(Múhtar Qúl-Múhammedting «Mening aghalarym» kitaby turaly tolghanys)

"Tvoriti - znachit ubivati smerti".

Akademiyk, belgili memleket jәne qogham qayratkeri, ghalym, zang ghylymdarynyng doktory, tarih ghylymdarynyng kandidaty, professor Múhtar Abrarúly Qúl-Múhammedting «Mening aghalarym» («Moy starshie bratiya») atty kólemdi enbegi (esseler. - Almaty: «Atamúra» baspasy, 2025. - 432 bet) osy oidyng aqiqattyghyn taghy bir mәrte dәleldep bergendey.

Avtor búl kitapta 2005–2025 jyldar aralyghynda jazyp, әrtýrli basylymdarda jaryq kórgen esselerin bir jinaqtap, mazmúny bay әri salmaqty kitap etip úsynypty. Barlyq esseler Qazaqstannyng ghylymy, mәdeniyeti men әdebiyetinde óshpes iz qaldyrghan kórnekti túlghalargha arnalghan.

Qúl-Múhammedting «Mening aghalarym» kitaby býgingi әdebiyette siyrek úshyrasatyn janrgha jatady. Búl - estelik te, ghylymy zertteu de emes, jalang publisistika da emes. Búl - adamgershilik jadygha qúrylghan esse-portretter jinaghy, onda jeke taghdyr arqyly últtyq tarihtyng mәni ashylady.

Kitap atauynyng ózi oqyrmandy belgili bir ruhany kenistikke jeteleydi. «Aghalarym» degen úghym qazaq dýniyetanymynda jay ghana jas aiyrmashylyghyn emes, tәlimgerlik pen moralidyq tirekti, ruhany sabaqtastyqty bildiredi. Avtor birden beytarap baqylaushy rólinen bas tartyp, ózi qúrmet tútqan, jol kórsetken túlghalarmen syrlasugha shaqyrady. Osy shynayylyq kitaptyng basty qúndylyghyna ainalghan.

Múhtar Qúl-Múhammed - ómir jolynda da, ghylym jolynda da ýlken mektepten ótken túlgha. Ol Qazaq ensiklopediyasynda otandyq ghylymnyng alyptary - Manash Qozybaev pen Rymghaly Núrghaly syndy túlghalardyng jetekshiligimen enbek etti. Búl tәjiriybe kitaptyng әr betinde seziledi: avtor kez kelgen tújyrymyn arhivtik qújattarmen, naqty derektermen bekitedi.

Jeke taghdyr men tarihy sana

«Mening aghalarymnyn» әdettegi esse-estelikterden eng ýlken artyqshylyghy - jeke estelik pen tarihy jauapkershilikti qatar alyp jýruinde. Múhtar Qúl-Múhammed keyipkerlerin әsirelemeydi. Ol túlghany óz dәuirinen bólip qaramaydy, qayta uaqytpen bettestire otyryp tanytady.

Árbir esse - bir adamnyng ómirbayany ghana emes, tútas bir kezenmen súhbat ispetti. Manash Qozybaev, Salyq Zimanov, Shahmardan Esenov, Tóregeldi Sharmanov, Rahymjan Qoshqarbaev, Ómirbek Joldasbekov, Shot-Aman Uәlihan, Qasym Qaysenov sekildi iri túlghalardyng taghdyry arqyly HH ghasyrdyng kýrdeli, qayshylyqqa toly, biraq biyik ruhty dәuiri kóz aldyna keledi. Búl - tandau dәuiri, jauapkershilik dәuiri. Avtor dәl osy tústy airyqsha sezimtaldyqpen ashady.

