2026 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ەل ءومىرىنىڭ ءتۇرلى سالالارىن قامتىپ، قوعامدا كەڭىنەن تالقىلاندى. سونىڭ ىشىندە ءتىل جاعدايىنا قاتىستى نورمالار ەرەكشە نازارعا ىلىكتى. قوعامدا «جاڭا وزگەرىستەر مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن تۇبەگەيلى كۇشەيتتى مە؟»، «ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق جاعدايى وزگەردى مە؟» دەگەن سۇراقتار ءجيى قويىلا باستادى. بۇل – زاڭدى ءارى ورىندى قىزىعۋشىلىق. سەبەبى ءتىل – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا دەمەيىك، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ، مەملەكەتتىك تۇتاستىقتىڭ وزەگى.

اتالعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى تالداي وتىرىپ، ەڭ الدىمەن ءبىر ماڭىزدى جايتتى اتاپ وتكەن ءجون: ءتىل جاعدايىنا قاتىستى نەگىزگى قاعيدالار تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىراعان جوق. ياعني، كونستيتۋتسيانىڭ مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى بازالىق نورماسى ساقتالدى. بۇرىنعىداي، قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل – وزگەرمەيتىن كونستيتۋتسيالىق نەگىز.

سونىمەن قاتار، جاڭا رەداكتسيادا ءتىل ساياساتىنا قاتىستى كەيبىر ناقتىلاۋلار مەن اكتسەنتتەر كۇشەيتىلدى. اتاپ ايتقاندا، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىڭ باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندالا ءتۇستى. بۇل – دەكلاراتيۆتى نورما ەمەس، ناقتى ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس ستراتەگيالىق باعىت.

قوعامداعى ەڭ كوپ تالقىلانعان پروبلەمانىڭ ءبىرى – ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسى. كونستيتۋتسياداعى ەسكى نورمالارعا سايكەس، ورىس ءتىلى تالاي جىلدار رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن قاتار قولدانىلدى. قازىرگى تۇسىنىك وزگەشە.

وزگەرىستەردىڭ ءمانى باسقا تۇستا جاتىر. جاڭا رەداكتسيادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىعى ناقتىراق سەزىلەدى. بۇرىنعى ماتىندە قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قاتار قولدانىلۋى كوبىنە تەڭ دارەجەدە قابىلدانىپ كەلسە، ەندى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جەتەكشى ءرولى ايقىندالا ءتۇستى. بۇل – قۇقىقتىق تۇرعىدان نازىك، بىراق ساياسي تۇرعىدان ماڭىزدى وزگەرىس.

بۇل وزگەرىستەر قوعامدا ءتۇرلى پىكىرلەر تۋعىزدى. ءبىر توپ ازاماتتار مۇنى قازاق ءتىلىنىڭ تولىق ۇستەمدىككە شىعۋىنا جاسالعان قادام رەتىندە قابىلداسا، ەندى بىرەۋلەر كوپتىلدىلىك ساياساتىنىڭ السىرەۋىنەن قاۋىپتەنەدى.

ەندىگى جاعداي – بۇل نورمالاردىڭ ناقتى ومىردە قالاي جۇزەگە اساتىنىندا. اسىرەسە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا تىلدىك تالاپتاردىڭ كۇشەيۋى قوعام ءۇشىن ماڭىزدى. جاڭا وزگەرىستەرگە سايكەس، مەملەكەتتىك تىلدە قىزمەت كورسەتۋ – تەك فورمالدى مىندەت ەمەس، ساپالىق ستاندارتقا اينالۋى ءتيىس. ياعني، كەز كەلگەن ازامات دۇكەندە، كافەدە، مەيرامحانالاردا، سۋپەرماركەتتەردە، قوعامدىق ورىندا، كولىك جۇيەسىندە نەمەسە مەملەكەتتىك مەكەمەدە قازاق تىلىندە تولىققاندى قىزمەت الا الۋى كەرەك.

