Shal Qaragerge qamshy basty. Tórt qyrly kelgen segiz órmeni tәnine tiygizbey jýretin januar qojayynynyng qatty ashuly ekenin sezgen. Sezgen de siltegen. Silte januar! Ashuly aqsaqaldyng janarynan jasyn sorghalata aiyzyn qandyrshy bir! Qart shynynda da týtigip, әri jylap kele jatyr. Ýnsiz. Núry taya qoymaghan janarynan parlaghan jasty jel ilip әketude. Parlasyn! Býgin parlamaghanda qashan parlamaq? Kóz jasy nege kól bolyp, kól suy әlemdi nege qaptamaydy? Qaptasa, shang basqan qara jer shyndarday tazarar edi. Tazarary sózsiz.

Taudan qúlaghan qart Týrgenning shatqalyna ilikti. Shatqal ishi qarakólenkelenip, jazdyng úzaq kýnining keshi qashanghy әdetimen kesheuildep kele jatqany bayqalady. Qarash qúz-shyndarynyng bastary kókjiyektegi kýnning songhy sәulesimen shaghylyp, sugharylghan almastay jalt-júlt qaghady. Jalghyz ayaq soqpaqpen Qarager de soqtyrtyp keledi. Toghy tarqaghan qúr attyng taghaly tabandary tiygen tastardan ot jarq-júrq ete qalady.

Adam da, at ta asyghys...

Qart qansha asyqsa da auylgha týnning bir uaghynda jetetinin bildi. Qalyng shyrsha jamylghan tau ishi kýngirt tartyp, keshki salqyn leppen suynyp, býkil ólke suyq tartqanday. Qarttyng da kónilin belgisiz yzghar qaryp, jan dýniyesi qúlazyp keledi. Ótken oigha oralghan sayyn týtikken ashu tarqap, sabyrlylyq biyley bastaghan. Sabyrlylyq sony – sergek sana. Qaragerding de basyn tartyp, jol jorghagha týsirgen. Jylqy da iyesining yghyna jyghyla jez tanday qamshygha qarap qoyady. Qaytsin esti januar! Tәnine jylan qamshy tilin tiygizbeuge ýirengen ghoy. IYesining anda-sanda ashugha minetininen syralghy. Synaptay syrghityny da sodan bolsa kerek.

At ýstinde janaryn algha tigip, siyrek kirpik qaqqan qart qyrany turaly jýregi syzday oilap keledi. Búl qyran kókiregindegi kóp oiyn qozghady-au... Qozghasyn!.. Qyran ghoy. Qyran. Alataudyng aqjaghaly edi. Aqjaghal. Qart jetkenshe aman bolsa bolghany. Ar jaghyn kórip alar. Aman bolugha tiyis! Tekti qyran túqymy.

Orta jaylaudan ai-kýnning amanynda at terletip kele jatqan qart qúsbegi. Qúsbegi Esbol. Qúsbegilikpen ainalysqan búl auyldaghy jalghyz jan. Búghan deyin bir adam bolghan, ol qazir joq. Iz-týzsiz joghalghan. Ol ózi soghystan keyin bolghan oqigha... Odan beri de qay zaman? Alataudyng basynan qanshama ret qar kóshkini syrghymady? Adam ómiri jalghasa beredi eken. Ómir ólmek emes. «Mandayyna jazghandy kórmey – ólmeysin» deushi edi ýlkender. Bәri – beker. Beker!

Beker bolmasa Erbol qúrdasy búl dýniyede jer basyp jýrmes pe edi?! Soghys súrapylynan aman-esen oralyp, bir-aq kýnde ghayyp boldy. Mәngilikke ketip bara jatqanyn bilgen joq-au sol shaqta. Bilgen joq. Búl da bilgen joq... Ol ras! Qansha әurelengeninmen qaytyp keler-kelmesindi bilmes edin, qansha sәuegeylengeninmen bolashaghyndy boljay almas edin. Taghdyrdy boljap, ómirge sәuegeysy almaysyn. Ómir degen myna Alatau bolsa, taghdyr sol taudyng qúzdarynan qúlaghan kóshkin. Kóshkin keyde jolyndaghyny tamyrymen qosa qoparyp, juyp-shayyp ketedi. Myng adamnyng taghdyry da, bir adamnyng taghdyry da kóshkinge úqsas. Kóshkinning qauiptiligi de osynda... Tauda kóshkinnen saqtan! Kóshkinge kezige kórme, tosqauyl túra almaysyn.

Esbol qartty qonyrlap týsken keshtey, birtindep kelgen oy aghyny shyjymdap óz túnghiyghyna tarta berdi. Qarager de jol jorghalap keledi. Inir qaranghylyghy qusyra bastaghan tau-lar ghana týksiyinki. Týn balasynda toryqqan janday týnere qalatyn qaraghayly kókbúira orman. Kózge iliner atauly qarauytynqy. Salbyraghan tau týni tayau. Tau ishi tynysh. Aragidik shaqyrghan bayghyz ýni, sarqyraghan su saryly ghana tynyshtyqty bóluge tyrysady. Bóten-bastaq dauys joq. Aspan tórinde júldyzdar tuuda. Olar da kóbeye, jaryghy molaya týsken.

