Býgin «Jas Alash» gazetinde QR Memlekettik kenesshisi Erlan Qarinning «Bizding iydeologiya – Ata zan» atty kólemdi maqalasy jaryq kórdi. Biz elimizding ishki sayasatyndaghy manyzdy ózgerister turaly oy tolghaghan búl maqalany óz oqyrmandarymyzdyng nazaryna úsynghandy jón kórdik.

***

Respublikalyq referendum nәtiyjesinde qabyldanghan jana Konstitusiya aldaghy 1 shildede kýshine enedi. Sóitip, Qazaqstan tarihtyng jana paraghyn ashyp, damudyng jana kezenine qadam basady. El jylnamasyndaghy kezekti bir manyzdy meje ayaqtalyp, jana dәuirding tabaldyryghyn attaymyz. Búl – Qazaqstan tarihyndaghy aituly oqigha.

Osylaysha, Qazaqstannyng sayasiy-memlekettik jýiesi mýldem jana modelige kóshedi. Ortalyqtandyrylghan biylik jýiesining negizgi túghyryn nyghaytatyn jana institut – birpalataly Qúryltay óz júmysyn bastaydy. Janadan Viyse-Preziydent, Qazaqstan Halyq Kenesi instituttary qúrylady.

Búdan bólek, sayasy praktikadaghy memleket isining ishki mazmúnyn týrlendiretin jana konstitusiyalyq qaghidattar kýshine enedi. Mәselen, kóptegen lauazymdy túlghalardyng qyzmetine qatysty birrettik merzim belgilenip otyr. Konstitusiyagha ózgerister men tolyqtyrular tek qana jalpyhalyqtyq referendum qorytyndysy boyynsha qabyldanady. Bizding ónirding qúqyqtyq jýiesindegi ýlken janashyldyq – әigili Miranda erejesi jana qaghidattardyng qataryna qosyldy. Qazaqstan alghashqylardyng biri bolyp sifrlyq derekterdi qorghau normasyn Negizgi Zangha engizdi. Elimizding zayyrlyq sipaty tyng normalar arqyly kýsheytildi. Ghylymdy, bilimdi, adam kapitalyn, innovasiyalardy damytu memleket qyzmetining strategiyalyq baghyty retinde aiqyndaldy. Osynyng barlyghy búdan bylay kýndelikti ómirde qaghidat retinde ornygha bastaydy.

Sonday-aq últtyq biregeyligimizding naqty aiqyndala týsuine manyzdy qadam jasalady. Alghash ret Ata Zannyng preambulasynda tarihy tamyrymyz qamtylghany mәlim. Memleket qyzmetining negiz qúraushy qaghidattarynyng qataryna tarihiy-mәdeny múrany saqtau, tól mәdeniyetti qoldau sekildi tyng normalar qosyldy. Dәstýrli otbasy institutyn saqtau, ata-anagha qamqorlyq kórsetu, әielder men balalardyng qúqyghyn qorghau manyzdy basymdyq bolyp bekitildi.

Ayryqsha atap óterligi, qazir bolyp jatqan ózgeristerding manyzdylyghy – bir sayasy modeliden ekinshisine kóshude nemese jana instituttardyng qúryluynda ghana emes. Aldaghy kezendegi eng ýlken manyzdy betbúrys – qoghamdyq sananyn, qoghamdyq sayasattyng kezekti ret janghyryp, janaruy. Sebebi Preziydent reformalary qazirding ózinde qoghamdyq kenistikti jandandyryp, qozghalysqa týsirdi. Qogham sahnasyna jana túlghalar, jana kýshter shygha bastady.

Búl irgeli ózgeristerding basy ghana. Óitkeni aldaghy uaqytta Qúryltaygha, Qazaqstan Halyq Kenesine, odan keyin bolashaqta jergilikti mәslihattargha otanshyl azamattardyng jana buyny keledi. Olar jana úghymdar men tәsilderdi, jana ritorika men kózqarastardy algha shygharady. Múnyng bәri qoghamnyng passionarlyq energiyasyna ong әser etip, tyng kýsh-jiger berip, elding órkendeuine jana serpilis әkeledi. Sebebi ózgeristerdi ózining óne-boyynan ótkizgen qogham qalyptasatyn energiyany belgili bir janashyldyqtar, jana basymdyqtar men iydeyalar arqyly paydalanugha tyrysady. Búl – qoghamdyq damudyng ózindik bir logikasy.

