قازاقتىڭ وسى ءسوزى، ءبىر قاراعاندا، ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قيالىنا كەلە سالاتىن تاپتاۋرىن وي سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. ءتىپتى ءجيى-ءجيى ايتىلىپ، قايسىبىرەۋلەردى جالىقتىرۋى دا عاجاپ ەمەس. ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە، ءبىز وسى ءسوزدىڭ قادىرىن بىلەمىز بە؟ الەمدە قالىپتاسقان ىم، يشارا، بەلگى اتاۋلىنىڭ ءمان-ماعىناسىن ايىرا الامىز با؟

امەريكالىق ارابتى قالاي قورلادى؟

بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە ء(باا) بولعاندا ەستىگەن ءبىر اڭگىمە ەسكە ءتۇسىپ وتىر. ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەن سوڭ ارەڭ كەلىسىم-شارتقا قول قويعان امەريكالىق بيزنەسمەن مەن اراب مۇنايشىسى وسى قۋانىشتىڭ قۇرمەتىنە بوكال قاعىستىرادى: مۇحيتتىڭ ار جاعىنان كەلگەن مەيمان – ۆيسكي، ءبىزدىڭ مۇسىلمان باۋىر – شابدالى ءشارباتىن ىشەدى. ساتىمەن بىتكەن ىسكە ءسۇيىنىشىن جاسىرا الماعان «يانكي» اينالمالى ورىندىققا شالقايا جايعاسىپ، ازەلگى ادەتىمەن اياقتارىن ايقاستىرا سالىپ، تەڭسەلىپ وتىرادى: مۇقيات تازالانعان باتەڭكەسىنىڭ ۇشى قارسى الدىنداعى ارىپتەسىنىڭ قولاعاشتاي مۇرنىنا ءتيىپ كەتە جازداعانىن و جازعان بايقامايدى دا. سول-اق ەكەن، بۇلقان-تالقان اشۋلانعان اراب شۇباتىلعان اق ديشداشاسىن سۇيرەتىپ، بولمەدەن شىعىپ كەتەدى. ارتىنشا ونىڭ كومەكشىسى كەلىپ، تولقىعان كوڭىلىن باسا الماي، ورىندىقتا ءالى شىر اينالىپ وتىرعان امەريكالىققا... «كەلىسىم-شارتقا تىم اسىعىس قول قويىلعانىن، قوجايىننىڭ اۋەلگى نيەتىنەن اينىپ، ونى بۇزعالى جاتقانىن» جەتكىزەدى. امەريكالىق بيزنەسمەن ەشتەڭەگە تۇسىنبەي، اڭ-تاڭ بوپ وتىرىپ قالادى: بۇل قالاي؟

راسىندا دا، ول ارىپتەسىنىڭ الدىندا نەدەن جازىقتى بولدى؟ بۇل ساۋالعا ەكىنىڭ ءبىرى جاۋاپ بەرە المايدى. تەك ارابتاردىڭ ىم-يشارا، ادەت-عۇرپىنان حابارى بار جان عانا بايعۇس امەريكالىققا كەشىرىلمەس قاتەلىك جىبەرگەنىن – سۇحباتتاسىنا اياق كيىمىنىڭ تابانىن كورسەتكەنىن ءتۇسىندىرىپ بەرە الار ەدى. ال ءباا حالقىن، تەك ءباا عانا ەمەس، كۇللى اراب الەمى جۇرتشىلىعىن ادامدى قورلاۋدىڭ بۇدان اسقان ءتۇرى بار دەپ سەندىرۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس! «ىمدى بىلمەگەن دىمدى بىلمەيدى» دەگەن ءسوزدىڭ بايىبىنا ەندى بارعان بولار الگى بەيباق؟!