بۇل تالاپ – زاڭدىق تۇرعىدان بۇرىن دا كورسەتىلگەن. بىراق، جاڭا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ونىڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ، ورىندالۋىنا دەگەن قوعامدىق سۇرانىستى كۇشەيتتى. ەندى بۇل نورما قاعاز جۇزىندە عانا دەمەيىك، ناقتى تاجىريبەدە جۇزەگە اسۋى ءتيىس.

مىسالى، اۋەجايدا نەمەسە ۆوكزالدا اقپارات الدىمەن قازاق تىلىندە بەرىلۋى ءتيىس. بۇل – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىعىنىڭ كورىنىسى. سونىمەن قاتار، قاجەت بولعان جاعدايدا عانا اعىلشىن تىلىندە جانە باسقا دا تىلدەردە اقپارات ۇسىنىلۋى – حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. بۇل جەردە جاعداي ءبىر ءتىلدىڭ ەكىنشىسىن ىعىستىرۋىندا ەمەس، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قولدانىلۋىندا.

ءتىل ساياساتىنىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسۋى تەك زاڭدارعا عانا دەمەيىك، قوعامنىڭ دايىندىق دەڭگەيىنە دە بايلانىستى. ەگەر قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەر قازاق ءتىلىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە مەڭگەرمەسە، ەڭ قاتاڭ زاڭنىڭ ءوزى ناتيجە بەرمەيدى. سوندىقتان كادر دايارلاۋ پروبلەماسى الدىڭعى قاتارعا شىعادى.

ءبىلىم جۇيەسىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ساپالى وقىتىلۋى، ەرەسەكتەرگە ارنالعان ءتىل كۋرستارىنىڭ قولجەتىمدىلىگى، بيزنەس وكىلدەرىنىڭ تىلدىك جاۋاپكەرشىلىگى – وسىنىڭ بارلىعى جاڭا كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتەدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكت – ءتىلدىڭ ەكونوميكالىق قۇندىلىعى. ەگەر قازاق ءتىلىن ءبىلۋ جۇمىسقا ورنالاسۋدا، مانساپتىق وسۋدە ناقتى ارتىقشىلىق بەرسە، ادامدار ونى ءوز ەركىمەن ۇيرەنە باستايدى. سوندىقتان، بۇل – ماجبۇرلەۋدەن الدەقايدا ءتيىمدى جول. جاڭا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر وسى باعىتتاعى ساياساتتى كۇشەيتۋگە نەگىز بولادى ءارى سولاي كورسەتىلدى.

سونداي-اق، تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە ءتىلدىڭ دامۋى جاڭا فورماتقا كوشۋدە. مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ، ونلاين پلاتفورمالاردىڭ، جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىنىڭ قازاق تىلىندە قولجەتىمدى بولۋى – ءتىلدىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى. كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن بەكىتۋ – وسى پروتسەستەرگە سەرپىن بەرەدى.

قورىتىندىلاي كەلە، 2026 جىلعى ناۋرىزداعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ءتىل پروبلەماسىندا راديكالدى توڭكەرىس جاساعان جوق. بىراق، ولار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ، ونىڭ قوعامدىق ومىردەگى ناقتى ورنىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىعى ايقىنىراق سەزىلە باستادى.

ەڭ باستىسى – وسى وزگەرىستەر قوعامدى ءبولۋدى ەمەس، بىرىكتىرۋدى قولدايدى. مەملەكەتتىك ءتىل – بارشا ازاماتتى بىرىكتىرەتىن فاكتورعا اينالۋى ءتيىس.

ءتىل ساياساتى – ۇزاق مەرزىمدى پروتسەسس. كونستيتۋتسيا تەك ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالايدى. ال ناقتى ناتيجە قوعامنىڭ ساناسىنا، مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جۇيەلىلىگىنە جانە ءار ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz