شال قاراگەرگە قامشى باستى. ءتورت قىرلى كەلگەن سەگىز ورمەنى تانىنە تيگىزبەي جۇرەتىن جانۋار قوجايىنىنىڭ قاتتى اشۋلى ەكەنىن سەزگەن. سەزگەن دە سىلتەگەن. سىلتە جانۋار! اشۋلى اقساقالدىڭ جانارىنان جاسىن سورعالاتا ايىزىن قاندىرشى ءبىر! قارت شىنىندا دا تۇتىگىپ، ءارى جىلاپ كەلە جاتىر. ءۇنسىز. نۇرى تايا قويماعان جانارىنان پارلاعان جاستى جەل ءىلىپ اكەتۋدە. پارلاسىن! بۇگىن پارلاماعاندا قاشان پارلاماق؟ كوز جاسى نەگە كول بولىپ، كول سۋى الەمدى نەگە قاپتامايدى؟ قاپتاسا، شاڭ باسقان قارا جەر شىڭدارداي تازارار ەدى. تازارارى ءسوزسىز.

تاۋدان قۇلاعان قارت تۇرگەننىڭ شاتقالىنا ىلىكتى. شاتقال ءىشى قاراكولەڭكەلەنىپ، جازدىڭ ۇزاق كۇنىنىڭ كەشى قاشانعى ادەتىمەن كەشەۋىلدەپ كەلە جاتقانى بايقالادى. قاراش قۇز-شىڭدارىنىڭ باستارى كوكجيەكتەگى كۇننىڭ سوڭعى ساۋلەسىمەن شاعىلىپ، سۋعارىلعان الماستاي جالت-جۇلت قاعادى. جالعىز اياق سوقپاقپەن قاراگەر دە سوقتىرتىپ كەلەدى. توعى تارقاعان قۇر اتتىڭ تاعالى تاباندارى تيگەن تاستاردان وت جارق-جۇرق ەتە قالادى.

ادام دا، ات تا اسىعىس...

قارت قانشا اسىقسا دا اۋىلعا ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا جەتەتىنىن ءبىلدى. قالىڭ شىرشا جامىلعان تاۋ ءىشى كۇڭگىرت تارتىپ، كەشكى سالقىن لەپپەن سۋىنىپ، بۇكىل ولكە سۋىق تارتقانداي. قارتتىڭ دا كوڭىلىن بەلگىسىز ىزعار قارىپ، جان دۇنيەسى قۇلازىپ كەلەدى. وتكەن ويعا ورالعان سايىن تۇتىككەن اشۋ تارقاپ، سابىرلىلىق بيلەي باستاعان. سابىرلىلىق سوڭى – سەرگەك سانا. قاراگەردىڭ دە باسىن تارتىپ، جول جورعاعا تۇسىرگەن. جىلقى دا يەسىنىڭ ىعىنا جىعىلا جەز تاڭداي قامشىعا قاراپ قويادى. قايتسىن ەستى جانۋار! تانىنە جىلان قامشى ءتىلىن تيگىزبەۋگە ۇيرەنگەن عوي. يەسىنىڭ اندا-ساندا اشۋعا مىنەتىنىنەن سىرالعى. سىناپتاي سىرعيتىنى دا سودان بولسا كەرەك.

ات ۇستىندە جانارىن العا تىگىپ، سيرەك كىرپىك قاققان قارت قىرانى تۋرالى جۇرەگى سىزداي ويلاپ كەلەدى. بۇل قىران كوكىرەگىندەگى كوپ ويىن قوزعادى-اۋ... قوزعاسىن!.. قىران عوي. قىران. الاتاۋدىڭ اقجاعالى ەدى. اقجاعال. قارت جەتكەنشە امان بولسا بولعانى. ار جاعىن كورىپ الار. امان بولۋعا ءتيىس! تەكتى قىران تۇقىمى.

ورتا جايلاۋدان اي-كۇننىڭ امانىندا ات تەرلەتىپ كەلە جاتقان قارت قۇسبەگى. قۇسبەگى ەسبول. قۇسبەگىلىكپەن اينالىسقان بۇل اۋىلداعى جالعىز جان. بۇعان دەيىن ءبىر ادام بولعان، ول قازىر جوق. ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان. ول ءوزى سوعىستان كەيىن بولعان وقيعا... ودان بەرى دە قاي زامان؟ الاتاۋدىڭ باسىنان قانشاما رەت قار كوشكىنى سىرعىمادى؟ ادام ءومىرى جالعاسا بەرەدى ەكەن. ءومىر ولمەك ەمەس. «ماڭدايىڭا جازعاندى كورمەي – ولمەيسىڭ» دەۋشى ەدى ۇلكەندەر. ءبارى – بەكەر. بەكەر!

بەكەر بولماسا ەربول قۇرداسى بۇل دۇنيەدە جەر باسىپ جۇرمەس پە ەدى؟! سوعىس سۇراپىلىنان امان-ەسەن ورالىپ، ءبىر-اق كۇندە عايىپ بولدى. ماڭگىلىككە كەتىپ بارا جاتقانىن بىلگەن جوق-اۋ سول شاقتا. بىلگەن جوق. بۇل دا بىلگەن جوق... ول راس! قانشا اۋرەلەنگەنىڭمەن قايتىپ كەلەر-كەلمەسىڭدى بىلمەس ەدىڭ، قانشا ساۋەگەيلەنگەنىڭمەن بولاشاعىڭدى بولجاي الماس ەدىڭ. تاعدىردى بولجاپ، ومىرگە ساۋەگەيسي المايسىڭ. ءومىر دەگەن مىنا الاتاۋ بولسا، تاعدىر سول تاۋدىڭ قۇزدارىنان قۇلاعان كوشكىن. كوشكىن كەيدە جولىنداعىنى تامىرىمەن قوسا قوپارىپ، جۋىپ-شايىپ كەتەدى. مىڭ ادامنىڭ تاعدىرى دا، ءبىر ادامنىڭ تاعدىرى دا كوشكىنگە ۇقساس. كوشكىننىڭ قاۋىپتىلىگى دە وسىندا... تاۋدا كوشكىننەن ساقتان! كوشكىنگە كەزىگە كورمە، توسقاۋىل تۇرا المايسىڭ.

ەسبول قارتتى قوڭىرلاپ تۇسكەن كەشتەي، بىرتىندەپ كەلگەن وي اعىنى شىجىمداپ ءوز تۇڭعيىعىنا تارتا بەردى. قاراگەر دە جول جورعالاپ كەلەدى. ءىڭىر قاراڭعىلىعى قۋسىرا باستاعان تاۋ-لار عانا تۇكسيىڭكى. ءتۇن بالاسىندا تورىققان جانداي تۇنەرە قالاتىن قاراعايلى كوكبۇيرا ورمان. كوزگە ىلىنەر اتاۋلى قاراۋىتىڭقى. سالبىراعان تاۋ ءتۇنى تاياۋ. تاۋ ءىشى تىنىش. اراگىدىك شاقىرعان بايعىز ءۇنى، سارقىراعان سۋ سارىلى عانا تىنىشتىقتى بولۋگە تىرىسادى. بوتەن-باستاق داۋىس جوق. اسپان تورىندە جۇلدىزدار تۋدا. ولار دا كوبەيە، جارىعى مولايا تۇسكەن.