ءۇندىنىڭ باسىن شايقاعانى – كەلىسكەنى

عالىمدار دۇنيەجۇزى ەلدەرىن شارتتى تۇردە نەگىزگى ەكى توپقا بولەدى: بىرىندە ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كوبىنە ءسوز ارقىلى ءوربيدى (بۇعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى، سولتۇستىك امەريكاداعى مەملەكەتتەر، اۆستراليا مەن جاڭا زەلانديا كىرەدى), ال ەكىنشىسىندە سوزبەن بىرگە ىم-يشارانىڭ دا اتقارار قىزمەتى اسا ماڭىزدى. بۇل توپقا ەنەتىن ەلدەردىڭ جاعرافياسى تىپتەن كەڭ: ول وڭتۇستىك ەۋروپا (يسپانيا، يتاليا، گرەكيا، ت.ب.), لاتىن امەريكاسى، اراب الەمى، ورتا شىعىس (يران، ورتالىق ازيا ەلدەرى), ءۇندىستان، شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىن قامتيدى.

بۇلاردىڭ ىشىندە اسىرەسە ازيا حالىقتارىنىڭ ىم-يشاراعا قاتىستى تۇسىنىكتەرى وزگەلەردەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. سوندىقتان باسقا جاقتان كەلگەن ادامنىڭ ءبىرشاما تاڭىرقاۋىنا تۋرا كەلەدى. ماسەلەن، ەكى ءۇندىنىڭ نەمەسە يراندىقتىڭ اڭگىمەلەسىپ تۇرعانىن باقىلاعان ەۋروپالىق ولاردىڭ ءبىرىن نە ساڭىراۋ، نە سوقىر دەپ ويلاپ قالۋى ابدەن مۇمكىن: ويتكەنى بولمەنىڭ ەكى بۇرىشىندا وتىرىپ ايقايلاسىپ سويلەسە بەرەتىن باتىس ادامى ءۇشىن الگىلەردىڭ ءوزارا قاشىقتىعى تىم جاقىن بوپ كورىنۋى عاجاپ ەمەس. شىن مانىندە ارالارىنىڭ تىم جاقىندىعى ءۇندى مەن يراندىققا ەش بىلىنبەيدى، سەبەبى شىعىستا كەڭىستىك پەن قاشىقتىق تۋرالى تۇسىنىك مۇلدە باسقا.

ادەتتە ءبىز سۇحباتتاسىمىزدىڭ پىكىرىنە كەلىسسەك، ونى قولداعان سوزىمىزدەن بولەك باسىمىزدى يزەپ قوشتاپ قوياتىنىمىز بار. باسقا حالىقتاردىڭ كوپشىلىگىندە دە وسى ءۇردىس قالىپتاسقان. ال ەگەر ءسىز ءۇندى ۇلتىنىڭ وكىلىمەن اڭگىمەلەسسەڭىز، ساق وتىرعانىڭىز ابزال: قانشا كوكەيگە قونار ءۋاج ايتساڭىز دا، ول باسىن شايقاي بەرۋى مۇمكىن. ءسىز «ايتقانىم دۇرىس ەمەس پە سوندا؟» دەپ وعان رەنجي كورمەڭىز، سەبەبى ولاردا كەلىسۋ يشاراسى، كەرىسىنشە، باستى شايقاۋ ارقىلى بىلدىرىلەدى.

امەريكالىققا «جاعداي قالاي؟» دەسەڭىز، ونىڭ باس بارماعى مەن سۇق ساۋساعىنىڭ باسىن بىرىكتىرە شەڭبەر جاساپ، «و’كەي» دەرى انىق. ال وسى يشارانى ءسىز امەريكالىقتارعا ەلىكتەيمىن دەپ گرەكيادا نەمەسە برازيليادا قولدانا قالساڭىز، وندا قۇرىدىم دەي بەرىڭىز: ويتكەنى بۇل ەلدەردە اتالمىش بەلگى ناعىز بالاعاتتاۋ نىشانى سانالادى. ساۋد ارابياسى مەن ەگيپەتتە بۇل يشاراڭىز «مەنى سەنى قۇرتامىن» دەپ دوق كورسەتۋدى بىلدىرسە، جاپونيادا ول... «اقشا تولەڭىز» دەگەن ماعىنا بەرەدى! باس بارماق پەن سۇق ساۋساقتىڭ «باس بىرىكتىرۋى» ءسويتىپ ءسىزدى ءار ەلدە ءارتۇرلى جاعدايعا ۇشىراتۋى مۇمكىن.