Týndi betke ala suyt kele jatqan salt atty qarttyng týri órt sóndirgendey týnere týsip, qabaqtary tau biyikterindey týksiyip alghan. Qúrdasy Erboldy... soghystan keyingi sol jyldardy oilap keledi. Qazagha úshyraghan Qarabas qyrandy eske alyp keledi... Sol bir jazyqsyz japa shekken jandy búl qansha ret eske almady? Erbol qúrdasy múnyng oiyna mәngi oralghy boldy. Ol qaytyp oralmady...

Orala almady! Soghystan oraldy, «ol jaqtan» oralmady.

Ol ekeui soghysta birge bolmasa da, soghystan auylgha bir kýnde oraldy. Ekeui de jas. Samaylaryn kýzgi shóp basynday qyrau shalghan. Esboldyng jenil jaralary bolmasa, on eki mýshesi sau. Erbol ong qoldan aiyrylghan. Talay eldi shulatqan ong qol. Talay er jigitting mysyn basqan ong qol – joq. Qol bolghanda qanday? Erbolgha ghana tәn tabighattyng syiy. Atan ógizdi mýiizinen búrap jyghar ong qoldan sholtandaghan túqyl ghana. Oghan da shýkir! Biraq bir qol degen ne, tәiiri! Er jigitting basy aman bolsyn!

Tughan elge kelgen song Esbol ýilendi de, ógiz arba jegip, malshy bop ketti. Soghystan keyingi aryq-túryq auyr kez. Mal ishi – molshylyq. Múnyng qolynan keletin de osy. Iship-jeuge de qysylmaysyn. Qazirgidey emes, jer ken. Aldyna mal salghan song auzyng aqqa da tiyedi. Sonymen Esbol qoyshy bolyp shygha keldi. Óz isine tiyanaqty ol az uaqytta «atqaminerlerdin» de auzyna ilikken. Kýieui soghysta opat bolyp, jastay jesir qalghan Qanipa da búghan riza! Qyryq altynshy jyly túnghyshy Jenis dýniyege kelgen. Ómir óz arnasyna aunaghan búlar ýshin.

Jaz – jaylauda, qys – qystauda qúrdasy Erbol soghyp ketip túrady. Soghystan kele ol sayatshylyq jolgha týsti. Kegen jaqtan sary qasqa at alyp keldi. Alataudyng aq iyq shyndaryn ay sharlap jýrip qara barqyn býrkit balapanyn úyasynan aldy. Sol balapan basyna pәle bolaryn ol oilaghan joq-au! Oilaghan joq!..

Aulaghan anynyng teri-tersegin ókimetke ótkizetin. Ýilene de qoymady. El ishinde erkek kindikti az. Jesir kelinshek pen boyjetken qyzdar barshylyq. Biraq ol auylda eshkimge moyyn búryp, qozghalghan joq. Bir esepten onysy da dúrys boldy. Ýilengende qayter edi? Artynda taghy bir shanyraq anyrap qalghanday eken... Auyl arasynda: «Erbol Baqty jaqta bir kelinshekke barady eken. Kelinshek jesir kórinedi... E, bәse, neghyp bizge kóz qyryn salmaydy desek, sol eken ghoy sugharyp jýrgen. Átek bolmaghanyna shýkir desenshi!.. Sógetining súlularyna da sol kerek...» - dep, sypsyng ósek te shyqqan-dy.

Esbol birde osynday jel sózdi qúlaqqaghys etkeninde:

«Sen ne, perishte ghoy dep pe eng meni. Mening de pendeligim bar shyghar» dep zilsiz kýlgen Erbol. Sodan keyin Esbol ol turasynda sóz qozghamaghan. Erbol jaq ashqan emes.

Erboldyng sayatshylyghyn әrkim әrqily úghatyn ol kezde. Soghystan songhy uaqyt qoy... Bala kezinen an-qús dep auyryp, tau býrkitindey tau-tas pen orman-toghaygha baulynghan jan dýniyesin dәl qazir bógde kóz qaydan úqsyn?.. Adam jany – júmbaq... adam tәni – salmaq. Sayatshylyqty kózben kórip, kónilmen sezinu qajet. Ol – kәsip emes – óner. Ónerding ishinde de óreni. Ózeging órtense de óreng jetpes, qyranday kirpiyaz óner. Ónerding serisi, tolghauly torysy.

Al seri janyn qay zamanda da halqynan basqa jandar týsinbegen... Búl da bayybyna bara almaghan, baru ýshin bastan keshu kerek... Erbol ómiri de sonday.

Elu birding kóktemi edi... Tau baurayynda Esbol qoy tóldetip jatqan qarbalas uaq. Kókek aiynyng qyzghan shaghy. Bir kýni kolhoz tóraghasynyng shabarmany kelip, NKVD shaqyrtyp jatyr dep, auylgha asyqtyryp alyp jóneldi. Keshtetip jetti búlar. Kolhozdaghy mekeme ýiine at basyn tiregen. Tórgi bólmede tórt adam otyr. Ýsheuin tanymaydy. Esboldyng aman-saulyghyna eshqaysysy jauap qatqan shoq. Jaqynda ghana kolhoz tóraghasy bop kelgen aryq adam ýnsiz shyghyp ketti. Búl ýsheumen jalghyz qalghan.

