كونستيتۋتسيا - مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭى بولعاندىقتان ونىڭ ءار ءسوزى سارالانعان سالماقتى، سىن ەلەگىنەن وتكەن ساف التىن بولۋى كەرەك.  ونداعى ءاربىر تەرمين ەلدىڭ ۇستانعان باعىت باعدارى مەن قۇندىلىقتارىن انىق ايقىنداپ تۇرۋى قاجەت. سول ءۇشىن وندا قولدانىلعان ۇعىمدار قۇلاققا جاعىمدى ەستىلۋى عانا ەمەس، قازىرگى عىلىم تىلىمەن، حالىقارالىق تاجىريبەمەن جانە جاڭا تەحنولوگيالىق ءداۋىردىڭ شىندىعىمەن تولىق ۇيلەسۋى شارت.

وسى تۇرعىدان العاندا، جوباداعى «ادام كاپيتالى» دەگەن تىركەس تە، ونىڭ اشىقتايتىن مازمۇنى دا قازىرگى زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە المايدى. عىلىمي‑ەكونوميكالىق ادەبيەتتە دە، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ رەسمي قۇجاتتارىندا دا ورنىققان نەگىزگى ۇعىم – «ادامي كاپيتال». بۇل جەردە اڭگىمە ادامنىڭ ءوزى تۋرالى ەمەس، ادامنىڭ بويىندا جيناقتالاتىن ءبىلىم، داعدى، دەنساۋلىق، مىنەز، قۇندىلىق، مادەني كود سياقتى قاسيەتتەردىڭ كاپيتال رەتىندە قاراستىرىلۋى تۋراسىندا. «ادامي كاپيتال» - ادامعا ءتان، ادامعا قاتىستى، ادامنىڭ بويىنداعى الەۋەتتى بىلدىرەتىن ۇعىم.

ال «ادام كاپيتالى» دەپ جازعاندا، گرامماتيكالىق دەڭگەيدە «كاپيتالدىڭ ءتۇرى - ادام» دەگەن ماعىنا تۋىپ، ادامنىڭ ءوزىن زاتتاندىرىپ، كاپيتالدىڭ وبەكتىسى رەتىندە كورسەتكەندەي اسەر قالدىرادى. بۇل - جاي ستيليستيكالىق اعاتتىق ەمەس، ادامنىڭ قادىر‑قاسيەتىنە تىكەلەي قاتىستى دۇنيەتانىمدىق تۇرعىدان داۋلى تۇس. مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ەڭ جوعارعى ماتىندە ادامدى كاپيتالدىڭ ءبىر ءتۇرى ەتىپ كورسەتۋ - ونى قۇرالعا، رەسۋرسقا اينالدىرۋ قاۋپىن كۇشەيتەدى. ال «ادامي كاپيتال» ۇعىمى، كەرىسىنشە، ادامدى ءوز تۇلعالىق تۇعىرىنا شىعارىپ: «كاپيتال – ونىڭ بىلىمىندە، دەنساۋلىعىندا، مىنەزى مەن قۇندىلىعىندا، ياعني ونىڭ ادامدىعىندا» دەگەن قاعيداتتى بەكىتەدى.

ماسەلە تەك تەرميندە عانا ەمەس، ونىڭ مازمۇنىندا دا بولىپ تۇر. ۇزاق ۋاقىت بويى ادامي كاپيتال تۋرالى تۇسىنىك تىم تار بولىپ كەلدى. ول كوبىنە «ءبىلىم، بىلىك، داعدى، دەنساۋلىق» دەگەن تورتتاعانمەن شەكتەلىپ، ادامدى ەكونوميكانىڭ تەتىگى، ءوندىرىستىڭ «مايلانعان شىعىرى» رەتىندە عانا سيپاتتالىپ كەلدى. كىمىڭ ءبىلىمى مەن كاسىبي داعدىلارى كوپ بولسا،  سونىڭ ادامي كاپيتالى جوعارى، سونىڭ ەڭبەگى ونىمدىرەك، سونىڭ جالاقىسى ارتىق دەگەن قاراپايىم فورمۋلا ۇستەم بولدى. ادام - ەڭ الدىمەن ەڭبەك رەسۋرسى، ال ادامي كاپيتال - سول رەسۋرستىڭ ساپاسىن ولشەيتىن قۇرال دەپ ەسەپتەلدى.