ازيادا «اقتىستى اقجارقىن جىميىس» جوق

«جاپونيا» دەمەكشى، ازيانىڭ شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان بۇل ەلدە، قۇرلىقتىڭ باسقا ايماقتارىمەن سالىستىرعاندا، ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قيمىل-قوزعالىسقا مەيلىنشە از بەيىمدەلگەن، سەبەبى بۇل وڭىرلەردە سابىرلىلىق پەن بايسالدىلىققا باسا ءمان بەرىلەدى. كۇنشىعىس ەلىندە جانە ونىمەن قوڭسى قونعان كورەيا تۇبەگىندە جاسى مەن جولى وزىنەن ۇلكەن ادامعا دەگەن قۇرمەتتى ءيىلۋ ارقىلى ءبىلدىرۋدى ءجون كورەدى: نەعۇرلىم تومەنىرەك يىلسە، قۇرمەت تە سوعۇرلىم مولىراق دەگەن ءسوز. ال بىزگە، ياعني ورتاازيالىقتارعا ءتان قول بەرىپ امانداسۋ بۇلاردا وتە سيرەك، ءتىپتى جوق دەسە دە بولادى. ول ءداستۇر كوبىنە رەسمي باسقوسۋلار كەزىندە عانا كورىنىس تابادى، وندا دا امانداسۋشى ادام قوس الاقانىمەن قوناعىنىڭ شىنتاعىنان دەمەپ ۇستايدى دا قويادى. قارقىلداپ كۇلۋ، سامپىلداپ سويلەۋ مۇندا ونشا كەزدەسە بەرمەيدى، كەزدەسسە دە ويتكەن ادامنىڭ قىلىعىن داراقىلىققا بالايدى. بايقاساڭىز، جاپون، كورەي ايەلدەرى كۇلگەندە ۇنەمى الاقانىمەن اۋزىن بۇركەمەلەيدى، سەبەبى ولاردا وتىز ەكى ءتىسىن تۇگەل كورسەتىپ كۇلۋ ادەپسىزدىك سانالادى. ياعني گولليۆۋدتىق ايگىلى «اقتىستى اقجارقىن جىميىس» مۇندا ءتىپتى دە تانىمال ەمەس.

جاپونيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ستۋدەنتتەرگە ءتىپتى اڭگىمە بارىسىندا سۇحباتتاس ادامنىڭ جانارىنان كوزىڭدى قالاي ادەپتى تۇردە تايدىرىپ اكەتۋگە بولاتىنى جونىنەن دە ءدارىس وقىلادى ەكەن! اڭگىمەلەسۋشى كىسىنىڭ (اسىرەسە ول وتە قۇرمەتتى ءھام قارت ادام بولسا) كوزىنە تۋرا قاراماۋعا تىرىسۋ – ورتالىق ازيا حالىقتارىنا دا ءتان ادەت. مۇنداي ادەتتەن بەيحابار ەۋروپالىقتاردىڭ «مىناۋ وزىنە ءوزى سەنبەيتىن ىنجىق بىرەۋ مە، الدە ماعان قارسى بىردەڭە ويلاستىرىپ وتىر ما؟» دەپ كەيدە قاتە تۇسىنەتىنى دە بار.

شىعىس ازيادا جانە ءۇندىستاندا ادامدار ەكى الاقانىن ماڭدايىنا ءتۇيىستىرىپ قانا سالەمدەسسە، مۇسىلمان ەلدەرىندە، كەرىسىنشە، قوس قولداپ امانداسۋ ءداستۇرى باسىم. كەيبىرەۋلەردىڭ قولى امانداسا سالا اجىراۋى مۇمكىن، كەيدە جولىعىسقان ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ قولىن ۇزاق ۋاقىت قىسىپ نەمەسە سىلكىلەپ تۇرىپ الۋى دا عاجاپ ەمەس. مۇنىڭ ءبارى امانداسۋشىلاردىڭ ءبىر-ءبىرىن قانشالىقتى ساعىنعانىنا بايلانىستى. ارابتار مەن تۇركى حالىقتارىندا كوپتەن كورمەگەن جاندار ءتىپتى قۇشاقتاسىپ تا كورىسىپ جاتادى.

