Seysenbi, 24 Aqpan 2026
Ádebiyet 180 0 pikir 24 Aqpan, 2026 saghat 13:04

Bar ónerin elge arnaghan azamat edi...

Suret; sayt múraghatynan alyndy

 

 

Uaqyt aghyny bizdi taghy bir ayauly dos, asyl azamattan aiyrdy. Belgili aqyn, qarymdy da qajyrly baspager Tәlipbay Qabaev pәniyden baqigha kóshti. Ol elimizdegi qazaq jazba әdebiyeti jóninen aitqanda, kózge nedәuir erte týsken, azattyqtyng alghashqy on jyly ishinde-aq kópke tanymal bola bastaghan qalamgerlerding biri edi. Sol kezdegi basylymdarda jariyalanghan ólenderin, әsirese, «Shinjiyang әdebiyet iskustvosy» (Qazirgi «Shúghyla») jurnaly 1956 jylghy 10-sanynda jariyalaghan «Asaugha túsau» degen әngimesin oqyp, ony agha qalamger qatarynda tanyghan edim. Sol týsinik boyynsha, 1957 jyly Ýrimjige oqugha kelgennen keyin osy qalada túratyn jas aqyndarmen tanysu, olardan kenes alu maqsatynda sabaqtasym Dutan Sәkeyúly ekeumiz birneshe oryndy aralaghan edik.

Sol qatarda avtonomiyaly rayondyq Jastar odaq komiytetining qarauyndaghy «Kommunizmshil jas» jurnalynda redaktor bolyp isteytin Tәlipbaydy da izdep bardyq. Olardyng mekemesi Ýrimjidegi halyq alanynyng kýnshyghys jaghyndaghy tar kóshening boyynda bir qabatty kóne ghimaratta túrady eken. Biz barghanda ol bir bólmede jalghyz otyrypty. Syrt beynesine qaraghanda jas shamasy menen sәl ghana ýlken siyaqty. Úzyn boyly, súlusha kelgen aryq qara jigit kórindi. Aman-sәlem jasasyp, óz jayymyzdy aitqan son, ol asa rizashylyqpen qarsy alatyndyghyn bildirip, qyzmet ornynyng jayyn qysqasha әngimelep berdi. «Kommunizmshil jas» dep atalghan búl jurnaldyng shygharyla bastaghanyna onsha úzaq uaqyt bolmapty. Qazirshe negizinen jastargha arnalghan sayasy tәrbiyelik mazmúndaghy shygharmalar berilip túrady eken. Ádeby tuyndylar әli jariyalanyp kórmepti. Osy jәitterdi aita otyryp, Ol:

«Aldaghy uaqytta әdebiyet beti ashyluy mýmkin. Ólendering bolsa jiberinder, ynghayy kelse jariyalaugha kýsh salayyn» dedi. Osydan keyin men eki-ýsh qysqa ólenimdi pochtadan jibergen edim, Tәlipbay aitqan sózin ainytpay oryndap, bir mezgilden song ol ólenderdi jurnalda jariyalady. Mening Tәlipbaymen alghash tanysuym osylay bastalghan bolatyn. Biraq birtalaygha deyin qayta barys-kelis jasay almadym. Ondaghy sebep, bizding mektep Ýrimjining tómengi jaghyndaghy Bahudi-Yrgúng degen jerde bolyp, aralyq birshama shalghay, avtobus qatynasy joq, oqu bastalyp ketkendikten, qala ortalyghyna barugha uaqyt shygharu qiyn. Onyng ýstine, men tútqiyl auyryp, emdeluge týsip qalghan edim. Kelesi jazda «onshyldyq-últshyldyqqa» qarsy sayasy kýres jýrgizilgendikten syrtqa attap shyghu tipti qolaysyz boldy. Sol kýrdeli qozghalys aqyr ayaghynda Tәlipbay qatarly bir top jastardy sypyryp, Tarym qúmyna aidap alyp ketkendigin keyinirek bildik.

«Batqan kýnning atar tany bar» degendey, jiyrma jylgha tayau uaqyt ótkende, partiya úiymy aldynghy kezde bolghan әsire solshyldyq әreketting qateligin týzetip, naqaq jazalanghandardy aqtap, búrynghy qyzmetin qalpyna keltirgende Tәlipbay da ajyrghydan qútylyp, bayaghy júmys orny bolghan «Shynjang jastar-órender baspasyna» qaytyp oraldy.

