(يران‑اقش سوعىسىنان تۋعان ويلار: ەكىنشى رەپورتاج)

28‑اقپاندا اقش قارۋلى كۇشتەرى يران رۋحان كوشباسشىسى اياتوللا ءالي حامەنەيدىڭ رەزيدەنتسياسىن تالقاندادى. ناتيجەسىندە ءالي حامەنەي جانە ونىڭ اسكەري گەنەرالدارى قازا تاپتى.

اقش بۇل شەشىمگە كەزدەيسوق كەلگەن جوق: ول، الدىمەن، ءوزىنىڭ بارلاۋ قىزمەتىنىڭ بەرگەن نۇسقاۋلارىنا سۇيەنىپ، ءوز ارەكەتىن يزرايلمەن ۇيلەستىردى. ءوزىنىڭ اسكەري كەمەلەرىن يران تەرريتورياسىنا تاياپ اكەلدى دە، اياتوللانىڭ  تەگەرانداعى رەزيدەنتسياعا كەلەر ۋاقىتىن كۇتىپ وتىردى. ناقتى اقپاراتتى العان سوڭ عانا، توتەنشە شابۋىلدى باستادى.

اياتوللا ءالي حامەنەي اقش‑پەن باستالعان «كەلىسسوزدەرگە» سەنىپ، بەيعامدىق تانىتتى دەسە بولادى. ول اقش پەن يزرايل كەنەتتەن اتقىلايدى دەگەنگە سەنبەدى، كەلىسسوزدەر ارقىلى ءبىر شەشىم تابۋ مۇمكىن بولار دەگەن يلليۋزيا جەتەگىندە قالدى...

بىراق، قازىرگى زاماندا وتكەن عاسىردان بەرى قالىپتاسقان حالىقارالىق زاڭدار مەن مىندەتتەمەلەر اياسىندا شەشىم قابىلداۋ، سوعىستى مۇمكىندىگىنشە بولدىرماۋ، ماسەلەلەردى ديپلوماتيالىق جولدارمەن شەشۋ سياقتى ەرەجەلەر بۇزىلدى. ونىڭ بۇزىلۋى اقش‑تىڭ دا، قىتايدىڭ دا، رەسەيدىڭ دە «يمپەريالىق تابەتىنە» سۇيەنگەن «سوتقارلىق ساياساتىنا» تىكەلەي بايلانىستى دەۋگە بولادى. ونىڭ كورىنىستەرى تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستاردان، اقش‑تىڭ «ديكتاتورلاردى جويۋ» وپەراتسيالارىنان باستالىپ، اقىرىندا رف‑ى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تاۋەلسىز ۋكراينا مەملەكەتىنە باسا‑كوكتەپ كىرۋ سوعىسىمەن جالعاستى.

وسى كەزدە الەم حالىقتارى دا بۇرىنعى بۇۇ قابىلداعان حالىقارالىق زاڭداردىڭ ۋاقىتى ءوتىپ، ونىڭ ورنىنا «كىم كۇشتى بولسا، سونىكى دۇرىس» دەگەن اگرەسسيالىق ساياساتتىڭ بەلەڭ الا باستاعانىن سەزىپ، دابىل قاعا باستادى.

حالىقارالىق ساياساتتا «جالعاندىق» پايدا بولدى. اگرەسسورلار وزدەرىنىڭ ميليتاريستىك قادامدارىن اقتاۋ ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن ەمەس قايداعى ءبىر بولمايتىن ارگۋمەنتتەردى العا تارتا باستادى، مىسالى، وعان «ورىس ءتىلىنىڭ ءحالى مۇشكىل – وعان ۋكرايندەر قىسىم جاساپ جاتىر» دەگەن فورمۋلانى العا تارتىپ، ۋكراينامەن سوعىستى باستاعان رف‑نىڭ «ارنايى اسكەري قيمىلىن» دا جاتقىزۋعا بولادى...

مىنە، وسىدان كەيىن «يمپەريالىق مۇددەسى شەكتەن شىققان» ەلدەر  تىزگىندى بوساتتى. ەندى، «كۇشتىلەر» قالاعان ۋاقىتىندا، ەش قىمسىنباستان «وزگە ەلدىڭ پرەزيدەنتىن ۇرلاپ اكەتۋ»، نە بولماسا، «ولاردىڭ كوشباسشىلارىن وتىرعان جەرىندە جويۋ» سياقتى ارگۋمەنتتەردى اشىقتان‑اشىق پايدالانۋعا جانە ناقتى ىسكە اسىرۋعا كوشتى.

