(Iran‑AQSh soghysynan tughan oilar: ekinshi reportaj)

28‑aqpanda AQSh qaruly kýshteri Iran ruhan kóshbasshysy ayatolla Ály Hameneyding reziydensiyasyn talqandady. Nәtiyjesinde Ály Hameney jәne onyng әskery generaldary qaza tapty.

AQSh búl sheshimge kezdeysoq kelgen joq: ol, aldymen, ózining barlau qyzmetining bergen núsqaularyna sýienip, óz әreketin Izrailimen ýilestirdi. Ózining әskery kemelerin Iran territoriyasyna tayap әkeldi de, ayatollanyn  Tegerandaghy reziydensiyagha keler uaqytyn kýtip otyrdy. Naqty aqparatty alghan song ghana, tótenshe shabuyldy bastady.

Ayatolla Ály Hameney AQSh‑pen bastalghan «kelissózderge» senip, beyghamdyq tanytty dese bolady. Ol AQSh pen Izraili kenetten atqylaydy degenge senbedi, kelissózder arqyly bir sheshim tabu mýmkin bolar degen illuziya jeteginde qaldy...

Biraq, qazirgi zamanda ótken ghasyrdan beri qalyptasqan Halyqaralyq zandar men Mindettemeler ayasynda sheshim qabyldau, soghysty mýmkindiginshe boldyrmau, mәselelerdi diplomatiyalyq joldarmen sheshu siyaqty erejeler búzyldy. Onyng búzyluy AQSh‑tyng da, Qytaydyng da, Reseyding de «imperiyalyq tәbetine» sýiengen «sotqarlyq sayasatyna» tikeley baylanysty deuge bolady. Onyng kórinisteri Tayau Shyghystaghy qaqtyghystardan, AQSh‑tyng «diktatorlardy joi» operasiyalarynan bastalyp, aqyrynda RF‑y qaruly kýshterining tәuelsiz Ukraina memleketine basa‑kóktep kiru soghysymen jalghasty.

Osy kezde әlem halyqtary da búrynghy BÚÚ qabyldaghan Halyqaralyq zandardyng uaqyty ótip, onyng ornyna «kim kýshti bolsa, sonyki dúrys» degen agressiyalyq sayasattyng beleng ala bastaghanyn sezip, dabyl qagha bastady.

Halyqaralyq sayasatta «jalghandyq» payda boldy. Agressorlar ózderining militaristik qadamdaryn aqtau ýshin әlemdik dengeyde qauip tóndirui mýmkin emes qaydaghy bir bolmaytyn argumentterdi algha tarta bastady, mysaly, oghan «orys tilining hali mýshkil – oghan ukrainder qysym jasap jatyr» degen formulany algha tartyp, Ukrainamen soghysty bastaghan RF‑nyng «arnayy әskery qimylyn» da jatqyzugha bolady...

Mine, osydan keyin «imperiyalyq mýddesi shekten shyqqan» elder  tizgindi bosatty. Endi, «kýshtiler» qalaghan uaqytynda, esh qymsynbastan «ózge elding preziydentin úrlap әketu», ne bolmasa, «olardyng kóshbasshylaryn otyrghan jerinde jong» siyaqty argumentterdi ashyqtan‑ashyq paydalanugha jәne naqty iske asyrugha kóshti.

Áriyne, múnyng bәri de әrqily «túzdyqpen dәmdeletin» boldy: biri – «orys әlemi» dese, ekinshisi – «demokratiyalyq qúndylyqtar» deydi. Biraq, olardyng agressiyalyq әreketin bir nýktege toghystyratyn iydeya – «Bizge qauip tónip túrdy, biz osy soghysty bastaugha mәjbýr boldyq, basqa amalymyz qalmady» jәne t.t. syltaular edi...

Eshkim de «Qanday naqty qauip tóngen edi?» degen súraqqa jauap izdegen joq, jauap bergen de joq. «Ayttyq – bitti! Bizdiki dúrys!» degen astamshylyq prinsipti algha tartty. Áriyne, kýshtining aty kýshti – kóp elder múny ýnsiz moyyndady, kóbi – qarsylyqsyz qabyldady... Sóitip, әlem halyqaralyq qatynasta jana, búryn sondy múnday masshtabta bolmaghan, al, sipaty jaghynan jabayy әreketterdin uaqyty kelgenin úgha bastady..,

Búl, kommunikasiya damyghan, tehnologiya órlegen, kez kelgen mәseleni tehnikalyq jәne sayasy túrghydan sheshuge bolatyn, әri, onyng ekonomikalyq tetikterin iske qosu mýmkindigi artqan  zamanda oryn alyp otyrghany – adamzattyng astam zamanghy «hayuantektes instinkterinin» qayta oyanyp, «jer astynan kenetten atqylaghan vulkan» siyaqty kórinis bergenin bayan etedi...