بۇگىنگى تاڭدا بۇل فورمۋلا ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جويىپ، زاماناۋي سىن-قاتەرلەر الدىندا دارمەنسىزدىگىن كورسەتىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكت (جي) ەسەپ شىعارىپ، ءماتىن جازىپ، كود تۇزەپ، ءتىپتى كوپتەگەن كاسىبي مىندەتتەردى ادامنان جىلدام ءارى ءدال ورىنداي الاتىن زاماندا «ادامنىڭ قۇندىلىعى نەدە؟» دەگەن سۇراق وتكىر قويىلۋدا. ەگەر ادامي كاپيتالدى تەك اقپاراتتى وڭدەۋ، الگوريتمدى ورىنداۋ، ستاندارتتى تاپسىرمالاردى شەشۋ قابىلەتى رەتىندە تانىساق، وندا جي‑دىڭ كولەڭكەسىندە ادامنىڭ ارتىقشىلىعى دا، قۇندىلىعى دا قالمايدى. سوندىقتان دا قازىرگى ينتەللەكتۋالدىق، ساياسي، ەكونوميكالىق ديسكۋرس ادامدى ماشينالار ەشقاشان تولىق قايتالاي المايتىن قىرلارىمەن بىرگە قاراستىرۋعا كوشتى.

مىسالى، بۇرىن دۇنيەجۇزىلىك بانك ادامي كاپيتالدى «ادامداردىڭ ءومىر بويى جيناقتايتىن ءبىلىم، داعدى جانە دەنساۋلىق قورى، ول ولاردىڭ قوعامنىڭ ءونىمدى مۇشەسى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى» دەگەن مازمۇندا سيپاتتاپ كەلدى. مۇندا باستى ولشەم - ادامنىڭ ەكونوميكالىق ونىمدىلىگى، ياعني «قانشالىقتى ءبىلىمدى، قانشالىقتى ساۋ، سونشالىقتى ءتيىمدى جۇمىس كۇشى» دەگەن لوگيكا بولدى.

ال قازىر سول ۇيىمداردىڭ وزدەرى بۇرىنعى اياسى تار فورمۋلاعا جاڭا قاباتتار مەن قۇندىلىقتار قوسىپ جاتىر. سول دۇنيەجۇزىلىك بانك ءوز تۇسىندىرمەلەرىندە ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيانى «تەك ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن ەمەس، كەدەيلىكتى ازايتۋ، تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋ جانە نەعۇرلىم ينكليۋزيۆتى، ادىلەتتى قوعام قۇرۋدىڭ شارتى» رەتىندە سيپاتتايدى. ول ءۇشىن دۇرىس تاماقتانۋ، دەنساۋلىق پەن بىلىممەن بىرگە لايىقتى ەڭبەك پەن الەۋمەتتىك قورعاۋ دا قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس دەپ كورسەتەدى. ادام ەندى جاي عانا جۇمىس كۇشى ەمەس، الەۋمەتتىك قورعالعان، قۇقىعى ساقتالعان، قوعامنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە قاراستىرىلادى.

ەكونوميكالىق ىنتىماقستاستىق جانە دامۋ ۇيىمدارى ءوز ريتوريكاسىن بىلاي كەڭەيتتى: بۇرىن ادامي كاپيتالدى تەك «ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋ ءۇشىن قاجەت» ءبىلىم مەن داعدى ارقىلى تۇسىندىرسە، كەيىنگى قۇجاتتاردا «ادامنىڭ بويىنداعى ءبىلىم، داعدى جانە دەنساۋلىق ونىڭ جەكە جانە الەۋمەتتىك ال‑اۋقاتىنا، دەنساۋلىعىنا، ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنە، قوعامداعى سەنىم مەن بايلانىستارعا، جالپى ءومىر ساپاسىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار» رەتىندە كورسەتىلەدى. دەمەك، ادامي كاپيتال ەندى تەك جالپى ىشكى ءونىم ء(جىو) مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كوزى ەمەس، ادامنىڭ باقىتىنا، قوعامداعى بىرلىك پەن سەنىمگە، دەموكراتيالىق بەلسەندىلىككە ىقپال ەتەتىن كەڭ اۋقىمدى الەۋەت رەتىندە مويىندالۋدا.

