(Мұхтар Құл-Мұхаммедтің «Менің ағаларым» кітабы туралы толғаныс)

"Творить - значит убивать смерть".

Академик, белгілі мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым, заң ғылымдарының докторы, тарих ғылымдарының кандидаты, профессор Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммедтің «Менің ағаларым» («Мои старшие братья») атты көлемді еңбегі (эсселер. - Алматы: «Атамұра» баспасы, 2025. - 432 бет) осы ойдың ақиқаттығын тағы бір мәрте дәлелдеп бергендей.

Автор бұл кітапта 2005–2025 жылдар аралығында жазып, әртүрлі басылымдарда жарық көрген эсселерін бір жинақтап, мазмұны бай әрі салмақты кітап етіп ұсыныпты. Барлық эсселер Қазақстанның ғылымы, мәдениеті мен әдебиетінде өшпес із қалдырған көрнекті тұлғаларға арналған.

Құл-Мұхаммедтің «Менің ағаларым» кітабы бүгінгі әдебиетте сирек ұшырасатын жанрға жатады. Бұл - естелік те, ғылыми зерттеу де емес, жалаң публицистика да емес. Бұл - адамгершілік жадыға құрылған эссе-портреттер жинағы, онда жеке тағдыр арқылы ұлттық тарихтың мәні ашылады.

Кітап атауының өзі оқырманды белгілі бір рухани кеңістікке жетелейді. «Ағаларым» деген ұғым қазақ дүниетанымында жай ғана жас айырмашылығын емес, тәлімгерлік пен моральдық тіректі, рухани сабақтастықты білдіреді. Автор бірден бейтарап бақылаушы рөлінен бас тартып, өзі құрмет тұтқан, жол көрсеткен тұлғалармен сырласуға шақырады. Осы шынайылық кітаптың басты құндылығына айналған.

Мұхтар Құл-Мұхаммед - өмір жолында да, ғылым жолында да үлкен мектептен өткен тұлға. Ол Қазақ энциклопедиясында отандық ғылымның алыптары - Манаш Қозыбаев пен Рымғали Нұрғали сынды тұлғалардың жетекшілігімен еңбек етті. Бұл тәжірибе кітаптың әр бетінде сезіледі: автор кез келген тұжырымын архивтік құжаттармен, нақты деректермен бекітеді.

Жеке тағдыр мен тарихи сана

«Менің ағаларымның» әдеттегі эссе-естеліктерден ең үлкен артықшылығы - жеке естелік пен тарихи жауапкершілікті қатар алып жүруінде. Мұхтар Құл-Мұхаммед кейіпкерлерін әсірелемейді. Ол тұлғаны өз дәуірінен бөліп қарамайды, қайта уақытпен беттестіре отырып танытады.

Әрбір эссе - бір адамның өмірбаяны ғана емес, тұтас бір кезеңмен сұхбат іспетті. Манаш Қозыбаев, Салық Зиманов, Шахмардан Есенов, Төрегелді Шарманов, Рахымжан Қошқарбаев, Өмірбек Жолдасбеков, Шот-Аман Уәлихан, Қасым Қайсенов секілді ірі тұлғалардың тағдыры арқылы ХХ ғасырдың күрделі, қайшылыққа толы, бірақ биік рухты дәуірі көз алдыңа келеді. Бұл - таңдау дәуірі, жауапкершілік дәуірі. Автор дәл осы тұсты айрықша сезімталдықпен ашады.

Осы тұрғыдан алғанда, Дінмұхамед Қонаевтың некесіз туған қызына қатысты архивтік жазба айрықша қызығушылық тудырады. Бұл деректің шындығына көз жеткізу үшін байқаймыз, М. Құл-Мұхаммед шаң басқан архивтерде ұзақ та тиянақты жұмыс жүргізуге мәжбүр болған сияқты. Осындай ізденістер кітаптың салмағы мен сенімділігін арттыра түскен.

Қазақстанның көрнекті тұлғаларының өмір жолын баяндай отырып, автор ел тарихының шамамен жарты ғасырлық шынайы әрі драмалық панорамасын жасайды. Ұлы Отан соғысының қаһармандары Қасым Қайсенов пен Рахымжан Қошқарбаевқа қатысты кеңестік биліктің жасаған әділетсіздіктерін, Төрегелді Шармановтың өміріндегі трагедиялық беттерді, республика басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың көрнекті ғалым Шахмардан Есеновке қарсы құрған қитұрқы әрекеттерін оқығанда жан түршігеді.

Сондай-ақ Қалтай Мұхамеджанов, Зейнолла Қабдолов, Мұрат Әуезовтің әдеби мұрасына арналған эсселер, Әлжаппар Әбішевтің адамдық әлсіздіктері туралы ашық ой-толғамдар үлкен қызығушылықпен оқылады. Ал автордың өз әкесі - Абрар Құл-Мұхаммед туралы эссесі кітапта айрықша орын алған: ол әкелік тұлғаға деген құрмет пен ішкі ұстамдылықтың сирек үйлесімін көрсетеді.

Әдеби тіл мен ішкі интонация

Кітаптың тілі - сабырлы, байсалды, артық пафостан ада. Мұхтар Құл-Мұхаммед ұранға емес, ойдың салмағына сүйенеді. Оның стилі ресми баяндаудан гөрі, сенімді әңгімеге жақын. Осы қасиет мәтінді жылы әрі нанымды етеді.

Автор фактілерді тізбелемейді, керісінше сол фактілердің артындағы адамды көруге мүмкіндік береді. Бұл тұрғыда «Менің ағаларым» - оқырманды үгіттемей-ақ тәрбиелейтін, үлгі арқылы ойлантатын кітап.

Бүгінгі күнге қойылған сұрақ

Бұл жинақты тек өткенді дәріптейтін еңбек деп қабылдау үстірт болар еді. Кітап бүгінгі күнге де үн қатады. Кейіпкерлердің биіктігі қазіргі қоғамдық кеңістіктегі рухани бедел тапшылығын еріксіз сезіндіреді. Автор ашық айтпаса да, оқырманның өзіне сұрақ тастайды: бүгін біздің қоғамда сондай «ағалар» бар ма?

Осы тұрғыдан алғанда, «Менің ағаларым» - азаматтық салмағы бар еңбек. Ол мемлекетті тек заң мен құрылым емес, тұлғалық жауапкершілік ұстап тұрғанын еске салады.

«Менің ағаларым» - алғыс айту арқылы ұлттың өзін-өзі тануына жол ашатын кітап. Бұл - жадыны тірі ұстау, сабақтастықты сақтау, өткеннің алдында адал болу туралы шығарма. Ол әсіресе жас буын үшін маңызды: тарихты құрғақ дерек ретінде емес, адамдық өлшем арқылы түсінуге мүмкіндік береді.

Мұхтар Құл-Мұхаммед бұл кітапты өткен үшін емес, ертең үшін жазған. Өйткені ұлт өзінің асыл ағаларын ұмытпаған кезде ғана тірі.

«Менің ағаларым» - бұл жай ғана эсселер жинағы емес, жеке тағдыр ұлттық тарихпен тоғысатын, ал тұлғаға деген құрмет уақыт алдындағы жауапкершілікке айналатын жады мен парыз кітабы.

Бигелді Ғабдуллин

Abai.kz