– Erbol Shormanovpen sen soghystan bir kýnde kelip pe edin? - dep, ýstelding ar jaghynda otyrghan birinshi bop til qatty.

Qapelimde Esbol sasyp qalghan. Jyltyraghan qara hrom etigi ashyq ýstel astynan kórinip otyrghan әlgi adam qara mauyty kiytelining tósindegi qos qaltasynyng birinen әldebir qaghazdy ýstel ýstine qoydy da, múnyng qarsy aldyna otyruyn talap etip, súraghyn qaytalady.

– IYә, bir kýnde, - dedi Esbol bos oryndyqqa otyryp jatyp.

Ýstelding eki basyna jaqyn, múny ortagha ala ekeu qalghyp otyr. Múnyng bar-joghynan beyhabar sekildi kirpikterin tómen týsirip, kónil de audarmay, nazar da salmay nemqúraydy maujyraydy.

– Qalaysha, qanday sebeppen birge keldinder? - dep anau súraghyn jalghastyrdy.

– Qalayy nesi? Soghystan kele jattyq qoy, - dedi Esbol tanyrqap.

– Sen anqausyma. Ekeuing bir jerde soghyspaghandaryn, bir kýnde bosap shyqpaghandaryng maghan belgili. Onyng ýsh ay boyy jolda jýrgenin de bilem. Esbol Túrysbekov, sen eshteneni jasyra almaysyn. Súraqqa jauap ber: nelikten bir kýnde oraldyndar? - dep, bir súraghyn shegeley týsti hrom etikti.

– Týsinsem búiyrmasyn. Men ony audan ortalyghynda jolyqtyrdym. Auylgha asyqpasa, onyng da sebebi bar shyghar. Ony múnda kýtetindey jary da, jaqyny da joq. Ekeuimiz bir kýnde tuyp, tel ósken qúrdas ek. Soghystan aman-esen kele jatqanymyzgha, Jenis qúrmetine, esen-sau oralghanymyz ýshin dep әskery saltpen sylqiya toyyp alghanbyz. Onda túrghan ne bar? Qashqyn emespiz ghoy... Jenis jauyngerimiz! - dep, Esboldyng boyyn qyzbalyq kerney bastady.

Shalqayyp otyrghan ekeu oryndarynan qozghalyp qoydy.

– Aha-a-a!.. Demek, onyng qashqyn bolghany ras qoy. Áytpese, sening auzynnan múnday sóz shyqpas edi. Kýtkenim de osy edi. Osy sóz... qashqyn....

– Qaydaghy qashqyn? - dep, Esbol sózin bólip jiberdi. – Otany ýshin on eki mýshesining birin berip kelgen adamdy qashqyn ataugha qalay auzyng barady?!

– Jә-jә! Aptyqpa! Mýmkin ol әdeyi kestirgen shyghar. Kimning kim ekenin bilemiz... Sen onan da mynany ait, - dep, súraq alyp otyrghan boyyn tiktedi. – Shormanov sening ýiinde qonyp jýredi eken ghoy.

– IYә.

– Ekeuing dossyndar...

– ...әri qúrdaspyz.

– Olay bolsa, ol senen eshtemeni jasyrmaydy emes pe?

Esbol ýndegen joq. Sóz sonyn kýtti.

– Gospitalida qay jerde jatqanyn sen, әriyne, bilesin. Gospitalidan shyqqan song ol qayda jýrip, qayda qoyghanyn aitpady ma?

– Joq. Ol aitqan joq, men súraghan emespin.

– Óte jaqsy. Óz izin, óz isin jasyra biletin әkki. Men sezgem. Jau degen ýnemi jasyryn jýruge tyrysady... - dep, tergeushi miyghynan kýldi, – bәribir әshkerelenesin!

– Qaydaghy «jaudy» aityp otyrsyz? Jauyng kim, Erbol ma?

– Túrysbekov, sening sharuang bolmasyn! Orynsyz jerge aralaspa, ózindi ainaldyrarmyn qajet bolsa... Súraqqa tynysh jauap ber! - dep yzbarlana qaldy qara mauytty gimnasterkaly. – Sening «dosyn» – Shormanov Batys Ukrainada gospitalida jatqan. Jarasy, yaghny kesilgen sholaq qoly jazylar-jazylmastan qashyp ketken. Gospitalidan qashyp ketken son, ýsh ay boyy qayda jýrgenin eshkim bilmeydi? Jenisten keyin nege qashqan? Qylmysym әshkerelenedi dep qoryqqan.

– Taghy qanday qylmys? Qylmysy nesi? - dedi shyday almaghan Esbol. – Jenisten keyin tughan jerine asyqqan da.

– Asyqsa, ýsh ay qayda qanghyp jýrgen? Jo-oq... Búl jerde basqa mәsele... Áskery komissariatta otyrghan ashyq auyzdardy «Aqtóbede, Oralda boldym» dep op-onay jer soqtyryp ketken. Bizdi múzgha otyrghyza almaydy. Anda-mynda boldym dep syrghaqtaghan sózining syryn ashamyz. Biz aqymaq emespiz... Mýmkin onyng gospitalidan keyin Batys Ukrainada alasúrghan benderalarmen birge bolghanyn biletin bolarsyn?

