Birde Nobeli syilyghynyng laureaty Mo Yanimen qazaq qalamgerlerining arasynda qanday da bir úqsastyq bar ma degen súraqqa jauap izdegim keldi. Sóitip, salystyryp qarasam,  Jýngo jazushysy men bizding jazushylardyng tuyndylarynda kótergen biraz mәselelerde sәikestikting baryn bayqadym. Atap aitar bolsaq, jazushy Dәuren Quat pen Mo Yanining jazu stiylinde jaqyndyq, shygharmalarynda úqsastyqtar kóp eken.

1. Dәuren Quat «Mýiiz taraq» әngimesinde qúndylyqtardyng joghaluy men orny tolmaytyn ókinishterdi myqty ruhtyng iyesi Rymkeshting basyndaghy aq jaulyghyn qaladan kelgen ókilding júlyp aluy arqyly últtyng azap-sherin anghartady. Dәurende – Rymkeshting kýmis taraghyna kózi týsken qúlyn jegish qúrdymnyng jalmauyzdyghy men Mo Yanining –  esekti soyyp jep qoyatyn kommuna qyzmetkeri – Fang hatshynyng esek etine «jeriktigi» arasynda úqsastyq bar. Sharua adamynyng balasynday mәpelegen tórt túyaghy әppaq, eng sýikimdi, eng aqyldy esegin «ash adamdar» soyyp jep alady.

Dәuren Quat «Mýiiz taraq» әngimesinde bylay deydi: «Eri ekeui qúlyndardy asa jaqsy kórushi edi. Otasqandaryna bes-alty jyldyng jýzi ausa da bir shaqalaqtyng júpar iyisine zar bolyp jýrgendikten  eki múnlyq bie qúlyndasa, qúraq úshyp janynan shyqpaytyn. Biyl bir aq jal sary bie qadagha onbay jyghylyp, ishtegi qúlynyn jylqyshylar jaryp alghan. Jetim qúlyn sodan beri qoldan sýt iship, qoldan jem jep әbden jetilgen edi. Júnyttay. Qúiryghyn tigip, qúldyranday shapqanda, Qúdaydyng bir qyzyghy, bir keremeti osy ma dersin. Keyde sol keremetin keremetke úlastyryp, altyn týkti aimanday qúlyn búnyng alkeudesine túmsyghyn súghyp, úmsynatyny bar. Anasynday kóredi. Sonda, jas әielding alpys eki tamyry iyip, әldebir tansyq kýige eltiytin. Endi, mine, qúlyn jeytin qonaq kele jatyr. Aq jaghaly ýlken úlyq».

«...osy kezde ýiirden suyryla shyghyp, aq jal sary qúlynnyng qúldyranday shauyp, anasyna jaqynday bergeni...

– Ústa mynany! Jyq, bauyzda!

Jas әiel auzy týkti jalmauyz bauyryndaghy balasyn tartyp jeytindey shar ete týsken. Odan arghysyna dәrmeni jetpedi. Janaryn ala qashqanda, qúlynnyng ay mandayy Jonghardyng jondarynda shashylghan kýnning qan qyzyl shapaghyna shanshylyp qaldy». (Dәuren Quat. «Bórisoqpaq». 15-16 betterde).

Al, Mo Yani «Ómir men ólim azaby» romanynda bylay jazady: «... Erterek qasapshylargha ótkizip berip soyyp tastasa, sonyng ózi ýlken abyroy emes pe? «Aspandaghy aidahar men jerdegi esekting etinen dәmdi et joq» deytin kommuna qyzmetkerleri búl esekting etin ashqaraqtana asamay ma? Eng abzaly – jana kelgen hatshygha da dәm tattyrghan jón. Ol – Chyn әkimge  hatshy bolghan  bayaghy adam edi, familiyasy Fan, aty Ton, laqap aty «Meshkey», tamaqsau bolghanda aldyna jan salmaydy. Chyn әkim esek minuge qatty qúmar bolsa, Fan hatshy esek etin jeuge qatty jerik edi». (Mo Yani «Ómir men ólim azaby». 132-bet).

2. Kelesi: Dәuren Quattyng «Bórisoqpaq» әngimesinde jas qanshyqtardyng arsyzdyghyn ashatyn mynanday sәt bar.

«Búl kezde qalanyng qanshyq qasqyrlary ýiikke toymay arlan kórse, asylyp oinaytyn ghadet tapty. Búlang qúiryqty bir-ekeui qalanyng syrtyndaghy dónde, onasha, túmsyghyn sonau alys taudan esilip soghatyn erke, júpar samalgha tósep jatatyn kәri kósemge de kelip qaytqan. Ýikelenip, iyiskelenip, tәlimsip til qatqan:

– Atay, qalagha kirmeysiz be? Aydalada múnynyz ne?

– Shyraqtarym, meni mazalamandar. Men – týzding taghysymyn» (sonda, 97-bette).

Mo Yanda shoshqalardyng kósemi turaly da dәl osylay  aitylady.

«... Aqiqat shyndyq bylay bolghan, bir sәt aljasyp, Hong Toyyeni tistep jaralaghannan keyin, týndeletip, U әuleti mýiisindegi jasyl alqapqa tarttym. Birneshe megejin qúnjyng qagha aldymnan arsalanday shyghyp edi, men jaqtyrmay, olardy bir shetke qayyryp jiberdim. Búl isting osylay tynbasynan seziktenip, qoldanar sharany aqyldasu ýshin Diu Shiyausangha bardym.