IYә, osynyng aldynda ghana Iran halqy óz biyligine narazylyghyn tanytyp, jappay kóshe sherulerine shyqqan bolatyn. Ol negizsiz emes edi: 2025‑jyldyng ayaghyna taman Iranda rialdyng baghasy kýrt týsti. Azyq‑týlik baghasy fantastikalyq dengeyge sharyqtady: әsirese, kýndelikti qorek kózi – azyq‑týlik baghasy 60‑70% kýrt artuy – irandyqtardy jappay kóshege alyp shyqty.

Halyqtyng 80%‑y inflyasiyagha narazy boldy. Búl Iran Islam Respublikasy biyligin uzurpasiyalaghan biylikke qarsy qozghalysqa úlasty. Osy kezde Iran biyligi ómirge әkelgen, qalyptastyrghan «Islam revolusiyasy saqshylary korpusy» dep atalatyn kýshtik qúrylym  Irandaghy sharighat zany  men onyng kóshbasshysy Ayatollany qatang qorghaytynyn bildirip, halyqty ata bastady. Myndaghan adam beykýnә qaza tapty, odan da kóbi ústaldy, azaptaldy, janshyldy...

Búl kórinis, әriyne, 21‑ghasyr jabayylyghy ekeni anyq. Ol – ortaghasyrlyq dәstýrge sýiengen, sanany jaulaghan dinmen kómkerilgen naghyz diktatorlyq әreket boldy. Mine, Iran halqynyng osy tolquy ózin «әlem demokratiyasynyng saqshysy» sanaytyn AQSh preziydenti D.Trampqa óte tamasha, taptyrmaytyn syltau boldy. Ol sózbúidagha salmay‑aq, tez arada iske kiristi: aldymen, «Biz Iran halqyn diktatordan qútqaramyz. Ol ýshin qanday da әreketke barugha әzirmiz» dep mәlimdedi. Ile‑shala soghysty da bastady ‑ Iran halqy kóteriliste óz biyliginen jenilis tauyp, «óz jarasyn ózi jalap jatqanda», AQSh odaqtastarynyng kómegimen joyqyn shabuyldy bastap ketti...

Kelesi paradoks osy jerden bastalady:

Osynyng aldynda ghana óz  biyligine qarsy halyq, endi, jappay, óz biyligi jaghyna shyqty. Yaghni, olar qanshama jyldar boyy, ózderining sanasyn ulaghan dinnen «demokratiya ýshin» dep ajyray salmaytynyn kórsetti... Paradoks osy!

Osy jerde, biz taqyryptan auytqyp, bizding qazaqstandyq dindar qauym tamsana aitatyn «tútas músylman әlemi», «biz aldymen músylmanbyz» deytin iydeyalardyng әldeqashan zamana kóshinen qalyp qoyghanyn aiqyndap bergenin aitu qajet deymiz... Óitkeni, әlemdegi «jalpymúsylmandyq» degen atau әldeqashan әr elding óz eli men jerine, mәdeniyetine, salty men dәstýrine say bólinip, býginde jalpy atauy «músylmandyq» bolsa da, maqsat‑mýddesi túrghyda «memlekettik» bolyp ketkenin kórip otyrmyz.

Sol sebepti de, óz mýddesi ýshin Iran AQSh‑qa әskery bazasyn ornatugha jol ashqan arab músylman elderin atqylaudy dinge baylanystyrmay, ózderining memlekettik mýddesine oraylastyrdy. Sóitip, osy soghysta irandyqtar dindi ekinshi qatargha qoydy. Kýsh‑jigerin «Últtyq mýdde» baghytyna qaray búrdy...

Endeshe, búdan nendey qorytyndy tuyndaydy?

Ol mynaday bolsa kerek: «Árbir tiuelsiz memleket ózining Tәuelsizdigi jolynda óz halqynyng mýddesin basty oryngha shygharuy tiyis. Olar: onyng mәdeniyeti, tili, dәstýri, salty, ekonomikasy, ghylym‑bilimi, morali, territoriyasy, zandary men Konstitusiyasy!»  degen!

Álemde osynday jaghdaylar ornap jatqanda, «jalpymúsylmandyq» atymen jalghan patriotizmdy úrandatatyn bizdegi «ústazsymaqtargha» dereu tosqauyl qoyyp, biz dinde de, dilde de, sharuashylyqta da bar haraketti ózimizding Tól tabighatymyzgha búruymyz kerek eken.

Múnda Qazaq halqynyng óz mýddesi bar: ol – ansap jetken Tәuelsizdikti kózding qarashyghynday qorghau!

Ábdirashit Bәkirúly,

filosof‑publisist

Abai.kz