– Bandera degen ne? Qaydaghy joqty qaydan shygharasyz? Estigen emespin.

– Estimesen, esti. Bendera – soghystan keyin Ukrainada halyq qanyn tókken ukrain nasionalisteri. Últshyldar. Jiyrmasynshy-otyzynshy jyldary Qytay asyp qashyp ketken, kete almaghandary «halyq jauy» retinde atylghan keshegi alashordashylar sekildi... Shormanovtyng benderalarmen bolghan-bolmaghanyna kim kepil? Kepil joq. Demek, onyng bolghany da anyq.

– Joq! Senbeymin! Jalghan! Ol – adal jigit, - dedi Esbol esi shygha.

– Sen-senbe – fakt! Sening sózing dәlel emes, Túrysbekov! «Orel», «Volinyi», «Chernyy berkut» degen sózderdi Shormanovtyng auzynan estigen joqsyng ba?

– Joq! Joq!

– Iship jýrgende she? Iship jýrgende aitady deydi. Ukrain nasionalisteri jóninde eshteme byqsytpady ma? Jasyrma, Túrysbekov! - dep qadala týsti qara etikti.

– Joq! Joq! Joq! - dep aiqaylap jiberdi. – Ol – qúsbegi ghoy.

– Mine, mine! Ol tegin býrkitshi bolyp jýrgen joq. Qúsbegi boluynda mәn bar. Býrkitshi, anshy atyn jamylyp, tau arasynda qyrghyz ben qazaqtan qashqan-pysqandardy úiymdastyryp jýrmegenin qaydan bilesin?.. - dep, aqsúr tergeushi synay qarady. – Qazir adamdargha senuge bolmaydy. Soghystan oralghaly esh jerde júmys istemegen, anshymyn dep eldi aldap jýr. Kolhoz tóraghasyn adam qúrly kórmeydi. Nege ýilenbeydi? Nelikten kýieui iz-týzsiz, habar-osharsyz ketken jesir kelinshekting ýiine qonady? Búghan ne demeksin, Túrysbekov?.. Shormanov ol jesirding kýieuining qayda ekenin biletin shyghar. Soghystyng basynda jesir kelinshekting kýieui de Ukraina jerinen ýiine hat jazghan ghoy. Sodan beri habarsyz. Mýmkin kýieui Batys Ukrainada benderalarmen birge bolyp, búghan kezikpegen de shyghar... Bilmeymin deysing – bilmeysin! Ang – jymyn, jau – dymyn sezdirmeydi. Bәribir moyyndaydy ol. Moyyndatamyn!

– Ótirik! Mýmkin emes. Jala!.. Senbeymin men, senbeymin! - dep Esbol yshqyna ornynan atyp túryp ketti.

Eki jaghynda úiqyly-oyauday qalghyp otyrghan qara kiyimdi ekeu Esboldy shap berip, kýshpen qayta otyrghyzdy.

– Jala emes, jalghan emes – shyndyq. Ol jau... Kolhoz predsedateli sen sekildi perghauyn emes qoy. Onyng aitqany – aqiqat! - dep zildendi tergeushi. Óni quqyl tartqan.

– Sonda kuәgering kolhoz predsedateli me? Keshe kelgen ol qaydan biledi eken?

– Onda sharuang bolmasyn! - dep aqyryp jiberip, tergeushi ornynan túryp ketti. Boyy symday tartylghan. Áli jas. Qyryqqa kele qoymaghan. – Shormanov degende shygharda janyng basqa. Onymen ózing de sybaylas bolarsyn. Sybaylas desem qaytesin?! – Esbolgha synay qarady. – Óning búzylyp ketti me? Solay... janyng alqymgha kelgende jaqynyndy da jaghasynan alasyn... Jә-jә! Seni de teksergem: eki ret «Qyzyl júldyz» ordenimen, birneshe medalidarmen nagradtalghan ekensin. Shormanov sekildi jau tylynda partizan bolmapsyn. Ótkening kólenkeli emes. Kolhoz predsedateline rahmet ait!.. Sol saugha súraghanday bolghan son... aldynda halyq maly bar ekenin, kóktemgi tóldetu kezi... Aldyna salghan malyng aman. Predsedatelinning kózqarasy jaqsy... – Eskertemin degendey kózining úshymen qarap qoydy.

– Shormanov ta medalimen nagradtalghan ghoy. Ukrainada partizan bolghany aiyp pa? Qorshaudan qútylghan son, partizan otryadyna tap bolghan ghoy, - dedi Esbol kýmiljiy.

– Partizandargha qanday maqsatpen qosylghanyn sen bilmeysin. Ol «zaverbovannyi» bolyp qosylghan, - dep tergeushi ornyna kelip shalqaya otyrdy. – Ol qazir Almatyda «demalyp» jatyr.

– Qaytip?.. Qalaysha?.. - dep, Esbol ózine-ózi sóiley berdi.