Múnda ol qatardaghy qarapayym redaktor ghana emes, belgili uaqyttan keyin baspanyng orynbasar bastyghy, qosymsha qazaq bólimining jauaptysy bolyp mindet atqardy. Bir kezde bizding sәtti bastalsa da aumaly-tókpeli zamanda short ýzilgen tanystyghymyz osy tústa qayta jalghandy. Qaqaghan qarly qys ketip, jaydary kóktem kýni tughanday bolyp, zaman aghysy qalypty arnasyna týse bastaghan mezgilde, jylymyqtan jany jay tapqan adamdar, bir kezdegi op-onay basqa kiyile salatyn qaptaghan qalyng «qalpaqtan» jasqanatyn jaltandyqtan qútylyp, birin-biri izdesip, aralasa bastaghany mәlim. Sol tústa ózin әdebiyetshiler qatarynda sanaytyn adamdar men baspasóz salasyndaghylar óz ara jiyirek barys-kelis jasasyp, kýii kelgenderi ýilerine qonaqqa shaqyrysyp mәre-sәre bolghany bar. Dәl osy jaghday Tәlipbay ekeumizding aramyzda da boldy. Kóp ret kezdestik, birge otyryp úzaq-úzaq әngimelestik. Ondaghy basty taqyrybymyz negizinen әdebiyet auany, qazirgi qalamgerlerding hal-jayy, baspadan kitap shygharuda kezdesetin mәseleler tónireginde boldy. Qazir qaytalay oilasam, ekeumizding osydan búrynghy basyp ótken joldarymyz turaly sóz qozghap kórmeppiz. Mening ómir saparym búralany azyraq birshama qarapayym bolghanymen, Tәlipbaydyng basyp ótken sapary asa kýrdeli ekendigi, anau Tarymnyng qúmdy dalasynda oinap ne sayahattap jýrmegendigi óte aiqyn ghoy. Biraq, ol búl turaly auyz ashqan emes. Anghary, sanaly azamat býgingi bostandyghyna razy bolyp, ótken qayghyly kýnderi kónil arhiyvinde kómuli qala bersin degen bolsa kerek. Al, onyng jalyndaghan jastyq shaghynda jany eljirey sýigen arudan alysqa aidalyp ketui sebebinen aiyrylyp qalghandyghy jónindegi әngimeni basqalardyng aituynan tyndaghan bolsam da, ózi aitpaghan son, men «eski jarany biltelep», qazirgi qosaghy Gýlnisamen jarasqan túrmysyna kólenke týsirip alyp jýrmeyin degendi oilap, súramaghan bolatynmyn.

Baspadan kitap shygharu turaly әngimelesip otyrghanymyzdyng bir kezeginde ol maghan:

«Sen bir óleng kitabyndy dayyndap ber, men shygharayyn» dep qaldy. Onyng búl sózi ózimning oilaghanymmen ýilese ketkendikten, әli jinaqtargha kirgizilmegen ólenderimdi rettep, biraz uaqyttan keyin aparyp bergen edim. Ol kitaptyng kólemi kishirek boluy talap etiletindigin aityp, soghan baylanysty ishnara shygharmalardy yqshamdau mýmkin emestigin eskertti. Sonymen birge kitapqa kórkemirek at qoyuymdy atap aitty. Bayqap kórsem, búl toptamagha kirgen ólenderding birtalayy 1984 jyly Yugoslaviya men Rumeniyagha barghan kezde alghan әserler negizinde jazylghan dýniyeler eken. Sonyng ishinde Balqan týbegindegi jap-jasyl tabighatqa qyzyghudan tughan «Jasyl әlem» degen ólenim barlyghy esime týsip, kitapqa osylay esim bergim kelgenin aityp edim, múny Tәlipbay da únatty. Kitap baspada tizilip, alghashqy núsqasy dayyndalghannan keyin redaktordyng talaby boyynsha ózim bir ret kórip shyqqan son, zavodqa tapsyryldy da, 1988 jyly resmy basylyp taratyldy. Tәlipbay baspa júmysyn basqaryp túrghan kezde jalghyz mening ghana emes, talay aqynnyng jyr jinaqtaryn jәne basqa enbekterin baspadan shyghardy. Ol ózi de qalamger bolghandyqtan әldeneshe shygharma jazyp jariyalauyna bolar edi. Biraq, ol ózine úiymnyng senip tapsyrghan basty mindeti baspagerlik, redaktorlyq, avtorlar men oqyrmandar ýshin júmys istep, kóbirek, jaqsyraq kitaptar shygharu dep bilgendikten, jeke shygharmashylyghyna moyyn búrugha kóp uaqyt shyghara almady. Ol jergilikti avtorlardyng jazghan shygharmalaryn qarap, múqiyat redaksiyalap bastyrumen ghana qanaghattanyp qalmay, búrynnan beri qazaq tiline audarylghan dýnie jýzi klassikterining de birtalay kitabyn qarap, til qoldanysy jaghyndaghy týsiniksizdik jәitteri bayqalsa, layyqty ózgerister jasap bastyryp shyghardy. Mysal ýshin aitsaq, angliyalyq әigili aqyn Bayronnyng bir tomdyghy, Shy tóragha: «Zamannyng úly ózgeristeri men keyipkerding kisilik qasiyetteri shynymen óte tereng surettelgen» dep joghary bagha bergen Sholohovtyng «Tynyq Don» atty 4 tomdyq romany siyaqty shygharmalar Tәlipbaydyng qolynan ótip, osy baspada basylyp, oqyrmandargha tabys etilgen bolatyn.