Diyau Shiyausan maghan barlyq tegeurindi shoshqany shaqyrtyp, qaraghayly toghaydyng aldyndaghy qúm qayrangha jidy. Lau Dyau úzaq uaqyttyq synnan ótken saqa qolbasshyday ata-babalarymyzdyng adamzatpen, barys-qabylandarmen úrys jasaghan danqty dәstýrin bayandady» (sonda, 487-488-betterde).

3. Dәuren Quat «Bórisoqpaq» әngimesinde últtyq qúndylyqtardyng tómendeuin, úyat, obal-sauapty úmytyp, itshe talasyp, qasqyrsha shaynasqan býgingi adamdardyng qiyampúrystyq әreketterine qiyal men mifti aralastyra surettey kelip: «Erteninde T. qalasynyng túrghyndary tegis qasqyrgha ainalyp ketti. Bóltirikterin ertken ýiirli kókjaldar jalang qaghyp, әsem shahardyng kóshelerin kezip jýrdi», –  deydi. Mo Yanining keyipkeleri esekke, búqagha, it pen shoshqagha, maymylgha ainalady.

Jalpy Dәuren Quattyng   oqigha jelisin shiryqtyryp, keremet kesteleuinen bólek – jazu sheberligine, adam emosiyasyn tereng týsinip, januar men adam keyipi arasyndaghy baylanysyn dәl beyneleuine tolyq maqala arnasaq ta bolady. Jazushy qogham ómirin shynayy sipattay otyryp, auyldyq tirshilikting kóz tartar kórinisteri, әlemning eng kórikti jerlerining biri – qazaq dalasyna syrtqy dýniyening tóndirgen qauipin taza qazaqy minezge jaqyn týz taghysy qasqyr beynesimen beredi.

«Mine, dәl osy kezde, týn jarymynda, aqburyl, keng keudesin shalqayta tastap, juan, jaldas moynyna bitken ýlken, qaharly basyn tik kótergen kәri kósem túmsyghyn kókke sozyp úlydy-ay kelip. Ol kýnirenip úzaq úlydy. Úly almaytyn úrpaghynyn, zәu-zatynyng qorqaulyghynan qorqyp ta, qorynyp ta úlydy. Kósem jalghyz úlydy», – deydi jazushy. Múnda Dәuren Quat adamdardyng jan arpalysyn úly tarihtyng keybir sәtterimen baylanystyra otyryp, qasqyrlar arqyly berudi qalamgerlik sheshimi retinde qabyldaghan siyaqty. Jazushynyng allegoriyalyq «Kirekey-Kýnikey» hikayatynda da Mo Yanining «Ómir men ólim azaby» romanyndaghy oqighalarmen úqsas kórinister, oilar bar.

«Bórisoqpaq» әngimesinde avtor 3 jelini qatar ústaydy. Sonyng biri – kafedegi zamanauy personajdar әngimesi – aqyn bolugha talasqan mas qalamgerler: «Búryn qasqyr emgenbiz. Qazir bótelke ememiz», – deydi. Osy eki sóilemning ózinen-aq,  qoghamnyn, adam minezinin  azyp-tozghany, tәlkekke úshyraghan taghdyry,  zamana kelbeti angharylady.

Mo  Yanida: «Osy eki arada «әpkeme jezdem say, sasyghan etke borsyghan may» degendey hal bolghan edi. Yang Chidyn  oiyna týk tappay erigip otyrghan jastar qarqyldap kýldi. Tenekteu bireui andyp basyp keldi de, jarty qúmyra syrany  bútaqta salaqtap túrghan qyzyl galstukqa aqyryn qúidy. Dәl osy tústa Yang Chidyng kópirme sózine elitip, araqtyng buymen bayyp ketkendey bolghan aghayyndy Sún Long men Sún Hu tost kóteru oiynyn bastap ketti.

Et etke, sorpa betke,

Mastar shetke, sarylar, ketpe.

Aytysamyz bir sәtke,

Qyzyl búrysh nan saudasyn,

Jasamaymyz bizder tekke,

aqshany kóp kýrep tauyp,

kórsetemiz әli kópke ... – dep sausaqtaryn býgip-jazyp, aitysa jóneldi». (477-bet).

Eki shygharma biri –  Nobeli syilyghyn alghan  kólemdi  roman, biri –  shaghyn kólemdi proza janryndaghy tuyndy bola túra, ekeuining kóteregen salmaghy birdey. Ekeui de adam tabighaty  men ómir shyndyghyn ashuda adamnyng ornyna januarlardy alady.

Eki qalamgerding tuyndysynda shyndyq pen qiyal aiqasynda  birinshi raundta aldynghy oryngha qiyal shyqsa, ekinshi raundta qiyal shyndyqty ózine sinirip alady. Jenis –  qiyalda. Adam  tabighatyn osynsha tereng týsinu mýmkin be ózi? Al ony dәl әri kórkem jetkizu she? Eki jazushy da búl rette sheberlikting anyq ýlgisin tanytyp, aitpaq oilarynyng úshyghyna, yaghni, avtorlyq iydealyq múratyna jetedi.

Raushan Qúrmanghaliyeva

Abai.kz