...Sol týni Esbol Túrysbekov qúrdasy Erbol Shormanovty oilay keri qaytqan. Týn tastay qaranghy. Kózge týrtse kórgisiz. Aspan әlemin aiyru qiyn: jerge jaryq sәulesin týsiretin júldyzdar joq. Bәri de jasyrynyp qalghanday. Tónirekti tútas tútyp, býrkittey býrip alghan búlt.

Tylsym qúshaghyna toghytqan týnnen ay men kýnge shaghylysar tәkappar shyn-qúzdar da qorghalaghan. Albastyday basqan auyr týnde eki iyinindi kótertpestey belgisiz bir kýsh bar. Osy basyp túrghan belgisiz kýshting yrqyna kóngen bar mang barlyghy ishten tynyp, jarylyp ketetin jaraday syzdap, әldeneni kýtip jatqan sekildi. Álde, kóktemning quatty nayzaghayy oinaytyn nóserin kýtti me?.. Álde, qalyng qara búltty ydyrata quatyn kóktem dauylyn kýte me?.. Áyteuir, tabighat talaghy tars aiyrylatyny aqiqat. Onyng da óz mezgili bar. Ózine ghana ayan. Bәlkim tang qaranghysynda... bәlkim tang rauanynda...

Búl kezde Esboldy aisyz týnde basqa bir ashqaraq oilar qamap kele jatty. Ne úshy, ne týiini, ne baylamy joq oilar. Auyl oryn tepken jazyq dalamen úshtasqan tau etegi – Týrgen shatqalynyng auzyna ilikkende, aldynan taudyng yzgharly lebi lap qoyghan. Sonda ghana suyq lep sergitkendey әser etken. Kókiregin kere tynystady, biraq ar jaghy tynshymady... Shatqaldy qúlday soghyp túratyn kәdimgi suyq lep. Túla boyy tamúqqa týskendey bir ysynyp, bir suynyp, jon arqasyn jylan jorghalap ótkendey múzdatyp, súp-suyq terdi mandayynan shyp-shyp shygharyp, qaraday qysyltqan dalanyng auyr týninen qútylghanyna quanatynday búl. Jo-o-oq. Quanysh emes búl. Jay ghana adam sezimin selt etkizetin tabighat samaly ghoy. Sansyraghan sanandy sergitetin samal. Tau samaly. Yzgharly samal.

Keshe ghana osy bir samalmen Erbol ekeui birge tynystap edi-au! Býgin ol – «jau». El aman, júrt tynyshta qaydaghy jau?! Diyversiya... diyversiya úiymdastyrghaly jýr. Kimmen? Aydalada mal baqqan múnymen be? Qyrghyzdar men qazaqtar... jo-jo... atama auzyng kýigir! Qylghan qylmys, jazghan jazyghy joqtyghyna – aq bas Alatau, qara bas qyrany kuәger. Qyran demekshi, Qarabas qyranynyng taghdyry ne kýide eken? Aqshulan bórige de aiqasqa týsken aituly aqiyq edi!.. Qaydaghy bir qústy esine alghanyng ne, naqúrys!

Bar pәle kolhoz tóraghasynan kelgen. Bәrine kinәli sol! Predsedateli týlki terisin súraghan eken. Erbol bermey, ekeui it jemegendi jesipti dep, kórshi otyrghan shopan aityp edi. Jel túrmasa, shóp basy qimyldamaydy... Bәrinen de әlgi ýsheuining Erbol jayly qaydaghy-jaydaghyny qiystyryp soghatynyn qarashy! Joqtan bar jasap, jauyrdan jaba toqugha sheber-aq. Qalay da «jau» degen jalany jabu, tilindi tistetip otyryp tanu. Áytpese búl ekeuining ómirleri ózektes, taghdyrlary tamyrlas... Otyz ekining azuyn bilegen ashtyghynda Esbol әke-shesheden, Erbol jalghyz anasynan aiyrylyp, qayyr tilep, Almaty asyp ketken. Kók bazarda kóringenge kóz satyp jýrgeninde әldebir qayyrymdy jannyng qolyna týsip, pansionat panalaghan. Keyinirek pansionattan da birge qashyp ketti. Taghyday tauda tuyp, tauda ósken olar qaydan túrsyn. Bir-aq kýnde joq boldy.

Auylgha ayaq basyp, taban tiredi. Ashtyqtyng azabyn arqalaghan, tigerge túyaq qalmay túralaghan el ensesin әli kótere almaghan kez. Keshegi qalyng elding irgesi irip, qanaty sógilip, at-kóligi bar júrt auyp, seleudey seldir tartyp, ashtan ólgeni ólip, ólmegeni – balapan basyna, túrymtay túsyna qanghyp ketken uaq. Esbol tam-túm qalghan tuystaryna túraqtady da, tughan-tuyssyz túldyr qalghan Erbol әrkimning ýiinde jýrip, keyinnen anshylargha ilesip, Alatau kezip, arqar atyp ketken. Sayatshylyqqa ýirendi. Tabighat boyynan raqat tauyp, lәzzat aldyrghan sayatshylyqty óner tútyp, qystyng kózi qyrauda salburyndy múrat etti. Ol kezde Erbol basyna sayatkerlik saqina bolar dep kim oilaghan?..

