(مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ «مەنىڭ اعالارىم» كىتابى تۋرالى تولعانىس)

"تۆوريت - زناچيت ۋبيۆات سمەرت".

اكادەميك، بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، عالىم، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور مۇحتار ابرارۇلى قۇل-مۇحاممەدتىڭ «مەنىڭ اعالارىم» («موي ستارشيە براتيا») اتتى كولەمدى ەڭبەگى (ەسسەلەر. - الماتى: «اتامۇرا» باسپاسى، 2025. - 432 بەت) وسى ويدىڭ اقيقاتتىعىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەپ بەرگەندەي.

اۆتور بۇل كىتاپتا 2005–2025 جىلدار ارالىعىندا جازىپ، ءارتۇرلى باسىلىمداردا جارىق كورگەن ەسسەلەرىن ءبىر جيناقتاپ، مازمۇنى باي ءارى سالماقتى كىتاپ ەتىپ ۇسىنىپتى. بارلىق ەسسەلەر قازاقستاننىڭ عىلىمى، مادەنيەتى مەن ادەبيەتىندە وشپەس ءىز قالدىرعان كورنەكتى تۇلعالارعا ارنالعان.

قۇل-مۇحاممەدتىڭ «مەنىڭ اعالارىم» كىتابى بۇگىنگى ادەبيەتتە سيرەك ۇشىراساتىن جانرعا جاتادى. بۇل - ەستەلىك تە، عىلىمي زەرتتەۋ دە ەمەس، جالاڭ پۋبليتسيستيكا دا ەمەس. بۇل - ادامگەرشىلىك جادىعا قۇرىلعان ەسسە-پورترەتتەر جيناعى، وندا جەكە تاعدىر ارقىلى ۇلتتىق تاريحتىڭ ءمانى اشىلادى.

كىتاپ اتاۋىنىڭ ءوزى وقىرماندى بەلگىلى ءبىر رۋحاني كەڭىستىككە جەتەلەيدى. «اعالارىم» دەگەن ۇعىم قازاق دۇنيەتانىمىندا جاي عانا جاس ايىرماشىلىعىن ەمەس، تالىمگەرلىك پەن مورالدىق تىرەكتى، رۋحاني ساباقتاستىقتى بىلدىرەدى. اۆتور بىردەن بەيتاراپ باقىلاۋشى رولىنەن باس تارتىپ، ءوزى قۇرمەت تۇتقان، جول كورسەتكەن تۇلعالارمەن سىرلاسۋعا شاقىرادى. وسى شىنايىلىق كىتاپتىڭ باستى قۇندىلىعىنا اينالعان.

مۇحتار قۇل-مۇحاممەد - ءومىر جولىندا دا، عىلىم جولىندا دا ۇلكەن مەكتەپتەن وتكەن تۇلعا. ول قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا وتاندىق عىلىمنىڭ الىپتارى - ماناش قوزىباەۆ پەن رىمعالي نۇرعالي سىندى تۇلعالاردىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەڭبەك ەتتى. بۇل تاجىريبە كىتاپتىڭ ءار بەتىندە سەزىلەدى: اۆتور كەز كەلگەن تۇجىرىمىن ارحيۆتىك قۇجاتتارمەن، ناقتى دەرەكتەرمەن بەكىتەدى.

جەكە تاعدىر مەن تاريحي سانا

«مەنىڭ اعالارىمنىڭ» ادەتتەگى ەسسە-ەستەلىكتەردەن ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى - جەكە ەستەلىك پەن تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى قاتار الىپ جۇرۋىندە. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كەيىپكەرلەرىن اسىرەلەمەيدى. ول تۇلعانى ءوز داۋىرىنەن ءبولىپ قارامايدى، قايتا ۋاقىتپەن بەتتەستىرە وتىرىپ تانىتادى.

ءاربىر ەسسە - ءبىر ادامنىڭ ءومىربايانى عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر كەزەڭمەن سۇحبات ىسپەتتى. ماناش قوزىباەۆ، سالىق زيمانوۆ، شاحماردان ەسەنوۆ، تورەگەلدى شارمانوۆ، راحىمجان قوشقارباەۆ، ومىربەك جولداسبەكوۆ، شوت-امان ءۋاليحان، قاسىم قايسەنوۆ سەكىلدى ءىرى تۇلعالاردىڭ تاعدىرى ارقىلى حح عاسىردىڭ كۇردەلى، قايشىلىققا تولى، بىراق بيىك رۋحتى ءداۋىرى كوز الدىڭا كەلەدى. بۇل - تاڭداۋ ءداۋىرى، جاۋاپكەرشىلىك ءداۋىرى. اۆتور ءدال وسى تۇستى ايرىقشا سەزىمتالدىقپەن اشادى.