عىلىمي ورتادا دا ءدال وسى بەتبۇرىس ءجۇرىپ جاتىر. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دجەيمس حەكمان جانە باسقا دا اتاقتى ەكونوميستەر ونداعان جىلدار بويى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىندە ادامنىڭ ومىردەگى تابىسى مەن مۇمكىندىكتەرىن تۇسىندىرۋدە IQ مەن ديپلومنان گورى مىنەز، تاباندىلىق، ءوزىن‑وزى رەتتەۋ، جاۋاپكەرشىلىك، سەنىمدىلىك، وزگەنى سىيلاۋ، ادامنىڭ ءوز جەكە باقىتى سياقتى قاسيەتتەردىڭ ءرولى وراسان زور ەكەنىن دالەلدەدى. ولاردىڭ ءتۇيىندى ويى - ادامي كاپيتال دەگەنىمىز تەك كوگنيتيۆتى تىرنەك داعدىلار (hard skills) ەمەس، سونىمەن قاتار ەموتسيونالدى كورنەك داعدىلار (soft skills), ادامنىڭ ىشكى رۋحاني قۋاتى، مورالدىق باعىتى، قۇندىلىقتارى، ومىرلىك ۇستانىمى مەن مادەني كودىنىڭ دا جيىنتىعى. بۇل قاسيەتتەر كوبىنە وتباسىدا، داستۇردە، قوعامنىڭ جازىلماعان ەرەجەلەرىندە، الەۋمەتتىك ورتالاردا، ونەر مەن ادەبيەتتە قالىپتاسادى.

سونىمەن، تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا، بۇرىنعى تۇسىنىك بويىنشا ادامي كاپيتالدىڭ وزەگى «ءبىلىم + دەنساۋلىق + داعدى» بولسا، قازىرگى تۇسىنىك ونى «ءبىلىم + دەنساۋلىق + داعدى + قۇندىلىق + مىنەز + مادەنيەت + رۋحاني الەۋەت» دەڭگەيىنە دەيىن كەڭەيتتى. ال جي داۋىرىندە ءدال وسى شەشۋشى قاباتتار ادامنىڭ ەڭ باستى باسەكەلىك ارتىقشىلىعى ەكەنى ايقىندالىپ كەلەدى. تازا تەحنيكالىق داعدىنى ماشينا قايتالاي الادى، ال قۇندىلىققا سۇيەنگەن شەشىم، ار‑ۇجدانعا نەگىزدەلگەن تاڭداۋ، مادەنيەتكە سۇيەنگەن جاۋاپكەرشىلىك - ماشينانىڭ ەمەس، ادامدىق قاسيەتتەرى مىقتى تۇلعانىڭ قولىنان عانا كەلەدى.

وسى شىندىقتىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ، كونستيتۋتسياداعى ادامي كاپيتالعا قاتىستى باپتى سول كۇيى قالدىرۋ - بولاشاقتىڭ تالابىن ەلەمەۋمەن پارا پار. تەرميندى دە، مازمۇندى دا تۇزەمەي، ءبىز ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىندا ادامدى ءالى دە «ەڭبەك رەسۋرسى» رەتىندە سيپاتتاۋدى جالعاستىرا بەرەمىز. ال جاڭا داۋىردە قازاقستانعا «ەڭبەك كۇشى» عانا ەمەس، ادامي كاپيتالى باي - قۇندىلىعى ايقىن، مادەني تامىرى تەرەڭ، جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى، جي‑دى ادامزات يگىلىگىنە باعىتتاي الاتىن تۇلعالار قاجەت.

سوندىقتان كونستيتۋتسياعا مىناداي پرينتسيپتىك وزگەرىس ەنگىزۋ تاريحي قاجەتتىلىك دەپ سانايمىن:

• بىرىنشىدەن، «ادام كاپيتالى» تىركەسىن «ادامي كاپيتال» ۇعىمىمەن الماستىرۋ;
• ەكىنشىدەن، ءتيىستى باپتىڭ ماتىنىندە ادامي كاپيتالدى تەك «ءبىلىم، عىلىم، يننوۆاتسيا» جيىنتىعى رەتىندە ەمەس، ادامنىڭ رۋحاني، مادەني، مورالدىق جانە ازاماتتىق الەۋەتىن دە قامتيتىن ۇلتتىق بايلىقتىڭ نەگىزگى تۇعىرى رەتىندە بەكىتۋ;
• ۇشىنشىدەن، جي داۋىرىندە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ادامنىڭ ماشينالارمەن باسەكەلەسۋىن ەمەس، جي مەن تەحنولوگيانى ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە، ادىلەت پەن تۇراقتى دامۋعا باعىتتاي الاتىن تۇلعا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالاتىنىن ايقىن كورسەتۋ.