Sondyqtan qazir Qazaqstanda bastalghaly túrghan jana ózgerister auqymdylyghy, terendigi, ekpindiligi, qarqyndylyghy jaghynan songhy onjyldyqtardaghy eng ýlken ýderis bolmaq. Múny Qazaqstan tarihyndaghy Jana Órleu kezeni dep ataugha bolady.

Konstitusiya – qúndylyqtar kody

Búryn týrli pikirtalastarda, súhbattarda «Bizding eldegi iydeologiyanyng mәni qanday?», «Jalpy, qanday iydeologiyany ústanamyz?» degen súraqtar jii qoyylatyn. Tipti keyde «IYdeologiyamyz aiqyn emes», «Naqty iydeologiya joq» dep syn aitushylar da tabylatyn.

Nesin jasyramyz, qoghamda múnday oi-pikirlerding qalyptasuyna negiz de bar edi. Óitkeni 1995 jyly postkenestik stilide әri tranzittik ruhta jazylghan Ata Zannyng iydeologiyalyq baghdargha ainalatynday qauqary bolmady. Sebebi atalghan Konstitusiya Kenestik kezenning qúrsauynan endi ghana bosap, Egemendigimizdi endi ghana alyp jatqan elen-alang shaqta qabyldandy. Ol kezde eng basty tarihy maqsat memlekettilikting irgetasyn qalau boldy. Búl túrghydan alghanda Konstitusiyany әzirlegen agha buyn ózderine jýktelgen missiyany abyroymen atqardy. Ony airyqsha aityp ótuimiz kerek. Ekinshi jaghynan, búl Konstitusiyada últtyq biregeyligimiz, bolmysymyz, tarihy tamyrymyz, tól qúndylyqtarymyz aiqyn kórsetilmegeni de ras.

Ata Zanda naqty kórinis tappaghannan keyin de ishki sayasatty egjey-tegjeyli týsindirip, baghyt-baghdaryn aiqyndap beretin qanday da bir qújat, tújyrymdama bolmady. Osydan song memleketting qanday qúndylyqtardy ústanatynyn, qoghamda qanday qaghidattardy ornyqtyryp, ilgeriletetinin belgileu mýmkin emes edi. Sol sebepti, iydeologiyagha qatysty jogharydaghy súraqtar qoyylghan kezde naqty jauap ta aitylmaytyn.

Al endi osy aralyqta әlem de, el de, qogham da ózgerdi. Kýn tәrtibine mýldem basqa mәseleler shyqty, qoghamnyng әleumettik ishki qúrylymy týrlendi, azamattardyng әlemde bolyp jatqan janashyldyqtardy qabyldauy basqasha qalyptasa bastady, jana qúndylyqtar payda boldy. Sol sebepti, qoghamnyng ishki súranystaryna baylanysty jana Konstitusiyany qabyldau qajettiligi de ózdiginen tuyndady.

Biyl jalpyhalyqtyq referendumda qabyldanghan jana Ata Zang – memlekettiligi ornyqqan, halyqaralyq kenistiktegi bedeli qalyptasqan, ózining tarihy tamyryn aiqyndaghan, bolashaghyna zor senimmen qaraytyn Qazaqstannyng Konstitusiyasy. Yaghny búl postkenestik tarih kezeni birjola ayaqtaldy degendi bildiredi. Negizgi qújat zamanauy sayasy jýieni qúrugha, tiyimdi memlekettik apparatty qalyptastyrugha, últtyq mýddemizdi saqtaugha baghyttalghan.

Búdan bylay «Biz ústanatyn qúndylyqtargha ne jatady?», «IYdeologiyamyz qanday?» degen súraqtargha anyq әri senimdi jauapty Ata Zannan tabamyz. Sebebi Konstitusiya – tek qúqyqtyq qújat qana emes, ol – ómir saltymyzdy, biregeyligimizdi, baghyt-baghdarymyzdy kórsetetin qújat. Yaghny Ata Zang – iydeologiyalyq qúndylyqtar kody. Áriyne, Konstitusiyada da, memlekettik sayasatta da iydeologiyalyq kózqarastar men pikirlerding әraluandylyghy moyyndalady jәne qorghalady. Degenmen últty úiystyratyn qúndylyqtar da Ata Zanda aiqyn kórsetilui qajet. Sondyqtan onyng preambulasynda, negizgi bólimderi men baptarynda últtyq bolmysymyz ben baghdarymyz, qoghamdyq qúndylyqtarymyz, ústanugha tiyis memlekettik qaghidattarymyz naqty, jýieli әri anyq bekitilgen.