...Býgin de Esbol qartty ótken-ketken ómildiriktep alghan. Ótkenge oralu – ózindi tanu, ózgeni tanu. Ótkenning bәri ókinish emes. Kesheging arqyly býginindi týsinetining belgili.

Býgin de týn. Týn ortasy. Tónkerilgen alyp qazanday aspan ayasynda shýpirlegen júldyzdar: bәri de sәule shashady. Tek, aq jolaqtana shanytyp Qús Joly jatyr... Býgingi týnde de Esbol jolda. Jol úzaq. Oy da úzaq... Jyldar jyljyghan sayyn uaqyt kóp nәrseni úmyttyrady eken. Tipti soghystyng kóp sәtteri kómeski tartqan. Biraq elu birding kóktemi men adam taghdyry bir sәt shyqqan emes. Keyin Erbol aqtaldy da. Biraq Esbol miynyng bir búryshyn yzghar qaryp túratynday. Sol bir týni ózinen jauap alghan jandardy da búl әli kýnge bilmeydi... Suyq sóz... Suyq yzghar... Osy bir suyq sezim sónbey-aq qoydy. Búl sezim, bәlkim, sol týni Týrgenning shatqaly auzynan qarsy alghan yzgharly lepten bastau aldy ma eken? Qaydam!

Qart Qaragerimen shatqal ishinde әli keledi. Týn. Aysyz aspan kókpenbek, túp-túnyq. Gauhar jýziktey jyltyldaghan kóp júldyzdar. Taular túnghiyq týbine batyp shyqqanday shymqay kók. Manay kózge kómeski shalynady. Jol tanaby – jolaq. Tynyshtyqqa úiyghan tabighat bóbegin әldiylegen besik jyrynday birqalypty sarqyraghan tau suy.

Qart tereng de ken, ashy ishektey shúbalghan shatqal auzyna tayau qalghanyn sezdi. Sezdi de bayau kele jatqan Qaragerdi tebinip qoydy. Qarager ayannan jol jorghagha auysty. Shatqal auzynan jazyq dala bastalady. Ary qaray tas jol. Atynyng bauyryn sonda jazbaq qart.

Osydan bir júmaday búryn Narynqol jaqtaghy aghayynyna topyraq salugha Qaragermen attanghan. Býgin... tuh, týn ortasy auyp ketken eken ghoy... keshe týs qayta oralghan-dy. Kelse, kiyiz ýiding aldynda «әtkenshek» teuip, «jeldep» otyratyn qyrany joq. Ózining de qyrany emes. Nemeresiniki. Osydan ýsh jyl búryn keshegi Narynqol jaqta qaytys bolghan aghayyny: «Qartayyp qaldym. Búrynghyday densaulyghym joq. Nemerenning qúsqa degen qúshtarlyghy bar eken. Óz túqymymnan onday eshkimdi bayqay almadym!.. Myna qara bas balapandy jaqynda Han Tәnirining bir biyiginen alyp edim. Qaysaryna tartu ettim! Tyrnaghy tolymdy, túmsyghy qandy qyran baptaghan qúsbegi bolsyn!» - dep, ózi birge erip kep, Esbol men nemeresin bir aiday qúsbegilik syryna qanyqtyrghan.

Balapan kýninen qyran qart pen Qaysardyng sylap-sipauymen bapqa týsken. Moyyn túsy aqshyl bolghannan Aqjaghal atap edi Esbol qart. Minezi mindi: qart pen baladan basqany bótensinip ósken. Tamaqty tandap jeytin kirpiyaz. Ashulanshaq. Shataq. Jemi kelispese, loqsyp qúsyp tastaytyn da, qatty auyryp qalatyn. Ondayda kýtim kerek.

Sonau asharshylyq jyldarynda Qytay asyp, keyin tughan jerge qayta oralyp, Narynqol manyn mekendep qalghan aghayyny bir kelgeninde: «Aqjaghaldaryng tekti qyran eken. Qyrannyng qiqar minezdisi – bekzattyqtyng belgisi. Kele-kele qasqyrgha salugha jarap qalar. Ázirge jas» degen edi. Býgin nemeresi ekeui talay týlkige salghan qyran joq.

Kelini iymenshektep otyryp bar jaydy bayan etti...

Qart kelerden ýsh-tórt kýn búryn atqa minip, myltyq asynghan ýsh adam ýige týsipti. Shәi-pәi, qymyz ishken song býrkitti alyp ketuge kelgenderin aitady. Kelini bermeymin degen eken, tartyp әketemiz, «Anshylyq biyleti» de joq shaldyn, kerek bolsa, «Qyzyl kitapqa» engen qústy qolda ústaghandaryng ýshin 500 som aiyp salam dep qoqilanyp, alyp ketipti. Ketip bara jatyp: «Eger meni izdese, shal auylgha kelsin; audannan auysyp kelgen ohotinspektor Amanjolov bolamyn, býrkitke Almatygha baryp rúqsat qaghaz alsyn; qúsy qaytarylmaydy, qajet bolsa zooparkke ótkizemin» deydi aighaylap.