باسقاشا ايتقاندا، كونستيتۋتسياداعى ءبىر عانا «ادامي كاپيتال» بابىنىڭ تۇزەتىلۋى - تەرميندى دۇرىس جازۋ عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ بولاشاقتاعى رۋحاني‑ەكونوميكالىق باعدارىن قايتا ايقىنداۋ قادامى. ادامنىڭ تۇلعالىق تۇعىرىن دۇرىس ايقىنداي الساق قانا جاڭا كونستيتۋتسيا قاعاز جۇزىندەگى قۇجات ەمەس، ادامدىعى مىقتى، قۇندىلىعى انىق، مادەنيەتى تەرەڭ قوعامنىڭ كەپىلى بولاتىن اتا زاڭعا اينالادى.

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن كەلەڭسىزدىك تۋعىزىپ تۇرعان تۇسى - ءتىل تۋرالى 9-باپتىڭ مازمۇنى. قازاق قوعامىنىڭ تىلگە قاتىستى ەكىگە جىكتەلۋى - ءتىل فەنومەنىنىڭ كوپقاباتتى، قۇرىلىمدىق تۇرعىدان كۇردەلى ءارى رۋحاني-مادەني تەرەڭدىگى بار جۇيە ەكەنىن اڭعارتادى. شىندىعىندا ءتىل - ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني كودىنىڭ ەڭ تۇراقتى قاباتى: وندا دۇنيەتانىم، قۇندىلىق، تاريحي جادى مەن الەۋمەتتىك تاجىريبە ساقتالىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ وتىرادى. سول سەبەپتى دە كونستيتۋتسياداعى قازاق ءتىلىنىڭ تۇعىرىن بيىكتەتكىسى كەلىپ، 9-باپتىڭ 2-تارماعىن الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتىپ جۇرگەن ۇلت جاناشىرلارى  ءتىلدى وزدەرىنىڭ اجىراماس ۇلتتىق يدەنتيفيكاتورى تۇرعىسىندا قابىلداپ، ونى جان-تانىمەن قۇندىلىق رەتىندە سەزىنەدى.

ال ەندى ورىس ءتىلىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى قولدانىستا قازاق تىلىنە تەڭەستىرۋدى كوزدەگەن كوپشىلىك قاۋىم بولسا تىلگە قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە قاراپ،  وزدەرىنىڭ ءدۇنياۋي قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋدى ىسكە اسىرۋدا. تاريحي تۇرعىدان العاندا ولاردىڭ جاعدايىن تۇسىنۋگە بولادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىس بولمادى. ناتيجەسىندە ۇلتى قازاق بولا تۇرا ءتىلىن بىلمەيتىن ەكى-ءۇش ۇرپاق كەلىپ ۇلگەردى دۇنيەگە.   رۋحاني تامىرىنان اجىراعان ءوز ۇلتىڭنىڭ ۇرپاقتارى قاجەت قىلماعان قازاق ءتىلىن وزگە ەتنوس وكىلدەرى قالاي قاجەت قىلسىن؟

الايدا، قازاق ءتىلىن قۇرمەت تۇتىپ، قازاقشا تازا سويلەيتىن وزگە ەتنوس وكىلدەرى دە مەملەكەتىمىزدىڭ ءار ايماقتارىندا جەتەرلىك. ولاردىڭ وزگە ادامداردان ەش ايىرماشىلىعى جوق، تەك ءبىر عانا ەرەكشە قاسيەتتەرى بار. ول  - رۋحاني تانىم تەرەڭدىگى. ولار قازاق تىلىنە قارىم-قاتىناس قۇرالى دەپ قانا قارامايدى. ولار قازاق ءتىلىنىڭ رۋحاني قۇندىلىعىن تانىعاندىقتان قازاق ۇلتىنا قۇرمەتپەن قارايدى.

قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە قازاق ءتىلى تەك قازاقى ورتادا عانا قاجەتتىلىككە يە بولادى. ال ەندى وزگە ەتنوس وكىلدەرى مەن حالىقارالىق ورتالاردا قازاق ءتىلى وزگە تىلدەرمەن باسەكەلەسە المايدى. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن ونىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنا دەگەن تابيعي سۇرانىس تۋدىرۋى قاجەت. ال ول سۇرانىس تەك قانا قازاق ءتىلىنىڭ رۋحاني الەۋەتى اشىلعاندا عانا تۋادى. تابيعي ەمەس، ماجبۇرلىكتەن تۋدىرعان سۇرانىس كوپكە ۇزامايدى، باياندى بولمايدى. ماجبۇرلىكتى اتا زاڭ تۇگىلى نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ بارلىعىنا كۇشتەپ كىرگىزىپ قويساڭ دا قازاق ءتىلى تىرىلمەيدى.