Birinshiden, Konstitusiyanyng preambulasyn negizgi iydeologiyalyq ústanymdardyng tútas әri qúrylymdalghan dayyn jiyntyghy deuge bolady. Qoldanystaghy qazirgi Ata Zang memlekettilikti qúra otyryp әzirlense, jana Konstitusiya osy jyldar aralyghynda qúrylghan memlekettilikti nyghaytugha baghyttalghan. Preambulada búl jóninde naqty jazylghan. Sol sekildi onda tariyh, zang men tәrtip, birlik pen yntymaq, etnosaralyq jәne konfessiyaaralyq tatulyq, mәdeniyet pen bilim, ghylym men innovasiya, tabighatty ayalau, beybitshilik pen dostyq qaghidattary men qúndylyqtary qamtylghan.

Ekinshiden, Negizgi Zang tarihymyzgha qatysty janasha kózqarasty qalyptastyrdy. Ony preambuladaghy «Úly Dalanyng myndaghan jyldyq tarihynyng sabaqtastyghyn saqtap» degen sóilemnen-aq angharugha bolady. Al 1995 jylghy Konstitusiyada tarihymyz mýldem qamtylmaghan edi.

Ýshinshiden, elimizding aumaqtyq tútastyghyna qatysty naqty ústanym belgilendi. Preambulada jazylghanday, aumaqtyq tútastyq eshqashan ózgermeydi jәne oghan qol súghylmaydy. Múny 2-baptyng 6-tarmaghyndaghy «Qazaqstan Respublikasynyng aumaqtyq tútastyghy ózgermeydi» degen norma da quattay týsti. Demek, elimizding aumaqtyq tútastyghy bolashaqta mәsele retinde talqylanbaydy, tipti referendumgha da shygharylmaydy.

Tórtinshiden, Qazaqstan zayyrly memleket ekenin naqty belgiledi. Búryn qoghamda kóshede qara kiyim jamylyp jýretin din ókilderining kóbeyip ketuine baylanysty «Qayda bara jatyrmyz?», «Bolashaqta qanday el bolamyz?» degen alandaushylyq bar edi. Sol sebepti jana Ata Zanda elimizding zayyrlyq sipaty birjola aiqyndaldy. 7-baptyng 1-tarmaghynda «Din memleketten bólek» dep jazylsa, 33-baptyng 5-tarmaghynda bilim jәne tәrbie jýiesi zayyrly sipatqa ie ekeni naqtylandy. Búl – mazmún, maghyna jaghynan óte manyzdy sheshim.

Besinshiden, dәstýrli qúndylyqtar eng joghary qúqyqtyq dengeyde qorghaldy. Búl qadam jat mәdeny modelider men minez-qúlyq normalaryn kýshtep engizu әreketterinen tuyndady. Sondyqtan Konstitusiyanyng 30-babynyng 2-tarmaghyndaghy «Neke – er men әielding memleket zangha sәikes tirkegen erikti jәne teng qúqyqty odaghy» dep naqty jazyldy. Búl normada eki manyzdy úghym bar: bir jaghynan, er men әielding odaghy arqyly dәstýrli otbasy qúndylyghyn bekitemiz, ekinshi jaghynan, osy odaqty «erikti» әri «teng qúqyqty» dep naqtylau arqyly әielderding qúqyqtary men mәrtebesin órkeniyetti qogham talaptaryna say qorghaymyz.