Múny estigen qart ýnsiz tilin tistep, qany basyna shauyp, kelinine eshteme aita almay búrylyp ketken. Malda jýrgen jalghyz úlyna da yzasy keledi. Qalay qany qaynamasyn? «IYesiz ýiding iyti ýrmestin» keri ghyp kópe-kórneu zorlyqpen әketken. Bir amalyn taba almay túrghanda jaylaugha aiyna eki-ýsh keletin avtolavka kórinbesi bar ma. Kókmaysany japyra jetken magaziyn-mashina kilt toqtady qasyna.

Kabinasynan sekirip týsken nemeresi Qaysar:

– Ata, nege berdiniz býrkitti? Nege? Ne jazyghy bar edi? - dep, qartty qúshaqtay aldy. Aghyl-tegil jylaghan qalpy: – Meni nege kýtpediniz, ata? Mening qyranym ghoy... - dey bergen.

– Qoya ghoy, qúlynym, qoya ghoy! Alyp kelem, qúlynym, qoya ghoy! Alyp kelem, qúlynym, alyp kelem! Jylamashy, qúlynym! - dedi qart kemsendey.

– Aqjaghaldy óltiretin bolypty olar, ata! Oghan shoshqanyng mayyn berip, babynan búzyp tastapty. Ata-au, jemsauy maylanghannan kirpiyazdanyp, loqsyp qúsyp otyr. Eki kózi sharasynan shyghyp, eshkimdi manyna juytar emes. Ata, qútqara gór ony! Amanjolov óltiredi ony. Qútqar, ata, qútqar! - dep, Qaysar qarttyng say-sýiegin syrqyratyp shyrylday berdi.

Qart erjetip qalghan nemeresin bauyryna qysyp, kóz jasy әjimdi jýzin juyp, auzyna sóz týspey egildi deysin!

Shaldy ayap ketken dýkenshi-shofer jigit:

– Aqsaqal, qapalanbanyz! Aqjaghal aman. Azdap auyryp túrghany ras, - dep basu aitty. – Nemerenizdi Amanjolovtyng ýiinen otyrghyzyp aldym. Men de kórdim. Amanjolovtan bәrin de kýtuge bolady. Kele sala malshylardyng talay myltyghyna «pasportsyz» dep qyrghiday tiyip, qoy berse qaytaryp bergen ghoy. Qazir qorasyn qoygha toltyrdy. Sóz lәmine qaraghanda sizden dәmetip jýr, shamasy.

– Býrkitting balaq bauy da joq. Temir qazyq qaghyp, siraghynan asyl sym temirmen baylap tastapty. Sym temir siraghyn qiyp ketipti, ata! Janyna juynyp-taranatyn su da qoymapty. Ata, qyran qoyasymen qosa qan qúsyp otyr! Ol óledi, ata! Óltiredi analar!.. - dep bala jerge jata ketti.– Qara sheshen men Amanjolov meni sabap saldy, ata!

– Ne? Ne dep ketting sen, qaraghym!.. - dep aighaylap jibergenin qart ózi de angharghan joq. – Toqtay túr, itting balasy! Qaydan kelgen pәle bolsang da kórip aldym, Erboldyng jolyn qúshsam da, qamshymen jon terindi sypyryp alarmyn! – Ol jana ghana alys joldan qantaruly Qaragerge jýgirgen.

Endi mine, Qaragermen jolda...

Balaq bau deydi-au nemeresi. Balaq bau... «Balaq bauynan bir aiyrylghan qús – baghynan aiyrylghan qús. Teginen aiyrylyp, túghyrynan tayady» deushi edi narynqoldyq marqúm aghayyny. Áttegen-ay! Toqta-toqta! Erboldyng qyrany Qarabas tap týbinen short qiylghan balaq bauymen kez bolyp edi-au búghan. IYә, iyә! Dәl solay!.. Erbol sonda Qarabasty balaq bau saqinasymen jibergen eken. Saqinanyng da syry bar bop shyqty. IYesin úmytpay jýrsin degen ghoy. Qaytyp kelem dep oilaghan-au, beyshara!.. Yapyr-au, sol ózi qashan kez bolyp edi? Osydan on jylday... jo-jo... jiyrma jyldan astam... Alatauda órt boldy. Týrgenning tereng shatqaly әlde nayzaghaydan, әlde adamnan otqa orandy. Órt jarty aidan astam uaqytqa sozylghan. Týnde qarasang shatqal ishin qyzghan kórik dersin. Alauy Qarashtyng biyik shoqysyna týsip, qúzar jartasty Qarashqa jan bitkendey qalbang qaghady.

Órtti sóndiruge berisi – Almaty, arysy – Mәskeuden arnayy adamdar sabyldy. Qanshama soldattar men qanshama halyq qarsy túrdy.

Shatqaldyng basynda mal baghyp otyrghan búl órt kýsheye Qarashtyng iyghyna týiemen kóshken. Búl jerden shatqal alaqandaghy әjimdey kórinetin. Bir kýni týske tarta qoyyn Qarashqa qaptatqan Esbol janyp jatqan tómendegi shatqaldyng ýstin boylay úshyp jýrgen iynelik qúsaghan pәleni kórdi. Sәlden keyin әlgi iynelik tektes neme dýrildegen qalpy tau-tasty janghyrtyp, múnyng túsynan ótip, Qarashtyng qarly qúzyn shyr ainalyp kórinbey ketti de, kóp keshikpey búghan qayyryla taqay berdi.