مىسالى ديماش قۇدايبەرگەننىڭ داۋىسىنىڭ قۇدىرەتتىلىگىنە، ءانىنىڭ سيقىرلى اۋەزدىلىگىنە دەگەن سۇرانىس الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندەگى وزگە ۇلتتاردىڭ ەركىسىز، شىن ىقىلاستارىمەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋلەرىنە تۇرتكى بولىپ جاتقانىن كوزىمىز كورىپ جاتىر. سول سياقتى قازاق ءتىلىنىڭ رۋحاني الەۋەتىن وزگە ۇلتتار ەمەس، الدىمەن ءوزىمىز اشا الساق، قازاقستاندىقتار تۇگىلى بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى ەركىسىز قازاقشا ۇيرەنۋدى ماقسات قىلادى.

قازاق ءتىلىنىڭ قۇدىرەتى وزگە تىلدەردە جوق رۋحاني الەۋەتىنىڭ شەكسىز تەرەڭ تۇڭعيىق ەكەندىگىندە. ءان الەمىندەگى ديماشتىڭ داۋىس دياپازونىنىڭ كەڭدىگىندەي، قازاق ءتىلىنىڭ دە  رۋحاني تەرەڭدىگى شەكسىز، تەلەگەي تەڭىز. ءتىل عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ابايتانىشى ابىز مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى اتاپ وتكەندەي، بۇل - مىڭجىلدىقتار بويى قازاق دالاسىنىڭ وركەنيەتتىك وزەگىن قۇراعان الەمدە تەڭدەسى جوق تۇتاس رۋحاني ىلىمدەر جۇيەسى. ونى كەش قولعا الدىق، ەندى عانا دامىتىپ جاتىرمىز.

قازاق تىلىندەگى وسى مۇرا قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ارتىقشىلىعىنا اينالا الادى. سەبەبى جي-ءدىڭ دامۋى رۋحاني قۇندىلىققا دەگەن سۇرانىستىڭ تابيعي تۇردە تۋىنا جاعداي جاساپ جاتىر جانە ول وتە قاۋىرت ىسكە اسۋدا.

ەندەشە ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ءبىر-اق نارسەگە كەلىپ تىرەلەدى: وركەنيەتتى ەل بولۋ - ۇرانمەن ەمەس، مىقتى كونستيتۋتسيامەن ولشەنەدى. ەگەر كونستيتۋتسيادا ادامي كاپيتال تەك “بىلىم–عىلىم–يننوۆاتسيا” دەڭگەيىندە ەمەس، ادامنىڭ رۋحاني، مادەني، مورالدىق جانە ازاماتتىق الەۋەتىن قامتيتىن ۇلتتىق بايلىق رەتىندە ناقتى بەكىتىلىپ، ونىڭ ومىردە ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تەتىكتەرى ايقىندالسا، قازاقستاننىڭ دامۋ باعدارى دا بەرىك نەگىزگە تۇسەدى.

ال ادامي كاپيتالدىڭ ەڭ تەرەڭ وزەگى - مادەني كود، ونىڭ دارياسى - قازاق ءتىلى. ءتىلدى تەك قاتىناس قۇرالى رەتىندە قالدىرماي، ونىڭ رۋحاني الەۋەتىن اشۋعا جاعداي جاسالعاندا عانا تابيعي سۇرانىس پايدا بولادى: ماجبۇرلەۋمەن ءتىل تىرىلمەيدى. سوندىقتان ادامي كاپيتالعا قاتىستى باپتار دۇرىس ايقىندالىپ، ولاردىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋى قورعالاتىن كونستيتۋتسيا ورنىقسا، قازاق ءتىلى دە ءتىرىلىپ، رۋحاني گۇلدەيدى، ۇلتىمىز دا وركەندەپ وسەدى. وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا ەنۋ دەگەنىمىز - ادامدىق تۇعىرى بيىك قوعامدى اتا زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىپ، سونى ومىردە بۇلجىتپاي ىسكە اسىرۋ.

ەرۇلان اسەنتايۇلى

Abai.kz