وسى تۇرعىدان العاندا، دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ نەكەسىز تۋعان قىزىنا قاتىستى ارحيۆتىك جازبا ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. بۇل دەرەكتىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن بايقايمىز، م. قۇل-مۇحاممەد شاڭ باسقان ارحيۆتەردە ۇزاق تا تياناقتى جۇمىس جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولعان سياقتى. وسىنداي ىزدەنىستەر كىتاپتىڭ سالماعى مەن سەنىمدىلىگىن ارتتىرا تۇسكەن.

قازاقستاننىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ءومىر جولىن بايانداي وتىرىپ، اۆتور ەل تاريحىنىڭ شامامەن جارتى عاسىرلىق شىنايى ءارى درامالىق پانوراماسىن جاسايدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارماندارى قاسىم قايسەنوۆ پەن راحىمجان قوشقارباەۆقا قاتىستى كەڭەستىك بيلىكتىڭ جاساعان ادىلەتسىزدىكتەرىن، تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ ومىرىندەگى تراگەديالىق بەتتەردى، رەسپۋبليكا باسشىسى دىنمۇحاممەد قوناەۆتىڭ كورنەكتى عالىم شاحماردان ەسەنوۆكە قارسى قۇرعان قيتۇرقى ارەكەتتەرىن وقىعاندا جان تۇرشىگەدى.

سونداي-اق قالتاي مۇحامەدجانوۆ، زەينوللا قابدولوۆ، مۇرات اۋەزوۆتىڭ ادەبي مۇراسىنا ارنالعان ەسسەلەر، ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ ادامدىق السىزدىكتەرى تۋرالى اشىق وي-تولعامدار ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن وقىلادى. ال اۆتوردىڭ ءوز اكەسى - ابرار قۇل-مۇحاممەد تۋرالى ەسسەسى كىتاپتا ايرىقشا ورىن العان: ول اكەلىك تۇلعاعا دەگەن قۇرمەت پەن ىشكى ۇستامدىلىقتىڭ سيرەك ۇيلەسىمىن كورسەتەدى.

ادەبي ءتىل مەن ىشكى ينتوناتسيا

كىتاپتىڭ ءتىلى - سابىرلى، بايسالدى، ارتىق پافوستان ادا. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ۇرانعا ەمەس، ويدىڭ سالماعىنا سۇيەنەدى. ونىڭ ءستيلى رەسمي بايانداۋدان گورى، سەنىمدى اڭگىمەگە جاقىن. وسى قاسيەت ءماتىندى جىلى ءارى نانىمدى ەتەدى.

اۆتور فاكتىلەردى تىزبەلەمەيدى، كەرىسىنشە سول فاكتىلەردىڭ ارتىنداعى ادامدى كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تۇرعىدا «مەنىڭ اعالارىم» - وقىرماندى ۇگىتتەمەي-اق تاربيەلەيتىن، ۇلگى ارقىلى ويلانتاتىن كىتاپ.

بۇگىنگى كۇنگە قويىلعان سۇراق

بۇل جيناقتى تەك وتكەندى دارىپتەيتىن ەڭبەك دەپ قابىلداۋ ءۇستىرت بولار ەدى. كىتاپ بۇگىنگى كۇنگە دە ءۇن قاتادى. كەيىپكەرلەردىڭ بيىكتىگى قازىرگى قوعامدىق كەڭىستىكتەگى رۋحاني بەدەل تاپشىلىعىن ەرىكسىز سەزىندىرەدى. اۆتور اشىق ايتپاسا دا، وقىرماننىڭ وزىنە سۇراق تاستايدى: بۇگىن ءبىزدىڭ قوعامدا سونداي «اعالار» بار ما؟

وسى تۇرعىدان العاندا، «مەنىڭ اعالارىم» - ازاماتتىق سالماعى بار ەڭبەك. ول مەملەكەتتى تەك زاڭ مەن قۇرىلىم ەمەس، تۇلعالىق جاۋاپكەرشىلىك ۇستاپ تۇرعانىن ەسكە سالادى.

«مەنىڭ اعالارىم» - العىس ايتۋ ارقىلى ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىنا جول اشاتىن كىتاپ. بۇل - جادىنى ءتىرى ۇستاۋ، ساباقتاستىقتى ساقتاۋ، وتكەننىڭ الدىندا ادال بولۋ تۋرالى شىعارما. ول اسىرەسە جاس بۋىن ءۇشىن ماڭىزدى: تاريحتى قۇرعاق دەرەك رەتىندە ەمەس، ادامدىق ولشەم ارقىلى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بۇل كىتاپتى وتكەن ءۇشىن ەمەس، ەرتەڭ ءۇشىن جازعان. ويتكەنى ۇلت ءوزىنىڭ اسىل اعالارىن ۇمىتپاعان كەزدە عانا ءتىرى.

«مەنىڭ اعالارىم» - بۇل جاي عانا ەسسەلەر جيناعى ەمەس، جەكە تاعدىر ۇلتتىق تاريحپەن توعىساتىن، ال تۇلعاعا دەگەن قۇرمەت ۋاقىت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە اينالاتىن جادى مەن پارىز كىتابى.

بيگەلدى عابدۋللين

Abai.kz