Búl – Esboldyng vertoletti jaqynnan túnghysh kórui.

Osy tústa boldy bir keremet! Tóbede kýnde qalyqtap jýretin týnliktey tau qyrany aqqan júldyzday qighashtap kep, iynelik siyaqty әlgining kýnge shaghylysqan әinegine soghyldy. Qas pen kózding arasynda bolghan súmdyq ghajayypqa Esbol auzyn da ashyp ýlgermedi. Qauyrsyny qobyrap, qanaty keng jayyla qyran jerge qaray qúlay berdi. Jer bauyrlap úshyp kele jatqan iynelik ispettes, au degende joghary shalqalaqtap, artynsha tómen sorghalay, ondy-soldy búryla shayqalaqtap, әri-beriden song ghana qalpyna kelip, búdan alystau baryp qondy.

Ne bolghanyn endi ghana angharghan Esbol qúlap jatqan qyrangha qaray dalaqtap túra shapqan. Býrkitting shalqaq tós sýiegi synyp, jemsauy shashylyp, qarabarqyn keude jýnin qaraqoshqyl qan men qorytylmaghan jemi bylghapty.

Siraghynan kóterip almaq edi, kózi ong ayaghyndaghy jalpaq, saqina qayysqa týsti. Sonda ghana Erboldyng Qarabas qyrany ekenin tanyghan. Tanyghan da ýnsiz jylap jibergen. «Qayran, Qarabas, mert boldyn!... Qayteyin!» Qarabastyng qos qanatyn attyng qos qaptalyna tógilte jer syzdyryp, iynelik sekildiden әldekimdi týsirip, әbiger bop jatqandardyng qasyna jaqyndaghan. Olar da búghan asyghys qarap qoyyp, kókmaysa ýstinde jatqan adammen әure.

Qan basqan jannyng jýzin juyp-shayyp, býkil bet-әlpetin aq dәkemen tanyp tastady. Sonan song ghana at jetektep, qyran artqan Esbol qasyna ekeui keldi. Bireui jaralanghan jigitting janynda qaldy.

Jýzderi órt sóndirgendey, amandyq-saulyq joq:

– Tvoy berkut? - dep dýrse qoya berdi jastauy.

– Podojdi, Serega? – dedi qasyndaghy jigit. – Keshiriniz, býrkit sizdiki me? - dedi búghan qarap. – Qazaqsha sóiley beriniz. Soghys kezinde meni qazaqtar asyraghan.

– Joq, meniki emes, taudiki, - dedi búl әri tanyrqay, әri әngime qysqa bolsyn dep.

– Býrkit sizdi qyzghandy ma, mekenin qyzghandy ma, әlde kógin qyzghandy ma, әiteuir bizding joldasymyzdy qatty jaralap tastady. Eki kózi kórmey qaluy da mýmkin... - dep, er ýstinde eki siraghy eki jaqqa ketip jatqan býrkitke jaqyndady da, júlyp alghanday: – Siz nege bizdi aldaysyz? Mynau qolgha ýiretilgen ghoy. Siraghyndaghy saqinany qaranyz. Nege jasyrdynyz? Álde qoryqtynyz ba? - dedi úshqysh jigit týtige.

– Qol býrkiti ekeni ras. Biraq meniki emes, - dedi Esbol ashulana.– Ózim de kóp jyldan beri býgin kórip túrmyn. IYe-sin siraghyndaghy saqinadan, ózin sol balaq bau baylaghan iyesi arqyly tanyp túrmyn.

– IYesi qayda?

– Bayaghyda-aq jer betinen joghalghan. Qyrany Qarashty mekendep jýrgenin bilmeppin ghoy... - dep janaryna jas tyghyldy.

Býrkitti ýige alyp kep, keudesin juyp, dәkemen tanyp, ertesinde tang bozynan Qarashtyng qúzynyng arasyna arulap túryp kómdi. Bileudey bilezikke mýiizdey qatyp qalghan qayys balaq bau saqinasyna tiygen joq.

Ózimen shirisin! Qyran basyna kózine jas ala otyryp qúran oqydy.

...Qart Qaragerimen Týrgenning anyrayghan auzyna da ilikti. Týn ortasy auyp ketse kerek. Qyrghyz jaqtan tolysa qoymaghan qighash ay kóterilip keledi. Manay bozan. Qarsy aldynda jazyq dalany tórt búryshtap kesip-piship tastaghan egis alqaptary men bau-baqsha tanaptaryn qorshaghan talterek. Ár jerde shashylghan kóp auyldardyng elektr jaryghy. Qart keudesin kere keng tynystap aldy da, Qaragerdi shirene tebinip qap, qamshymen kómip-kómip jiberdi. Jaybaraqat kele jatqan januar ornynan saqpansha atylyp ketti de, jebedey zulay jóneldi.

Qart bәigege shapqan baladay enkeyip alghan.

Asqar Altay

1987 jyl, qarasha -1988 jyl, qantar.

Abai.kz