qayta sordy da, kýlin tókpeyin degendey maghan úsyndy. Men bólmeni kók týtinge bóledim. Bir sәt Mústafa shiryqqan prujinaday ma, sekirip baryp shyr ainalghanda ernimdegi sigaretting kýli jalp etip jelge úshqan. Mústafanyng tepkendegi dәldigi men sheberligine Qonaev aqsaqal qatty riza bop, ornynan túryp úlanyn qúshaqtaghan...

1991 jyly kýzde meni Munhendegi kinofestivalige shaqyrdy. Juriydemin. Bir kýni kesh shyqtym. Mústafa esik aldynda «yaguari» mashinasymen kýtip otyr eken. Kónil kýii joq siyaqty. Mashinadaghy magnitoladan Janar Ayjanova әn salyp túr. Jol jónekey benzin qúiyp, týngi Munhendi qaq jaryp kelemiz. Ánsheyinde sózshil dosymnyng kónili pәs.

– Músaqa, ne boldy? Bәri dúrys pa?

– Iya...

– Ýidegi hanymmen renjisip qalghan joqsyng ba?

– Eeee... Tәke bauyrym, men... men... myna qalagha simay jýrmin, - dedi Mústafa dauysy dirildep.

– Kózimdi júmsam kóretinim tek boz dala. Almaty men Alatau. Ne isterimdi bilmeymin. Qúsa boldym... Úghamysyn... Ne isterimdi bilmeyim...

Men ne derimdi bilmey qaldym. Esime Uliyam Saroyannyng «Ey, kto nibudi» piesasy týsti. Týrmege týsken jigitting ókinishi men azaby, jan dýniyesi, qinalghany, qynjylghany...

– Ony ózing shesh...

Ekeumiz qonaq ýige deyin ýnsiz keldik. Men mejeli jerge kelgen son, ol da syrtqa shyqty.

– Mendey jaman balasyn qazaghym syrtqa teppeytin shyghar, ә?!

– O ne degenin, әriyne., - dedim.

Sol kýzde Mústafa Qazaqstangha qonys audardy. Qay jerge barmasyn Mústafany Qazaq eli alaqanyna salyp qúrmettedi. Sol syi-qúrmet Mústafanyng tiri kezinde de, ólgennen song da kóbeymese azayghan joq.

Mústafa Óztýrik qazaq halqynyng saghynyshpen eske alatyn balasy. Ár qazaqtyng janyna kýsh, jýregine ruh syilaghan da osy - Úlan!

Sondyqtan da Qazaq eli bar da Mústafa Óztýrikting aty eshqashan óshpek emes. Óshpeydi de. Óz Otanyna kelip, Danko siyaqty san myndaghan jastardyng jýregine ot jaqqan Mústafa el esinde mәngilik...

Sonau kók aspannyng tórinde Temirqazyqtyng janynda qos júldyz bar. Ony halyq Aqbozat pen Kókbozat deydi. Keyde maghan Mústafa sol biyikke úshyp ketken sekildi. Qasyna dosyn, serigin Bekseyt Týlkiyevti ertip, qos júldyz attanyp ketkendey kórinedi. Saghynyp jetken, sarghayyp kórgen eline, bauyr basqan mekenine zor mahabbat ystyq yqylaspen sonau biyikten qarap jýrgendey.... Óitkeni jaqsy adam ómirden ótkende júldyzgha ainalady deytin Tәnirge tabynghan shaqtan qalghan anyz bar...

P:S Mústafa ekeumiz bir kýnde, bir aida bir jylda tughanbyz...

Talghat Temenov,

Qazaqstannyng Halyq artiysi, kinorejisser

Abai.kz