Qayta qauyshqannan bergi 40 jylday uaqyt ishinde ekeumizde baspasóz salasynda jauapty mindetter atqarghandyqtan әdebiyet pen kórkemónerge, til-jazugha, baspagerlik qyzmetine baylanysty bolghan talay jiyndargha birge qatynasyp, pikir alysyp, kózqaras almastyryp, kәsiptik daghdymyzdy saqtap, ózimiz jasaghan ortada, biz aralasqan kәsiptesterding hal-jayy, onymen ainalysyp jýrgenderding qol jetkizgen tabystary men jete almay jatqan jaqtary turaly... әngimelesudi songhy jyldargha deyin ýzip qoymadyq. Múndaghy basty bir sebep, onyng adamdargha dúrys qaray biletindigi, sypayylyghy, bauyrmaldyghy bolsa, soghan qosa zamandastyq pen minezimizdegi úqsastyq osylay tabystyrghan edi. Jasymyz úlghayyp, jýris-túrysymyz qiyndaghan keyingi mezgilde aramyzdaghy qatynas mindetin kóbinese telefon atqaryp túrghan bolatyn. Kezdesip qalghan kezderde ol maghan:

«Sen meni agha dep atasang bolady. Óitkeni, birinshiden, men senen bir jas ýlkenmin, ekinshiden, men býtin qazaqtyng aghasy bolghan úly jýzding úrpaghymyn, múny úmytyp ketip jýrme» dep qaljyng aitatyn. Osy siyaqty joldastyqty, jaqyndyqty anghartatyn jyly sózder aramyzda ýnemi bolyp túratyn edi. Amal qansha, búl qatynas joly mine short kesilip ketti.

Adam ómirinde sәttilik bolghan jerde sәtsizdik te bolatynyn, quanyshqa ókinish ilese jýretinin estip te, kórip te, basymyzdan ótkizip te kelemiz. Tәlipbaymen aramyzdaghy qatynas turaly da osyny aitugha bolady.

Men 2016 jyly 7-ayda jasymnyng 80-ge toluyna baylanysty bir kezenning belgisi bolsyn dep Ýrimjide túratyn kәsiptes qúrdastarymnyng basyn qosyp suretke aldyryp qoyayyn degende, solarmen birge danqúrdas bolmasa da zamandas dostarymnan birnesheuin de Erenqabyrgha tauynyng kórkem qoynauyndaghy jekeler ashqan sayajaygha shaqyrghan edim. Olardy taugha alyp baryp, alyp keletin avtobusty adamdardyng kelip otyruyna qolaylyraq jer dep rayondyq Oqu-aghartu mengermesining aulasyna qoyyp, sonda jinaludy aitqanymda, Tәlipbay jýrip-túrugha densaulyghynyng ynghayy kelmeytindigin eskertip, atap shaqyrghanyma raqmet aitqan edi. Sol kezde onyng bara almaymyn deui óz ýiinen avtobus túrghan jerge jayau baruy qiyn bolghandyghy ekenin oilamappyn. Áytpese, arnauly mashinamen әkeluime bolatyn edi. Sóitip, estelik suretke birge týse almay qalghanyma keyin ókindim.

Osydan dәl 10 ay keyin sondaghy suretterdi týsirgen mening ayauly jalghyz úlym Aydyn alipinister tobyna qatynasyp, shyngha shyghu saparynda tútqiyl qaytys bolyp ketkendikten, qan jútyp, qasiret shegip otyrghanymda, júrt qatarynda Tәlipbay da kónil aitugha kelgen edi. Ol tayaqqa sýienip әreng jýredi eken. Ekinshi qabattaghy ýige shygha almaytyn bolghandyqtan, esik aldynda kezigip, qúshaqtap túryp jylap kórisken, sabyrly boluymdy, qayghygha berilip kete bermeuimdi aityp birtalay kenes bergen edi. Sodan keyin bes aiday uaqyt ótkende asyl azamat Tәlipbay ózi de oralmas sapargha jol tartyp ketti. Endi tek onyng әruaghyna arnap, júrttyng bәri jatqa biletin «Jatqan jering jayly, janyng Jәnnatta bolsyn» degen sózdi ghana auyzgha alyp otyrmyn. Qadirdi dosym, sen ketseng de, esiming óshpeydi.

Sen kózinnen ótkizip, baspadan shygharghan talay asyl kitaptar әli de oqyrmandardyng qolynda túr. Sen sol ýshin úzaq jasay beresin!

2017 jyl qazan

Shәken Onalbaev,

aqyn, QHR Memlekettik syilyghynyng iyegeri

Abai.kz

0 pikir