ءتۇندى بەتكە الا سۋىت كەلە جاتقان سالت اتتى قارتتىڭ ءتۇرى ءورت سوندىرگەندەي تۇنەرە ءتۇسىپ، قاباقتارى تاۋ بيىكتەرىندەي تۇكسيىپ العان. قۇرداسى ەربولدى... سوعىستان كەيىنگى سول جىلداردى ويلاپ كەلەدى. قازاعا ۇشىراعان قاراباس قىراندى ەسكە الىپ كەلەدى... سول ءبىر جازىقسىز جاپا شەككەن جاندى بۇل قانشا رەت ەسكە المادى؟ ەربول قۇرداسى مۇنىڭ ويىنا ماڭگى ورالعى بولدى. ول قايتىپ ورالمادى...

ورالا المادى! سوعىستان ورالدى، «ول جاقتان» ورالمادى.

ول ەكەۋى سوعىستا بىرگە بولماسا دا، سوعىستان اۋىلعا ءبىر كۇندە ورالدى. ەكەۋى دە جاس. سامايلارىن كۇزگى ءشوپ باسىنداي قىراۋ شالعان. ەسبولدىڭ جەڭىل جارالارى بولماسا، ون ەكى مۇشەسى ساۋ. ەربول وڭ قولدان ايىرىلعان. تالاي ەلدى شۋلاتقان وڭ قول. تالاي ەر جىگىتتىڭ مىسىن باسقان وڭ قول – جوق. قول بولعاندا قانداي؟ ەربولعا عانا ءتان تابيعاتتىڭ سىيى. اتان وگىزدى مۇيىزىنەن بۇراپ جىعار وڭ قولدان شولتاڭداعان تۇقىل عانا. وعان دا شۇكىر! بىراق ءبىر قول دەگەن نە، ءتايىرى! ەر جىگىتتىڭ باسى امان بولسىن!

تۋعان ەلگە كەلگەن سوڭ ەسبول ۇيلەندى دە، وگىز اربا جەگىپ، مالشى بوپ كەتتى. سوعىستان كەيىنگى ارىق-تۇرىق اۋىر كەز. مال ءىشى – مولشىلىق. مۇنىڭ قولىنان كەلەتىن دە وسى. ءىشىپ-جەۋگە دە قىسىلمايسىڭ. قازىرگىدەي ەمەس، جەر كەڭ. الدىڭا مال سالعان سوڭ اۋزىڭ اققا دا تيەدى. سونىمەن ەسبول قويشى بولىپ شىعا كەلدى. ءوز ىسىنە تياناقتى ول از ۋاقىتتا «اتقامىنەرلەردىڭ» دە اۋزىنا ىلىككەن. كۇيەۋى سوعىستا وپات بولىپ، جاستاي جەسىر قالعان قانيپا دا بۇعان ريزا! قىرىق التىنشى جىلى تۇڭعىشى جەڭىس دۇنيەگە كەلگەن. ءومىر ءوز ارناسىنا اۋناعان بۇلار ءۇشىن.

جاز – جايلاۋدا، قىس – قىستاۋدا قۇرداسى ەربول سوعىپ كەتىپ تۇرادى. سوعىستان كەلە ول ساياتشىلىق جولعا ءتۇستى. كەگەن جاقتان سارى قاسقا ات الىپ كەلدى. الاتاۋدىڭ اق يىق شىڭدارىن اي شارلاپ ءجۇرىپ قارا بارقىن بۇركىت بالاپانىن ۇياسىنان الدى. سول بالاپان باسىنا پالە بولارىن ول ويلاعان جوق-اۋ! ويلاعان جوق!..

اۋلاعان اڭىنىڭ تەرى-تەرسەگىن وكىمەتكە وتكىزەتىن. ۇيلەنە دە قويمادى. ەل ىشىندە ەركەك كىندىكتى از. جەسىر كەلىنشەك پەن بويجەتكەن قىزدار بارشىلىق. بىراق ول اۋىلدا ەشكىمگە مويىن بۇرىپ، قوزعالعان جوق. ءبىر ەسەپتەن ونىسى دا دۇرىس بولدى. ۇيلەنگەندە قايتەر ەدى؟ ارتىندا تاعى ءبىر شاڭىراق اڭىراپ قالعانداي ەكەن... اۋىل اراسىندا: «ەربول باقتى جاقتا ءبىر كەلىنشەككە بارادى ەكەن. كەلىنشەك جەسىر كورىنەدى... ە، باسە، نەعىپ بىزگە كوز قىرىن سالمايدى دەسەك، سول ەكەن عوي سۋعارىپ جۇرگەن. اتەك بولماعانىنا شۇكىر دەسەڭشى!.. سوگەتىنىڭ سۇلۋلارىنا دا سول كەرەك...» - دەپ، سىپسىڭ وسەك تە شىققان-دى.

ەسبول بىردە وسىنداي جەل ءسوزدى قۇلاققاعىس ەتكەنىندە:

«سەن نە، پەرىشتە عوي دەپ پە ەڭ مەنى. مەنىڭ دە پەندەلىگىم بار شىعار» دەپ ءزىلسىز كۇلگەن ەربول. سودان كەيىن ەسبول ول تۋراسىندا ءسوز قوزعاماعان. ەربول جاق اشقان ەمەس.

ەربولدىڭ ساياتشىلىعىن اركىم ارقيلى ۇعاتىن ول كەزدە. سوعىستان سوڭعى ۋاقىت قوي... بالا كەزىنەن اڭ-قۇس دەپ اۋىرىپ، تاۋ بۇركىتىندەي تاۋ-تاس پەن ورمان-توعايعا باۋلىنعان جان دۇنيەسىن ءدال قازىر بوگدە كوز قايدان ۇقسىن؟.. ادام جانى – جۇمباق... ادام ءتانى – سالماق. ساياتشىلىقتى كوزبەن كورىپ، كوڭىلمەن سەزىنۋ قاجەت. ول – كاسىپ ەمەس – ونەر. ونەردىڭ ىشىندە دە ورەنى. وزەگىڭ ورتەنسە دە ورەڭ جەتپەس، قىرانداي كىرپياز ونەر. ونەردىڭ سەرىسى، تولعاۋلى تورىسى.

ال سەرى جانىن قاي زاماندا دا حالقىنان باسقا جاندار تۇسىنبەگەن... بۇل دا بايىبىنا بارا الماعان، بارۋ ءۇشىن باستان كەشۋ كەرەك... ەربول ءومىرى دە سونداي.

ەلۋ ءبىردىڭ كوكتەمى ەدى... تاۋ باۋرايىندا ەسبول قوي تولدەتىپ جاتقان قاربالاس ۋاق. كوكەك ايىنىڭ قىزعان شاعى. ءبىر كۇنى كولحوز توراعاسىنىڭ شابارمانى كەلىپ، نكۆد شاقىرتىپ جاتىر دەپ، اۋىلعا اسىقتىرىپ الىپ جونەلدى. كەشتەتىپ جەتتى بۇلار. كولحوزداعى مەكەمە ۇيىنە ات باسىن تىرەگەن. تورگى بولمەدە ءتورت ادام وتىر. ۇشەۋىن تانىمايدى. ەسبولدىڭ امان-ساۋلىعىنا ەشقايسىسى جاۋاپ قاتقان شوق. جاقىندا عانا كولحوز توراعاسى بوپ كەلگەن ارىق ادام ءۇنسىز شىعىپ كەتتى. بۇل ۇشەۋمەن جالعىز قالعان.