Altynshydan, el damuynyng adamy ólshemi engizildi. Adam qúqyqtary negizgi basymdyq retinde aiqyndaldy. Mәselen, «Preziydent», «Ýkimet», «Qúryltay» degen bólimder 7-10 baptan túrsa, azamattardyng qúqyghyn qorghaugha arnalghan bólimde 30 bap bar. Konstitusiyadaghy 11 bólimning eng ýlkeni adam qúqyqtary men bostandyqtaryna arnalghan – «Negizgi qúqyqtar, bostandyqtar men mindetter». Memleketting strategiyalyq damuynyng negizi retinde tabighy qazbalar, basqa da baylyqtar emes, eng aldymen adamy kapital belgilendi. Yaghny adamdardyng bilimi, qabileti, enbegi aldynghy oryngha shyqty. 4-baptyng 1-tarmaghynda jazylghanday, «halyq – memlekettik biylikting birden-bir bastauy jәne Egemendik iyesi». Manyzdy normalardyng biri retinde bekitilgen sóz bostandyghyn qorghau da – adamy ólshemning negizi. 23-baptyng 5-tarmaghynda «Senzuragha tyiym salynady» dep jazylsa, osy baptyng 1-tarmaghynda «Sóz erkindigine kepildik beriledi» dep kórsetilgen. Yaghny sóz bostandyghy búrynghymen salystyrghanda barynsha keneytildi.

Osylaysha, Konstitusiyada tengerimdi ústanym belgilendi. Dәstýrli qúndylyqtardyng da, zamanauy qúndylyqtardyng da arajigi naqty aiqyndalghan. Dәstýrli dýniyemizdi qorghaymyz dep konservativti baghytqa da týbegeyli búrylmay, zamanauy qúndylyqtargha sәikes bolamyz dep liyberaldy baghytqa da asa qatty úrynbay, iydeologiyalyq jәne sayasy әraluandylyq tendey saqtaldy.

Ayta keterligi, Konstitusiyanyng preambulasy men negizgi baptary Memleket basshysynyng tújyrymdamalyq tezisteri negizinde әzirlendi. Tipti Konstitusiyadaghy manyzdy ózgeristerdi, týbegeyli janashyldyqtardy, әsirese qarapayym azamattardyng mýddesin qorghaytyn jana normalardyng kóbin Preziydent ózi úsyndy. Búghan deyin de aitylghanday, Qasym-Jomart Kemelúly týrli qújattarmen júmys istegende, ózining sóileytin sózderinde Egemendik jәne Tәuelsizdik úghymdaryn әrdayym bas әrippen jazady. Ata Zannyng jana mәtininde de osy ústanym saqtaldy. Óitkeni búl sózder qasiyetti de qasterli úghymdar bolyp qoghamdyq sanada birjola ornyghyp, bekitiluge tiyis. Múnyng ózi Konstitusiyamyzdyng dәl osynday týrli iydeyalyq ústanymdardan túratyndyghynyng taghy bir kórinisi.

Sondyqtan Ata Zanda tól tarihymyz da, Ádiletti Qazaqstan iydeyasy da, Zang men Tәrtip qaghidaty da, «Taza Qazaqstan» da, birlik pen yntymaq ta, mәdeniyet pen bilim de, ghylym men innovasiya da tegis qamtylghan. Búl – últtyng biregeyligi bekemdelgen, qúndylyqtary jýielengen, memlekettilik qaghidattary naqty belgilengen Konstitusiya. Eng bastysy, onda memleketimizding bolashaqtaghy keskin-keypi, bolmysy naqty aiqyndalghan. Yaghny keleshekte progressivti, órkeniyetti, ghylym men bilimge, innovasiyagha arqa sýiegen el atanu kózdelgen. Sondyqtan ishki sayasattyng endigi negizgi mindeti – Konstitusiyada bekitilgen qúndylyqtardyng qoghamda berik ornyghuyn qamtamasyz etip, qorghau.

Qoghamdyq sanadaghy silkinis

Búghan deyin de aitqam, qazir de qaytalayyn: qúrghaq úran, jalang ýgit-nasihat – bizding jolymyz emes. Búryn bir kezde bizding biylikte de, qoghamda da tez nәtiyje beretin júmystarmen ainalysqysy keletin jaman әdet boldy. Júrttyng aldynda jedel esep bere salatyn, jyldam úpay jinaytyn sharualarmen әuestenu beleng aldy. Sol tәsil memlekettik basqaru jýiesinde de, qoghamdyq psihologiyada da qatty asqyndy. Eshkimning irgeli reformalarmen, úzaq merzimdi sharualarmen ainalysqysy kelmedi.