بىرەۋگە – يشارات، بىرەۋگە – بالاعات...

وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن قارىم-قاتىناستا تاعى ءبىر ساق بولاتىن نارسە – ءسۇيىسىپ امانداسۋ ماسەلەسى. سولتۇستىك حالىقتارىندا مۇنداي ادەت وتە سيرەك كەزدەسەدى، وندا دا ءبىر-ءبىرىن ۇزاق كورمەگەن تۋىستار، ونىڭ ىشىندە كوبىنەسە ايەل مەن ەركەك اراسىندا كورىنىس تابادى. ال لاتىن امەريكاسى، وڭتۇستىك ەۋروپا، ازيا ەلدەرىندە جۇرت جولىققان سايىن سۇيىسۋگە ءازىر تۇرادى. جانە ءبىر ەستە ۇستايتىن جايت: ارابتاردا ەركەكتەر تەك ەركەكتەرمەن، ايەلدەر تەك ايەلدەرمەن عانا ءسۇيىسىپ امانداسادى. كوپشىلىك ورىنداردا ەر ادامنىڭ ايەلدى نەمەسە، كەرىسىنشە، ايەل زاتىنىڭ ەركەكتى ءسۇيۋى مۇسىلمان الەمىندە شەكتەن شىققان ادەپسىزدىك بوپ ەسەپتەلەدى، كەي ەلدەردە ءتىپتى قىز بالانىڭ قولىنان سۇيۋگە دە تىيىم سالىنعان.

باسقا ساۋساقتاردى بۇگە تۇرىپ، تەك سۇق ساۋساق پەن شىناشاقتى عانا كورسەتۋ الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بەيادەپ ارەكەت سانالاتىنى ءمالىم. يسپانيا مەن لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە بەس ساۋساقتىڭ دا باسىن ءتۇيىستىرىپ كورسەتۋ – سوعان بارابار بالاعاتتاۋ بوپ ەسەپتەلەدى ەكەن. ال ەگيپەتتە (جالپى اراب الەمىندە) بۇل يشارات بار بولعانى «كۇتە تۇرىڭىز» نەمەسە «سابىر ەتىڭىز» دەگەندى بىلدىرەدى. ەندى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز: كايردىڭ شۋلى كوشەلەرىنىڭ بىرىندە يسپاندىق تۋريست تاكسيست شاقىرادى، ال ول ساۋساقتارىنىڭ باسىن ءتۇيىستىرىپ، وزىنشە «كۇتە تۇرىڭىز» دەيدى! يسپاندىق ءۇشىن مۇنىڭ ناعىز بالاعاتتاۋ ەكەنىن ايتتىق. ياعني ويدا جوقتا قىپ-قىزىل توبەلەس شىعىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.

ساناۋ دا ءار جاقتا ارقالاي. كوپ ەلدەردە ساناۋ باس بارماقتان باستالسا، ءۇندىستان مەن جاپونيادا، كەرىسىنشە، شىناشاقتان باستاپ سانايدى. ەگەر ءسىز دۋبايدا نەمەسە مەدينەدە ساتۋشىعا «ءۇش گازەت بەرىڭىز» دەپ ىمداپ، ءۇش ساۋساعىڭىزدى – «باس بارماق، بالاڭ ۇيرەك جانە ورتان تەرەكتى» كورسەتسەڭىز، وندا ول سىزگە ەكى-اق گازەت بەرەدى، ويتكەنى اراب ەلدەرىندە ساناۋ كەزىندە باس بارماق ەسەپكە مۇلدە كىرمەيدى...

ساكەن سىبانباي

Abai.kz