– ەربول شورمانوۆپەن سەن سوعىستان ءبىر كۇندە كەلىپ پە ەدىڭ؟ - دەپ، ۇستەلدىڭ ار جاعىندا وتىرعان ءبىرىنشى بوپ ءتىل قاتتى.

قاپەلىمدە ەسبول ساسىپ قالعان. جىلتىراعان قارا حروم ەتىگى اشىق ۇستەل استىنان كورىنىپ وتىرعان الگى ادام قارا ماۋىتى كيتەلىنىڭ توسىندەگى قوس قالتاسىنىڭ بىرىنەن الدەبىر قاعازدى ۇستەل ۇستىنە قويدى دا، مۇنىڭ قارسى الدىنا وتىرۋىن تالاپ ەتىپ، سۇراعىن قايتالادى.

– ءيا، ءبىر كۇندە، - دەدى ەسبول بوس ورىندىققا وتىرىپ جاتىپ.

ۇستەلدىڭ ەكى باسىنا جاقىن، مۇنى ورتاعا الا ەكەۋ قالعىپ وتىر. مۇنىڭ بار-جوعىنان بەيحابار سەكىلدى كىرپىكتەرىن تومەن ءتۇسىرىپ، كوڭىل دە اۋدارماي، نازار دا سالماي نەمقۇرايدى ماۋجىرايدى.

– قالايشا، قانداي سەبەپپەن بىرگە كەلدىڭدەر؟ - دەپ اناۋ سۇراعىن جالعاستىردى.

– قالايى نەسى؟ سوعىستان كەلە جاتتىق قوي، - دەدى ەسبول تاڭىرقاپ.

– سەن اڭقاۋسىما. ەكەۋىڭ ءبىر جەردە سوعىسپاعاندارىڭ، ءبىر كۇندە بوساپ شىقپاعاندارىڭ ماعان بەلگىلى. ونىڭ ءۇش اي بويى جولدا جۇرگەنىن دە بىلەم. ەسبول تۇرىسبەكوۆ، سەن ەشتەڭەنى جاسىرا المايسىڭ. سۇراققا جاۋاپ بەر: نەلىكتەن ءبىر كۇندە ورالدىڭدار؟ - دەپ، ءبىر سۇراعىن شەگەلەي ءتۇستى حروم ەتىكتى.

– تۇسىنسەم بۇيىرماسىن. مەن ونى اۋدان ورتالىعىندا جولىقتىردىم. اۋىلعا اسىقپاسا، ونىڭ دا سەبەبى بار شىعار. ونى مۇندا كۇتەتىندەي جارى دا، جاقىنى دا جوق. ەكەۋىمىز ءبىر كۇندە تۋىپ، تەل وسكەن قۇرداس ەك. سوعىستان امان-ەسەن كەلە جاتقانىمىزعا، جەڭىس قۇرمەتىنە، ەسەن-ساۋ ورالعانىمىز ءۇشىن دەپ اسكەري سالتپەن سىلقيا تويىپ العانبىز. وندا تۇرعان نە بار؟ قاشقىن ەمەسپىز عوي... جەڭىس جاۋىنگەرىمىز! - دەپ، ەسبولدىڭ بويىن قىزبالىق كەرنەي باستادى.

شالقايىپ وتىرعان ەكەۋ ورىندارىنان قوزعالىپ قويدى.

– احا-ا-ا!.. دەمەك، ونىڭ قاشقىن بولعانى راس قوي. ايتپەسە، سەنىڭ اۋزىڭنان مۇنداي ءسوز شىقپاس ەدى. كۇتكەنىم دە وسى ەدى. وسى ءسوز... قاشقىن....

– قايداعى قاشقىن؟ - دەپ، ەسبول ءسوزىن ءبولىپ جىبەردى. – وتانى ءۇشىن ون ەكى مۇشەسىنىڭ ءبىرىن بەرىپ كەلگەن ادامدى قاشقىن اتاۋعا قالاي اۋزىڭ بارادى؟!

– ءجا-ءجا! اپتىقپا! مۇمكىن ول ادەيى كەستىرگەن شىعار. كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلەمىز... سەن ونان دا مىنانى ايت، - دەپ، سۇراق الىپ وتىرعان بويىن تىكتەدى. – شورمانوۆ سەنىڭ ۇيىڭدە قونىپ جۇرەدى ەكەن عوي.

– ءيا.

– ەكەۋىڭ دوسسىڭدار...

– ...ءارى قۇرداسپىز.

– ولاي بولسا، ول سەنەن ەشتەمەنى جاسىرمايدى ەمەس پە؟

ەسبول ۇندەگەن جوق. ءسوز سوڭىن كۇتتى.

– گوسپيتالدا قاي جەردە جاتقانىن سەن، ارينە، بىلەسىڭ. گوسپيتالدان شىققان سوڭ ول قايدا ءجۇرىپ، قايدا قويعانىن ايتپادى ما؟

– جوق. ول ايتقان جوق، مەن سۇراعان ەمەسپىن.

– وتە جاقسى. ءوز ءىزىن، ءوز ءىسىن جاسىرا بىلەتىن اككى. مەن سەزگەم. جاۋ دەگەن ۇنەمى جاسىرىن جۇرۋگە تىرىسادى... - دەپ، تەرگەۋشى ميىعىنان كۇلدى، – ءبارىبىر اشكەرەلەنەسىڭ!

– قايداعى «جاۋدى» ايتىپ وتىرسىز؟ جاۋىڭ كىم، ەربول ما؟

– تۇرىسبەكوۆ، سەنىڭ شارۋاڭ بولماسىن! ورىنسىز جەرگە ارالاسپا، ءوزىڭدى اينالدىرارمىن قاجەت بولسا... سۇراققا تىنىش جاۋاپ بەر! - دەپ ىزبارلانا قالدى قارا ماۋىتتى گيمناستەركالى. – سەنىڭ «دوسىڭ» – شورمانوۆ باتىس ۋكراينادا گوسپيتالدا جاتقان. جاراسى، ياعني كەسىلگەن شولاق قولى جازىلار-جازىلماستان قاشىپ كەتكەن. گوسپيتالدان قاشىپ كەتكەن سوڭ، ءۇش اي بويى قايدا جۇرگەنىن ەشكىم بىلمەيدى؟ جەڭىستەن كەيىن نەگە قاشقان؟ قىلمىسىم اشكەرەلەنەدى دەپ قورىققان.

– تاعى قانداي قىلمىس؟ قىلمىسى نەسى؟ - دەدى شىداي الماعان ەسبول. – جەڭىستەن كەيىن تۋعان جەرىنە اسىققان دا.

– اسىقسا، ءۇش اي قايدا قاڭعىپ جۇرگەن؟ جو-وق... بۇل جەردە باسقا ماسەلە... اسكەري كوميسسارياتتا وتىرعان اشىق اۋىزداردى «اقتوبەدە، ورالدا بولدىم» دەپ وپ-وڭاي جەر سوقتىرىپ كەتكەن. ءبىزدى مۇزعا وتىرعىزا المايدى. اندا-مىندا بولدىم دەپ سىرعاقتاعان ءسوزىنىڭ سىرىن اشامىز. ءبىز اقىماق ەمەسپىز... مۇمكىن ونىڭ گوسپيتالدان كەيىن باتىس ۋكراينادا الاسۇرعان بەندەرالارمەن بىرگە بولعانىن بىلەتىن بولارسىڭ؟

– باندەرا دەگەن نە؟ قايداعى جوقتى قايدان شىعاراسىز؟ ەستىگەن ەمەسپىن.

– ەستىمەسەڭ، ەستى. بەندەرا – سوعىستان كەيىن ۋكراينادا حالىق قانىن توككەن ۋكراين ناتسيوناليستەرى. ۇلتشىلدار. جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارى قىتاي اسىپ قاشىپ كەتكەن، كەتە الماعاندارى «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلعان كەشەگى الاشورداشىلار سەكىلدى... شورمانوۆتىڭ بەندەرالارمەن بولعان-بولماعانىنا كىم كەپىل؟ كەپىل جوق. دەمەك، ونىڭ بولعانى دا انىق.

– جوق! سەنبەيمىن! جالعان! ول – ادال جىگىت، - دەدى ەسبول ەسى شىعا.

– سەن-سەنبە – فاكت! سەنىڭ ءسوزىڭ دالەل ەمەس، تۇرىسبەكوۆ! «ورەل»، «ۆولنىي»، «چەرنىي بەركۋت» دەگەن سوزدەردى شورمانوۆتىڭ اۋزىنان ەستىگەن جوقسىڭ با؟

– جوق! جوق!

– ءىشىپ جۇرگەندە شە؟ ءىشىپ جۇرگەندە ايتادى دەيدى. ۋكراين ناتسيوناليستەرى جونىندە ەشتەمە بىقسىتپادى ما؟ جاسىرما، تۇرىسبەكوۆ! - دەپ قادالا ءتۇستى قارا ەتىكتى.

– جوق! جوق! جوق! - دەپ ايقايلاپ جىبەردى. – ول – قۇسبەگى عوي.

– مىنە، مىنە! ول تەگىن بۇركىتشى بولىپ جۇرگەن جوق. قۇسبەگى بولۋىندا ءمان بار. بۇركىتشى، اڭشى اتىن جامىلىپ، تاۋ اراسىندا قىرعىز بەن قازاقتان قاشقان-پىسقانداردى ۇيىمداستىرىپ جۇرمەگەنىن قايدان بىلەسىڭ؟.. - دەپ، اقسۇر تەرگەۋشى سىناي قارادى. – قازىر ادامدارعا سەنۋگە بولمايدى. سوعىستان ورالعالى ەش جەردە جۇمىس ىستەمەگەن، اڭشىمىن دەپ ەلدى الداپ ءجۇر. كولحوز توراعاسىن ادام قۇرلى كورمەيدى. نەگە ۇيلەنبەيدى؟ نەلىكتەن كۇيەۋى ءىز-ءتۇزسىز، حابار-وشارسىز كەتكەن جەسىر كەلىنشەكتىڭ ۇيىنە قونادى؟ بۇعان نە دەمەكسىڭ، تۇرىسبەكوۆ؟.. شورمانوۆ ول جەسىردىڭ كۇيەۋىنىڭ قايدا ەكەنىن بىلەتىن شىعار. سوعىستىڭ باسىندا جەسىر كەلىنشەكتىڭ كۇيەۋى دە ۋكراينا جەرىنەن ۇيىنە حات جازعان عوي. سودان بەرى حابارسىز. مۇمكىن كۇيەۋى باتىس ۋكراينادا بەندەرالارمەن بىرگە بولىپ، بۇعان كەزىكپەگەن دە شىعار... بىلمەيمىن دەيسىڭ – بىلمەيسىڭ! اڭ – جىمىن، جاۋ – دىمىن سەزدىرمەيدى. ءبارىبىر مويىندايدى ول. مويىنداتامىن!

– وتىرىك! مۇمكىن ەمەس. جالا!.. سەنبەيمىن مەن، سەنبەيمىن! - دەپ ەسبول ىشقىنا ورنىنان اتىپ تۇرىپ كەتتى.

ەكى جاعىندا ۇيقىلى-وياۋداي قالعىپ وتىرعان قارا كيىمدى ەكەۋ ەسبولدى شاپ بەرىپ، كۇشپەن قايتا وتىرعىزدى.

– جالا ەمەس، جالعان ەمەس – شىندىق. ول جاۋ... كولحوز پرەدسەداتەلى سەن سەكىلدى پەرعاۋىن ەمەس قوي. ونىڭ ايتقانى – اقيقات! - دەپ زىلدەندى تەرگەۋشى. ءوڭى قۋقىل تارتقان.

– سوندا كۋاگەرىڭ كولحوز پرەدسەداتەلى مە؟ كەشە كەلگەن ول قايدان بىلەدى ەكەن؟

– وندا شارۋاڭ بولماسىن! - دەپ اقىرىپ جىبەرىپ، تەرگەۋشى ورنىنان تۇرىپ كەتتى. بويى سىمداي تارتىلعان. ءالى جاس. قىرىققا كەلە قويماعان. – شورمانوۆ دەگەندە شىعاردا جانىڭ باسقا. ونىمەن ءوزىڭ دە سىبايلاس بولارسىڭ. سىبايلاس دەسەم قايتەسىڭ؟! – ەسبولعا سىناي قارادى. – ءوڭىڭ بۇزىلىپ كەتتى مە؟ سولاي... جانىڭ القىمعا كەلگەندە جاقىنىڭدى دا جاعاسىنان الاسىڭ... ءجا-ءجا! سەنى دە تەكسەرگەم: ەكى رەت «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن، بىرنەشە مەدالدارمەن ناگرادتالعان ەكەنسىڭ. شورمانوۆ سەكىلدى جاۋ تىلىندا پارتيزان بولماپسىڭ. وتكەنىڭ كولەڭكەلى ەمەس. كولحوز پرەدسەداتەلىنە راحمەت ايت!.. سول ساۋعا سۇراعانداي بولعان سوڭ... الدىڭدا حالىق مالى بار ەكەنىن، كوكتەمگى تولدەتۋ كەزى... الدىڭا سالعان مالىڭ امان. پرەدسەداتەلىڭنىڭ كوزقاراسى جاقسى... – ەسكەرتەمىن دەگەندەي كوزىنىڭ ۇشىمەن قاراپ قويدى.

– شورمانوۆ تا مەدالمەن ناگرادتالعان عوي. ۋكراينادا پارتيزان بولعانى ايىپ پا؟ قورشاۋدان قۇتىلعان سوڭ، پارتيزان وتريادىنا تاپ بولعان عوي، - دەدى ەسبول كۇمىلجي.

– پارتيزاندارعا قانداي ماقساتپەن قوسىلعانىن سەن بىلمەيسىڭ. ول «زاۆەربوۆاننىي» بولىپ قوسىلعان، - دەپ تەرگەۋشى ورنىنا كەلىپ شالقايا وتىردى. – ول قازىر الماتىدا «دەمالىپ» جاتىر.

– قايتىپ؟.. قالايشا؟.. - دەپ، ەسبول وزىنە-ءوزى سويلەي بەردى.

...سول ءتۇنى ەسبول تۇرىسبەكوۆ قۇرداسى ەربول شورمانوۆتى ويلاي كەرى قايتقان. ءتۇن تاستاي قاراڭعى. كوزگە تۇرتسە كورگىسىز. اسپان الەمىن ايىرۋ قيىن: جەرگە جارىق ساۋلەسىن تۇسىرەتىن جۇلدىزدار جوق. ءبارى دە جاسىرىنىپ قالعانداي. توڭىرەكتى تۇتاس تۇتىپ، بۇركىتتەي ءبۇرىپ العان بۇلت.

تىلسىم قۇشاعىنا توعىتقان تۇننەن اي مەن كۇنگە شاعىلىسار تاكاپپار شىڭ-قۇزدار دا قورعالاعان. الباستىداي باسقان اۋىر تۇندە ەكى ءيىنىڭدى كوتەرتپەستەي بەلگىسىز ءبىر كۇش بار. وسى باسىپ تۇرعان بەلگىسىز كۇشتىڭ ىرقىنا كونگەن بار ماڭ بارلىعى ىشتەن تىنىپ، جارىلىپ كەتەتىن جاراداي سىزداپ، الدەنەنى كۇتىپ جاتقان سەكىلدى. الدە، كوكتەمنىڭ قۋاتتى نايزاعايى وينايتىن نوسەرىن كۇتتى مە؟.. الدە، قالىڭ قارا بۇلتتى ىدىراتا قۋاتىن كوكتەم داۋىلىن كۇتە مە؟.. ايتەۋىر، تابيعات تالاعى تارس ايىرىلاتىنى اقيقات. ونىڭ دا ءوز مەزگىلى بار. وزىنە عانا ايان. بالكىم تاڭ قاراڭعىسىندا... بالكىم تاڭ راۋانىندا...

بۇل كەزدە ەسبولدى ايسىز تۇندە باسقا ءبىر اشقاراق ويلار قاماپ كەلە جاتتى. نە ۇشى، نە ءتۇيىنى، نە بايلامى جوق ويلار. اۋىل ورىن تەپكەن جازىق دالامەن ۇشتاسقان تاۋ ەتەگى – تۇرگەن شاتقالىنىڭ اۋزىنا ىلىككەندە، الدىنان تاۋدىڭ ىزعارلى لەبى لاپ قويعان. سوندا عانا سۋىق لەپ سەرگىتكەندەي اسەر ەتكەن. كوكىرەگىن كەرە تىنىستادى، بىراق ار جاعى تىنشىمادى... شاتقالدى قۇلداي سوعىپ تۇراتىن كادىمگى سۋىق لەپ. تۇلا بويى تامۇققا تۇسكەندەي ءبىر ىسىنىپ، ءبىر سۋىنىپ، جون ارقاسىن جىلان جورعالاپ وتكەندەي مۇزداتىپ، سۇپ-سۋىق تەردى ماڭدايىنان شىپ-شىپ شىعارىپ، قاراداي قىسىلتقان دالانىڭ اۋىر تۇنىنەن قۇتىلعانىنا قۋاناتىنداي بۇل. جو-و-وق. قۋانىش ەمەس بۇل. جاي عانا ادام سەزىمىن سەلت ەتكىزەتىن تابيعات سامالى عوي. سانسىراعان ساناڭدى سەرگىتەتىن سامال. تاۋ سامالى. ىزعارلى سامال.

كەشە عانا وسى ءبىر سامالمەن ەربول ەكەۋى بىرگە تىنىستاپ ەدى-اۋ! بۇگىن ول – «جاۋ». ەل امان، جۇرت تىنىشتا قايداعى جاۋ؟! ديۆەرسيا... ديۆەرسيا ۇيىمداستىرعالى ءجۇر. كىممەن؟ ايدالادا مال باققان مۇنىمەن بە؟ قىرعىزدار مەن قازاقتار... جو-جو... اتاما اۋزىڭ كۇيگىر! قىلعان قىلمىس، جازعان جازىعى جوقتىعىنا – اق باس الاتاۋ، قارا باس قىرانى كۋاگەر. قىران دەمەكشى، قاراباس قىرانىنىڭ تاعدىرى نە كۇيدە ەكەن؟ اقشۋلان بورىگە دە ايقاسقا تۇسكەن ايتۋلى اقيىق ەدى!.. قايداعى ءبىر قۇستى ەسىنە العانىڭ نە، ناقۇرىس!

بار پالە كولحوز توراعاسىنان كەلگەن. بارىنە كىنالى سول! پرەدسەداتەل تۇلكى تەرىسىن سۇراعان ەكەن. ەربول بەرمەي، ەكەۋى يت جەمەگەندى جەسىپتى دەپ، كورشى وتىرعان شوپان ايتىپ ەدى. جەل تۇرماسا، ءشوپ باسى قيمىلدامايدى... بارىنەن دە الگى ۇشەۋىنىڭ ەربول جايلى قايداعى-جايداعىنى قيىستىرىپ سوعاتىنىن قاراشى! جوقتان بار جاساپ، جاۋىردان جابا توقۋعا شەبەر-اق. قالاي دا «جاۋ» دەگەن جالانى جابۋ، ءتىلىڭدى تىستەتىپ وتىرىپ تاڭۋ. ايتپەسە بۇل ەكەۋىنىڭ ومىرلەرى وزەكتەس، تاعدىرلارى تامىرلاس... وتىز ەكىنىڭ ازۋىن بىلەگەن اشتىعىندا ەسبول اكە-شەشەدەن، ەربول جالعىز اناسىنان ايىرىلىپ، قايىر تىلەپ، الماتى اسىپ كەتكەن. كوك بازاردا كورىنگەنگە كوز ساتىپ جۇرگەنىندە الدەبىر قايىرىمدى جاننىڭ قولىنا ءتۇسىپ، پانسيونات پانالاعان. كەيىنىرەك پانسيوناتتان دا بىرگە قاشىپ كەتتى. تاعىداي تاۋدا تۋىپ، تاۋدا وسكەن ولار قايدان تۇرسىن. ءبىر-اق كۇندە جوق بولدى.

اۋىلعا اياق باسىپ، تابان تىرەدى. اشتىقتىڭ ازابىن ارقالاعان، تىگەرگە تۇياق قالماي تۇرالاعان ەل ەڭسەسىن ءالى كوتەرە الماعان كەز. كەشەگى قالىڭ ەلدىڭ ىرگەسى ءىرىپ، قاناتى سوگىلىپ، ات-كولىگى بار جۇرت اۋىپ، سەلەۋدەي سەلدىر تارتىپ، اشتان ولگەنى ءولىپ، ولمەگەنى – بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا قاڭعىپ كەتكەن ۋاق. ەسبول تام-تۇم قالعان تۋىستارىنا تۇراقتادى دا، تۋعان-تۋىسسىز تۇلدىر قالعان ەربول اركىمنىڭ ۇيىندە ءجۇرىپ، كەيىننەن اڭشىلارعا ىلەسىپ، الاتاۋ كەزىپ، ارقار اتىپ كەتكەن. ساياتشىلىققا ۇيرەندى. تابيعات بويىنان راقات تاۋىپ، ءلاززات الدىرعان ساياتشىلىقتى ونەر تۇتىپ، قىستىڭ كوزى قىراۋدا سالبۋرىندى مۇرات ەتتى. ول كەزدە ەربول باسىنا ساياتكەرلىك ساقينا بولار دەپ كىم ويلاعان؟..

...بۇگىن دە ەسبول قارتتى وتكەن-كەتكەن ومىلدىرىكتەپ العان. وتكەنگە ورالۋ – ءوزىڭدى تانۋ، وزگەنى تانۋ. وتكەننىڭ ءبارى وكىنىش ەمەس. كەشەگىڭ ارقىلى بۇگىنىڭدى تۇسىنەتىنىڭ بەلگىلى.

بۇگىن دە ءتۇن. ءتۇن ورتاسى. توڭكەرىلگەن الىپ قازانداي اسپان اياسىندا شۇپىرلەگەن جۇلدىزدار: ءبارى دە ساۋلە شاشادى. تەك، اق جولاقتانا شاڭىتىپ قۇس جولى جاتىر... بۇگىنگى تۇندە دە ەسبول جولدا. جول ۇزاق. وي دا ۇزاق... جىلدار جىلجىعان سايىن ۋاقىت كوپ نارسەنى ۇمىتتىرادى ەكەن. ءتىپتى سوعىستىڭ كوپ ساتتەرى كومەسكى تارتقان. بىراق ەلۋ ءبىردىڭ كوكتەمى مەن ادام تاعدىرى ءبىر ءسات شىققان ەمەس. كەيىن ەربول اقتالدى دا. بىراق ەسبول ميىنىڭ ءبىر بۇرىشىن ىزعار قارىپ تۇراتىنداي. سول ءبىر ءتۇنى وزىنەن جاۋاپ العان جانداردى دا بۇل ءالى كۇنگە بىلمەيدى... سۋىق ءسوز... سۋىق ىزعار... وسى ءبىر سۋىق سەزىم سونبەي-اق قويدى. بۇل سەزىم، بالكىم، سول ءتۇنى تۇرگەننىڭ شاتقالى اۋزىنان قارسى العان ىزعارلى لەپتەن باستاۋ الدى ما ەكەن؟ قايدام!

قارت قاراگەرىمەن شاتقال ىشىندە ءالى كەلەدى. ءتۇن. ايسىز اسپان كوكپەڭبەك، تۇپ-تۇنىق. گاۋھار جۇزىكتەي جىلتىلداعان كوپ جۇلدىزدار. تاۋلار تۇڭعيىق تۇبىنە باتىپ شىققانداي شىمقاي كوك. ماڭاي كوزگە كومەسكى شالىنادى. جول تانابى – جولاق. تىنىشتىققا ۇيىعان تابيعات بوبەگىن الديلەگەن بەسىك جىرىنداي بىرقالىپتى سارقىراعان تاۋ سۋى.

قارت تەرەڭ دە كەڭ، اششى ىشەكتەي شۇبالعان شاتقال اۋزىنا تاياۋ قالعانىن سەزدى. سەزدى دە باياۋ كەلە جاتقان قاراگەردى تەبىنىپ قويدى. قاراگەر اياڭنان جول جورعاعا اۋىستى. شاتقال اۋزىنان جازىق دالا باستالادى. ارى قاراي تاس جول. اتىنىڭ باۋىرىن سوندا جازباق قارت.

وسىدان ءبىر جۇماداي بۇرىن نارىنقول جاقتاعى اعايىنىنا توپىراق سالۋعا قاراگەرمەن اتتانعان. بۇگىن... تۋح، ءتۇن ورتاسى اۋىپ كەتكەن ەكەن عوي... كەشە ءتۇس قايتا ورالعان-دى. كەلسە، كيىز ءۇيدىڭ الدىندا «اتكەنشەك» تەۋىپ، «جەلدەپ» وتىراتىن قىرانى جوق. ءوزىنىڭ دە قىرانى ەمەس. نەمەرەسىنىكى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن كەشەگى نارىنقول جاقتا قايتىس بولعان اعايىنى: «قارتايىپ قالدىم. بۇرىنعىداي دەنساۋلىعىم جوق. نەمەرەڭنىڭ قۇسقا دەگەن قۇشتارلىعى بار ەكەن. ءوز تۇقىمىمنان ونداي ەشكىمدى بايقاي المادىم!.. مىنا قارا باس بالاپاندى جاقىندا حان ءتاڭىرىنىڭ ءبىر بيىگىنەن الىپ ەدىم. قايسارىڭا تارتۋ ەتتىم! تىرناعى تولىمدى، تۇمسىعى قاندى قىران باپتاعان قۇسبەگى بولسىن!» - دەپ، ءوزى بىرگە ەرىپ كەپ، ەسبول مەن نەمەرەسىن ءبىر ايداي قۇسبەگىلىك سىرىنا قانىقتىرعان.

بالاپان كۇنىنەن قىران قارت پەن قايساردىڭ سىلاپ-سيپاۋىمەن باپقا تۇسكەن. مويىن تۇسى اقشىل بولعاننان اقجاعال اتاپ ەدى ەسبول قارت. مىنەزى ءمىندى: قارت پەن بالادان باسقانى بوتەنسىنىپ وسكەن. تاماقتى تاڭداپ جەيتىن كىرپياز. اشۋلانشاق. شاتاق. جەمى كەلىسپەسە، لوقسىپ قۇسىپ تاستايتىن دا، قاتتى اۋىرىپ قالاتىن. وندايدا كۇتىم كەرەك.

سوناۋ اشارشىلىق جىلدارىندا قىتاي اسىپ، كەيىن تۋعان جەرگە قايتا ورالىپ، نارىنقول ماڭىن مەكەندەپ قالعان اعايىنى ءبىر كەلگەنىندە: «اقجاعالدارىڭ تەكتى قىران ەكەن. قىراننىڭ قيقار مىنەزدىسى – بەكزاتتىقتىڭ بەلگىسى. كەلە-كەلە قاسقىرعا سالۋعا جاراپ قالار. ازىرگە جاس» دەگەن ەدى. بۇگىن نەمەرەسى ەكەۋى تالاي تۇلكىگە سالعان قىران جوق.

كەلىنى يمەنشەكتەپ وتىرىپ بار جايدى بايان ەتتى...

قارت كەلەردەن ءۇش-ءتورت كۇن بۇرىن اتقا ءمىنىپ، مىلتىق اسىنعان ءۇش ادام ۇيگە ءتۇسىپتى. ءشاي-ءپاي، قىمىز ىشكەن سوڭ بۇركىتتى الىپ كەتۋگە كەلگەندەرىن ايتادى. كەلىنى بەرمەيمىن دەگەن ەكەن، تارتىپ اكەتەمىز، «اڭشىلىق بيلەتى» دە جوق شالدىڭ، كەرەك بولسا، «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قۇستى قولدا ۇستاعاندارىڭ ءۇشىن 500 سوم ايىپ سالام دەپ قوقيلانىپ، الىپ كەتىپتى. كەتىپ بارا جاتىپ: «ەگەر مەنى ىزدەسە، شال اۋىلعا كەلسىن; اۋداننان اۋىسىپ كەلگەن وحوتينسپەكتور امانجولوۆ بولامىن، بۇركىتكە الماتىعا بارىپ رۇقسات قاعاز السىن; قۇسى قايتارىلمايدى، قاجەت بولسا زووپارككە وتكىزەمىن» دەيدى ايعايلاپ.