ارينە، مۇنىڭ ءبارى دە ارقيلى «تۇزدىقپەن دامدەلەتىن» بولدى: ءبىرى – «ورىس الەمى» دەسە، ەكىنشىسى – «دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار» دەيدى. بىراق، ولاردىڭ اگرەسسيالىق ارەكەتىن ءبىر نۇكتەگە توعىستىراتىن يدەيا – «بىزگە قاۋىپ ءتونىپ تۇردى، ءبىز وسى سوعىستى باستاۋعا ءماجبۇر بولدىق، باسقا امالىمىز قالمادى» جانە ت.ت. سىلتاۋلار ەدى...

ەشكىم دە «قانداي ناقتى قاۋىپ تونگەن ەدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەن جوق، جاۋاپ بەرگەن دە جوق. «ايتتىق – ءبىتتى! بىزدىكى دۇرىس!» دەگەن استامشىلىق ءپرينتسيپتى العا تارتتى. ارينە، كۇشتىنىڭ اتى كۇشتى – كوپ ەلدەر مۇنى ءۇنسىز مويىندادى، كوبى – قارسىلىقسىز قابىلدادى... ءسويتىپ، الەم حالىقارالىق قاتىناستا جاڭا، بۇرىن سوڭدى مۇنداي ماسشتابتا بولماعان، ال، سيپاتى جاعىنان جابايى ارەكەتتەردىڭ ۋاقىتى كەلگەنىن ۇعا باستادى..،

بۇل، كوممۋنيكاتسيا دامىعان، تەحنولوگيا ورلەگەن، كەز كەلگەن ماسەلەنى تەحنيكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان شەشۋگە بولاتىن، ءارى، ونىڭ ەكونوميكالىق تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ مۇمكىندىگى ارتقان  زاماندا ورىن الىپ وتىرعانى – ادامزاتتىڭ استام زامانعى «حايۋانتەكتەس ينستينكتەرىنىڭ» قايتا ويانىپ، «جەر استىنان كەنەتتەن اتقىلاعان ۆۋلكان» سياقتى كورىنىس بەرگەنىن بايان ەتەدى...

ءيا، وسىنىڭ الدىندا عانا يران حالقى ءوز بيلىگىنە نارازىلىعىن تانىتىپ، جاپپاي كوشە شەرۋلەرىنە شىققان بولاتىن. ول نەگىزسىز ەمەس ەدى: 2025‑جىلدىڭ اياعىنا تامان يراندا ريالدىڭ باعاسى كۇرت ءتۇستى. ازىق‑تۇلىك باعاسى فانتاستيكالىق دەڭگەيگە شارىقتادى: اسىرەسە، كۇندەلىكتى قورەك كوزى – ازىق‑تۇلىك باعاسى 60‑70% كۇرت ارتۋى – يراندىقتاردى جاپپاي كوشەگە الىپ شىقتى.

حالىقتىڭ 80%‑ى ينفلياتسياعا نارازى بولدى. بۇل يران يسلام رەسپۋبليكاسى بيلىگىن ۋزۋرپاتسيالاعان بيلىككە قارسى قوزعالىسقا ۇلاستى. وسى كەزدە يران بيلىگى ومىرگە اكەلگەن، قالىپتاستىرعان «يسلام رەۆوليۋتسياسى ساقشىلارى كورپۋسى» دەپ اتالاتىن كۇشتىك قۇرىلىم  يرانداعى شاريعات زاڭى  مەن ونىڭ كوشباسشىسى اياتوللانى قاتاڭ قورعايتىنىن ءبىلدىرىپ، حالىقتى اتا باستادى. مىڭداعان ادام بەيكۇنا قازا تاپتى، ودان دا كوبى ۇستالدى، ازاپتالدى، جانشىلدى...