Osy túrghydan alghanda, Dinmúhamed Qonaevtyng nekesiz tughan qyzyna qatysty arhivtik jazba airyqsha qyzyghushylyq tudyrady. Búl derekting shyndyghyna kóz jetkizu ýshin bayqaymyz, M. Qúl-Múhammed shang basqan arhivterde úzaq ta tiyanaqty júmys jýrgizuge mәjbýr bolghan siyaqty. Osynday izdenister kitaptyng salmaghy men senimdiligin arttyra týsken.

Qazaqstannyng kórnekti túlghalarynyng ómir jolyn bayanday otyryp, avtor el tarihynyng shamamen jarty ghasyrlyq shynayy әri dramalyq panoramasyn jasaydy. Úly Otan soghysynyng qaharmandary Qasym Qaysenov pen Rahymjan Qoshqarbaevqa qatysty kenestik biylikting jasaghan әdiletsizdikterin, Tóregeldi Sharmanovtyng ómirindegi tragediyalyq betterdi, respublika basshysy Dinmúhammed Qonaevtyng kórnekti ghalym Shahmardan Esenovke qarsy qúrghan qiytúrqy әreketterin oqyghanda jan týrshigedi.

Sonday-aq Qaltay Múhamedjanov, Zeynolla Qabdolov, Múrat Áuezovting әdeby múrasyna arnalghan esseler, Áljappar Ábishevting adamdyq әlsizdikteri turaly ashyq oi-tolghamdar ýlken qyzyghushylyqpen oqylady. Al avtordyng óz әkesi - Abrar Qúl-Múhammed turaly essesi kitapta airyqsha oryn alghan: ol әkelik túlghagha degen qúrmet pen ishki ústamdylyqtyng siyrek ýilesimin kórsetedi.

Ádeby til men ishki intonasiya

Kitaptyng tili - sabyrly, baysaldy, artyq pafostan ada. Múhtar Qúl-Múhammed úrangha emes, oidyng salmaghyna sýienedi. Onyng stiyli resmy bayandaudan góri, senimdi әngimege jaqyn. Osy qasiyet mәtindi jyly әri nanymdy etedi.

Avtor faktilerdi tizbelemeydi, kerisinshe sol faktilerding artyndaghy adamdy kóruge mýmkindik beredi. Búl túrghyda «Mening aghalarym» - oqyrmandy ýgittemey-aq tәrbiyeleytin, ýlgi arqyly oilantatyn kitap.

Býgingi kýnge qoyylghan súraq

Búl jinaqty tek ótkendi dәripteytin enbek dep qabyldau ýstirt bolar edi. Kitap býgingi kýnge de ýn qatady. Keyipkerlerding biyiktigi qazirgi qoghamdyq kenistiktegi ruhany bedel tapshylyghyn eriksiz sezindiredi. Avtor ashyq aitpasa da, oqyrmannyng ózine súraq tastaydy: býgin bizding qoghamda sonday «aghalar» bar ma?

Osy túrghydan alghanda, «Mening aghalarym» - azamattyq salmaghy bar enbek. Ol memleketti tek zang men qúrylym emes, túlghalyq jauapkershilik ústap túrghanyn eske salady.

«Mening aghalarym» - alghys aitu arqyly últtyng ózin-ózi tanuyna jol ashatyn kitap. Búl - jadyny tiri ústau, sabaqtastyqty saqtau, ótkenning aldynda adal bolu turaly shygharma. Ol әsirese jas buyn ýshin manyzdy: tarihty qúrghaq derek retinde emes, adamdyq ólshem arqyly týsinuge mýmkindik beredi.

Múhtar Qúl-Múhammed búl kitapty ótken ýshin emes, erteng ýshin jazghan. Óitkeni últ ózining asyl aghalaryn úmytpaghan kezde ghana tiri.

«Mening aghalarym» - búl jay ghana esseler jinaghy emes, jeke taghdyr últtyq tarihpen toghysatyn, al túlghagha degen qúrmet uaqyt aldyndaghy jauapkershilikke ainalatyn jady men paryz kitaby.

Biygeldi Ghabdulliyn

Abai.kz