مۇنى ەستىگەن قارت ءۇنسىز ءتىلىن تىستەپ، قانى باسىنا شاۋىپ، كەلىنىنە ەشتەمە ايتا الماي بۇرىلىپ كەتكەن. مالدا جۇرگەن جالعىز ۇلىنا دا ىزاسى كەلەدى. قالاي قانى قايناماسىن؟ «يەسىز ءۇيدىڭ ءيتى ۇرمەستىڭ» كەرى عىپ كوپە-كورنەۋ زورلىقپەن اكەتكەن. ءبىر امالىن تابا الماي تۇرعاندا جايلاۋعا ايىنا ەكى-ءۇش كەلەتىن اۆتولاۆكا كورىنبەسى بار ما. كوكمايسانى جاپىرا جەتكەن ماگازين-ماشينا كىلت توقتادى قاسىنا.

كابيناسىنان سەكىرىپ تۇسكەن نەمەرەسى قايسار:

– اتا، نەگە بەردىڭىز بۇركىتتى؟ نەگە؟ نە جازىعى بار ەدى؟ - دەپ، قارتتى قۇشاقتاي الدى. اعىل-تەگىل جىلاعان قالپى: – مەنى نەگە كۇتپەدىڭىز، اتا؟ مەنىڭ قىرانىم عوي... - دەي بەرگەن.

– قويا عوي، قۇلىنىم، قويا عوي! الىپ كەلەم، قۇلىنىم، قويا عوي! الىپ كەلەم، قۇلىنىم، الىپ كەلەم! جىلاماشى، قۇلىنىم! - دەدى قارت كەمسەڭدەي.

– اقجاعالدى ولتىرەتىن بولىپتى ولار، اتا! وعان شوشقانىڭ مايىن بەرىپ، بابىنان بۇزىپ تاستاپتى. اتا-اۋ، جەمساۋى مايلانعاننان كىرپيازدانىپ، لوقسىپ قۇسىپ وتىر. ەكى كوزى شاراسىنان شىعىپ، ەشكىمدى ماڭىنا جۋىتار ەمەس. اتا، قۇتقارا گور ونى! امانجولوۆ ولتىرەدى ونى. قۇتقار، اتا، قۇتقار! - دەپ، قايسار قارتتىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتىپ شىرىلداي بەردى.

قارت ەرجەتىپ قالعان نەمەرەسىن باۋىرىنا قىسىپ، كوز جاسى ءاجىمدى ءجۇزىن جۋىپ، اۋزىنا ءسوز تۇسپەي ەگىلدى دەيسىڭ!

شالدى اياپ كەتكەن دۇكەنشى-شوفەر جىگىت:

– اقساقال، قاپالانباڭىز! اقجاعال امان. ازداپ اۋىرىپ تۇرعانى راس، - دەپ باسۋ ايتتى. – نەمەرەڭىزدى امانجولوۆتىڭ ۇيىنەن وتىرعىزىپ الدىم. مەن دە كوردىم. امانجولوۆتان ءبارىن دە كۇتۋگە بولادى. كەلە سالا مالشىلاردىڭ تالاي مىلتىعىنا «پاسپورتسىز» دەپ قىرعيداي ءتيىپ، قوي بەرسە قايتارىپ بەرگەن عوي. قازىر قوراسىن قويعا تولتىردى. ءسوز لامىنە قاراعاندا سىزدەن دامەتىپ ءجۇر، شاماسى.

– بۇركىتتىڭ بالاق باۋى دا جوق. تەمىر قازىق قاعىپ، سيراعىنان اسىل سىم تەمىرمەن بايلاپ تاستاپتى. سىم تەمىر سيراعىن قيىپ كەتىپتى، اتا! جانىنا جۋىنىپ-تاراناتىن سۋ دا قويماپتى. اتا، قىران قوياسىمەن قوسا قان قۇسىپ وتىر! ول ولەدى، اتا! ولتىرەدى انالار!.. - دەپ بالا جەرگە جاتا كەتتى.– قارا شەشەن مەن امانجولوۆ مەنى ساباپ سالدى، اتا!

– نە؟ نە دەپ كەتتىڭ سەن، قاراعىم!.. - دەپ ايعايلاپ جىبەرگەنىن قارت ءوزى دە اڭعارعان جوق. – توقتاي تۇر، ءيتتىڭ بالاسى! قايدان كەلگەن پالە بولساڭ دا كورىپ الدىم، ەربولدىڭ جولىن قۇشسام دا، قامشىمەن جون تەرىڭدى سىپىرىپ الارمىن! – ول جاڭا عانا الىس جولدان قاڭتارۋلى قاراگەرگە جۇگىرگەن.

ەندى مىنە، قاراگەرمەن جولدا...

بالاق باۋ دەيدى-اۋ نەمەرەسى. بالاق باۋ... «بالاق باۋىنان ءبىر ايىرىلعان قۇس – باعىنان ايىرىلعان قۇس. تەگىنەن ايىرىلىپ، تۇعىرىنان تايادى» دەۋشى ەدى نارىنقولدىق مارقۇم اعايىنى. اتتەگەن-اي! توقتا-توقتا! ەربولدىڭ قىرانى قاراباس تاپ تۇبىنەن شورت قيىلعان بالاق باۋىمەن كەز بولىپ ەدى-اۋ بۇعان. ءيا، ءيا! ءدال سولاي!.. ەربول سوندا قاراباستى بالاق باۋ ساقيناسىمەن جىبەرگەن ەكەن. ساقينانىڭ دا سىرى بار بوپ شىقتى. يەسىن ۇمىتپاي ءجۇرسىن دەگەن عوي. قايتىپ كەلەم دەپ ويلاعان-اۋ، بەيشارا!.. ياپىر-اۋ، سول ءوزى قاشان كەز بولىپ ەدى؟ وسىدان ون جىلداي... جو-جو... جيىرما جىلدان استام... الاتاۋدا ءورت بولدى. تۇرگەننىڭ تەرەڭ شاتقالى الدە نايزاعايدان، الدە ادامنان وتقا وراندى. ءورت جارتى ايدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان. تۇندە قاراساڭ شاتقال ءىشىن قىزعان كورىك دەرسىڭ. الاۋى قاراشتىڭ بيىك شوقىسىنا ءتۇسىپ، قۇزار جارتاستى قاراشقا جان بىتكەندەي قالباڭ قاعادى.

ءورتتى سوندىرۋگە بەرىسى – الماتى، ارىسى – ماسكەۋدەن ارنايى ادامدار سابىلدى. قانشاما سولداتتار مەن قانشاما حالىق قارسى تۇردى.

شاتقالدىڭ باسىندا مال باعىپ وتىرعان بۇل ءورت كۇشەيە قاراشتىڭ يىعىنا تۇيەمەن كوشكەن. بۇل جەردەن شاتقال الاقانداعى اجىمدەي كورىنەتىن. ءبىر كۇنى تۇسكە تارتا قويىن قاراشقا قاپتاتقان ەسبول جانىپ جاتقان تومەندەگى شاتقالدىڭ ءۇستىن بويلاي ۇشىپ جۇرگەن ينەلىك قۇساعان پالەنى كوردى. سالدەن كەيىن الگى ينەلىك تەكتەس نەمە دۇرىلدەگەن قالپى تاۋ-تاستى جاڭعىرتىپ، مۇنىڭ تۇسىنان ءوتىپ، قاراشتىڭ قارلى قۇزىن شىر اينالىپ كورىنبەي كەتتى دە، كوپ كەشىكپەي بۇعان قايىرىلا تاقاي بەردى.