بۇل كورىنىس، ارينە، 21‑عاسىر جابايىلىعى ەكەنى انىق. ول – ورتاعاسىرلىق داستۇرگە سۇيەنگەن، سانانى جاۋلاعان دىنمەن كومكەرىلگەن ناعىز ديكتاتورلىق ارەكەت بولدى. مىنە، يران حالقىنىڭ وسى تولقۋى ءوزىن «الەم دەموكراتياسىنىڭ ساقشىسى» سانايتىن اقش پرەزيدەنتى د.ترامپقا وتە تاماشا، تاپتىرمايتىن سىلتاۋ بولدى. ول سوزبۇيداعا سالماي‑اق، تەز ارادا ىسكە كىرىستى: الدىمەن، «ءبىز يران حالقىن ديكتاتوردان قۇتقارامىز. ول ءۇشىن قانداي دا ارەكەتكە بارۋعا ءازىرمىز» دەپ مالىمدەدى. ىلە‑شالا سوعىستى دا باستادى ‑ يران حالقى كوتەرىلىستە ءوز بيلىگىنەن جەڭىلىس تاۋىپ، «ءوز جاراسىن ءوزى جالاپ جاتقاندا»، اقش وداقتاستارىنىڭ كومەگىمەن جويقىن شابۋىلدى باستاپ كەتتى...

كەلەسى پارادوكس وسى جەردەن باستالادى:

وسىنىڭ الدىندا عانا ءوز  بيلىگىنە قارسى حالىق، ەندى، جاپپاي، ءوز بيلىگى جاعىنا شىقتى. ياعني، ولار قانشاما جىلدار بويى، وزدەرىنىڭ ساناسىن ۋلاعان دىننەن «دەموكراتيا ءۇشىن» دەپ اجىراي سالمايتىنىن كورسەتتى... پارادوكس وسى!

وسى جەردە، ءبىز تاقىرىپتان اۋىتقىپ، ءبىزدىڭ قازاقستاندىق ءدىندار قاۋىم تامسانا ايتاتىن «تۇتاس مۇسىلمان الەمى»، «ءبىز الدىمەن مۇسىلمانبىز» دەيتىن يدەيالاردىڭ الدەقاشان زامانا كوشىنەن قالىپ قويعانىن ايقىنداپ بەرگەنىن ايتۋ قاجەت دەيمىز... ويتكەنى، الەمدەگى «جالپىمۇسىلماندىق» دەگەن اتاۋ الدەقاشان ءار ەلدىڭ ءوز ەلى مەن جەرىنە، مادەنيەتىنە، سالتى مەن داستۇرىنە ساي ءبولىنىپ، بۇگىندە جالپى اتاۋى «مۇسىلماندىق» بولسا دا، ماقسات‑مۇددەسى تۇرعىدا «مەملەكەتتىك» بولىپ كەتكەنىن كورىپ وتىرمىز.

سول سەبەپتى دە، ءوز مۇددەسى ءۇشىن يران اقش‑قا اسكەري بازاسىن ورناتۋعا جول اشقان اراب مۇسىلمان ەلدەرىن اتقىلاۋدى دىنگە بايلانىستىرماي، وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك مۇددەسىنە ورايلاستىردى. ءسويتىپ، وسى سوعىستا يراندىقتار ءدىندى ەكىنشى قاتارعا قويدى. كۇش‑جىگەرىن «ۇلتتىق مۇددە» باعىتىنا قاراي بۇردى...

ەندەشە، بۇدان نەندەي قورىتىندى تۋىندايدى؟

ول مىناداي بولسا كەرەك: «ءاربىر تىۋەلسىز مەملەكەت ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا ءوز حالقىنىڭ مۇددەسىن باستى ورىنعا شىعارۋى ءتيىس. ولار: ونىڭ مادەنيەتى، ءتىلى، ءداستۇرى، سالتى، ەكونوميكاسى، عىلىم‑بىلىمى، ءمورالى، تەرريتورياسى، زاڭدارى مەن كونستيتۋتسياسى!»  دەگەن!

الەمدە وسىنداي جاعدايلار ورناپ جاتقاندا، «جالپىمۇسىلماندىق» اتىمەن جالعان پاتريوتيزمدى ۇرانداتاتىن بىزدەگى «ۇستازسىماقتارعا» دەرەۋ توسقاۋىل قويىپ، ءبىز دىندە دە، دىلدە دە، شارۋاشىلىقتا دا بار حاراكەتتى ءوزىمىزدىڭ ءتول تابيعاتىمىزعا بۇرۋىمىز كەرەك ەكەن.

مۇندا قازاق حالقىنىڭ ءوز مۇددەسى بار: ول – اڭساپ جەتكەن تاۋەلسىزدىكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ!

ءابدىراشيت باكىرۇلى،

فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai.kz