بۇل – ەسبولدىڭ ۆەرتولەتتى جاقىننان تۇڭعىش كورۋى.

وسى تۇستا بولدى ءبىر كەرەمەت! توبەدە كۇندە قالىقتاپ جۇرەتىن تۇڭلىكتەي تاۋ قىرانى اققان جۇلدىزداي قيعاشتاپ كەپ، ينەلىك سياقتى الگىنىڭ كۇنگە شاعىلىسقان اينەگىنە سوعىلدى. قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا بولعان سۇمدىق عاجايىپقا ەسبول اۋزىن دا اشىپ ۇلگەرمەدى. قاۋىرسىنى قوبىراپ، قاناتى كەڭ جايىلا قىران جەرگە قاراي قۇلاي بەردى. جەر باۋىرلاپ ۇشىپ كەلە جاتقان ينەلىك ىسپەتتەس، اۋ دەگەندە جوعارى شالقالاقتاپ، ارتىنشا تومەن سورعالاي، وڭدى-سولدى بۇرىلا شايقالاقتاپ، ءارى-بەرىدەن سوڭ عانا قالپىنا كەلىپ، بۇدان الىستاۋ بارىپ قوندى.

نە بولعانىن ەندى عانا اڭعارعان ەسبول قۇلاپ جاتقان قىرانعا قاراي دالاقتاپ تۇرا شاپقان. بۇركىتتىڭ شالقاق ءتوس سۇيەگى سىنىپ، جەمساۋى شاشىلىپ، قارابارقىن كەۋدە ءجۇنىن قاراقوشقىل قان مەن قورىتىلماعان جەمى بىلعاپتى.

سيراعىنان كوتەرىپ الماق ەدى، كوزى وڭ اياعىنداعى جالپاق، ساقينا قايىسقا ءتۇستى. سوندا عانا ەربولدىڭ قاراباس قىرانى ەكەنىن تانىعان. تانىعان دا ءۇنسىز جىلاپ جىبەرگەن. «قايران، قاراباس، مەرت بولدىڭ!... قايتەيىن!» قاراباستىڭ قوس قاناتىن اتتىڭ قوس قاپتالىنا توگىلتە جەر سىزدىرىپ، ينەلىك سەكىلدىدەن الدەكىمدى ءتۇسىرىپ، ابىگەر بوپ جاتقانداردىڭ قاسىنا جاقىنداعان. ولار دا بۇعان اسىعىس قاراپ قويىپ، كوكمايسا ۇستىندە جاتقان اداممەن اۋرە.

قان باسقان جاننىڭ ءجۇزىن جۋىپ-شايىپ، بۇكىل بەت-الپەتىن اق داكەمەن تاڭىپ تاستادى. سونان سوڭ عانا ات جەتەكتەپ، قىران ارتقان ەسبول قاسىنا ەكەۋى كەلدى. بىرەۋى جارالانعان جىگىتتىڭ جانىندا قالدى.

جۇزدەرى ءورت سوندىرگەندەي، اماندىق-ساۋلىق جوق:

– تۆوي بەركۋت؟ - دەپ دۇرسە قويا بەردى جاستاۋى.

– پودوجدي، سەرەگا؟ – دەدى قاسىنداعى جىگىت. – كەشىرىڭىز، بۇركىت سىزدىكى مە؟ - دەدى بۇعان قاراپ. – قازاقشا سويلەي بەرىڭىز. سوعىس كەزىندە مەنى قازاقتار اسىراعان.

– جوق، مەنىكى ەمەس، تاۋدىكى، - دەدى بۇل ءارى تاڭىرقاي، ءارى اڭگىمە قىسقا بولسىن دەپ.

– بۇركىت ءسىزدى قىزعاندى ما، مەكەنىن قىزعاندى ما، الدە كوگىن قىزعاندى ما، ايتەۋىر ءبىزدىڭ جولداسىمىزدى قاتتى جارالاپ تاستادى. ەكى كوزى كورمەي قالۋى دا مۇمكىن... - دەپ، ەر ۇستىندە ەكى سيراعى ەكى جاققا كەتىپ جاتقان بۇركىتكە جاقىندادى دا، جۇلىپ العانداي: – ءسىز نەگە ءبىزدى الدايسىز؟ مىناۋ قولعا ۇيرەتىلگەن عوي. سيراعىنداعى ساقينانى قاراڭىز. نەگە جاسىردىڭىز؟ الدە قورىقتىڭىز با؟ - دەدى ۇشقىش جىگىت تۇتىگە.

– قول بۇركىتى ەكەنى راس. بىراق مەنىكى ەمەس، - دەدى ەسبول اشۋلانا.– ءوزىم دە كوپ جىلدان بەرى بۇگىن كورىپ تۇرمىن. يە-ءسىن سيراعىنداعى ساقينادان، ءوزىن سول بالاق باۋ بايلاعان يەسى ارقىلى تانىپ تۇرمىن.

– يەسى قايدا؟

– باياعىدا-اق جەر بەتىنەن جوعالعان. قىرانى قاراشتى مەكەندەپ جۇرگەنىن بىلمەپپىن عوي... - دەپ جانارىنا جاس تىعىلدى.

بۇركىتتى ۇيگە الىپ كەپ، كەۋدەسىن جۋىپ، داكەمەن تاڭىپ، ەرتەسىندە تاڭ بوزىنان قاراشتىڭ قۇزىنىڭ اراسىنا ارۋلاپ تۇرىپ كومدى. بىلەۋدەي بىلەزىككە مۇيىزدەي قاتىپ قالعان قايىس بالاق باۋ ساقيناسىنا تيگەن جوق.

وزىمەن ءشىرىسىن! قىران باسىنا كوزىنە جاس الا وتىرىپ قۇران وقىدى.

...قارت قاراگەرىمەن تۇرگەننىڭ اڭىرايعان اۋزىنا دا ىلىكتى. ءتۇن ورتاسى اۋىپ كەتسە كەرەك. قىرعىز جاقتان تولىسا قويماعان قيعاش اي كوتەرىلىپ كەلەدى. ماڭاي بوزاڭ. قارسى الدىندا جازىق دالانى ءتورت بۇرىشتاپ كەسىپ-ءپىشىپ تاستاعان ەگىس القاپتارى مەن باۋ-باقشا تاناپتارىن قورشاعان تالتەرەك. ءار جەردە شاشىلعان كوپ اۋىلداردىڭ ەلەكتر جارىعى. قارت كەۋدەسىن كەرە كەڭ تىنىستاپ الدى دا، قاراگەردى شىرەنە تەبىنىپ قاپ، قامشىمەن كومىپ-كومىپ جىبەردى. جايباراقات كەلە جاتقان جانۋار ورنىنان ساقپانشا اتىلىپ كەتتى دە، جەبەدەي زۋلاي جونەلدى.

قارت بايگەگە شاپقان بالاداي ەڭكەيىپ العان.

اسقار التاي

1987 جىل، قاراشا -1988 جىل، قاڭتار.

Abai.kz