Sóitip, keybir kýrdeli problemalardyng sheshimi tabylmay, jinaqtala berdi. Bir ónirlerde jer astyndaghy injenerlik jeliler tozyp, uaqytynda janartylmady. Basqa bir aimaqtarda auyzsu tapshylyghy mәselesi rettelmese de, jarqyraghan ghimarattar salynyp jatty. Mine, osynday kereghar jaghdaylar oryn aldy. Múnday әdetting eng auyr zardaby – kýrdeli mәselelerding týiini der kezinde tarqatylmay, keyingi buyngha ysyryla berui edi. Al qazir biylik, kerisinshe, eng manyzdy, tereng de týiindi, auqymdy júmystardy atqarugha úmtyluda. Keybirining kýrdeliligi sonshalyq, qoghamda әrkelki qabyldanuy mýmkin bolsa da, memleketting bolashaq damuyna degen qajettilikten keyin onymen erteng emes, tap qazir ainalysugha tura keldi.

Mysaly, kólik, infraqúrylym, energetika salasyndaghy ondaghan jyldar boyy qordalanghan mәseleler qolgha alynyp jatyr. Janadan jylu elektr stansiyalary, әuejaylar men saparjaylar, joldar men kópirler, injenerlik jeliler salynuda. Sonday júmystyng taghy bir kórinisi – qoghamdyq sanadaghy ong ózgerister. Búghan Memleket basshysynyng tabandy әri tiyanaqty sayasatynyng nәtiyjesinde qol jetkizilip otyr.

Preziydent reformalarynyng eng ýlken nәtiyjelerining biri – ózgeristerding qoghamdyq mentaliytetke yqpal ete bastauy. Ony neden bayqaymyz? Memleket basshysy ýnemi kóterip jýrgen әdeptilik, ýnemdilik, tazalyq, tәrtiptilik sekildi ústanymdardy býginde júrtshylyq jaqsy qabyldap, qogham bolyp ony әri qaray ilip alyp ketude.

Osydan birneshe jyl búryn tәrtipti saqtaudy, tazalyqty ústanudy әkimshilik-qúqyqtyq tetikter arqyly qamtamasyz etu bastalghan edi. Onsyz mýmkin emes ekenin júrttyng ózi de jaqsy biledi. Al qazir bolsa, múnday kelensizdikterge azamattarymyzdyng ózderi aldymen qarsy shyghady. Býginde otandastarymyz qoghamdyq oryndardaghy zansyzdyqtargha, qúqyq búzushylyqtargha, ysyrapshyldyqtyng dóreki formalaryna kóz júmyp qaray almaydy. Olar múnday oghash әreketterdi birinshi bolyp ózderi synap, aiyptaydy.

Búl – Memleket basshysy aityp jýrgen ústanymdardyng qoghamdyq sanagha ornygha bastaghanynyng bir kórinisi. Memleket basshysy nasihattaytyn qarapayym qúndylyqtardy eng aldymen azamattardyng ózderi qorghaugha tyrysuy – órkeniyetti qoghamgha úmtyludyng belgisi. Sondyqtan da Preziydent reformalarynyng eng ýlken jemisi institusionaldyq ózgeristermen qatar, qoghamdyq sanadaghy silkinis der edik.

Preziydent sayasatyndaghy manyzdy qaghidattardyng ishinde, әsirese «Taza Qazaqstan» men «Zang jәne Tәrtipti» erekshe bólip aitu kerek. Olardy dәriptep, sanagha siniru arqyly últtyng boyynda basqa da ýlken jetistikterge jol ashatyn jaqsy qasiyetterdi qalyptastyrugha bolady. Sonda biz bolashaqta ózining tiyanaqtylyghymen, tәrtibimen, enbekqorlyghymen, tazalyghymen erekshelenetin ozyq oily órkeniyetti últtardyng qataryna qosylamyz.

Túraqtylyqtyng negizi – tәrtip 

Jaqynda Preziydent Qasym-Jomart Toqaev Memlekettik Tu kóteru rәsiminde sóilegen sózinde: «Auqymdy reformalar barlyq salagha tyng serpin berude. Týbegeyli ózgerister, әsirese qoghamdyq sanagha zor silkinis әkeldi. Ishki sayasattyng mazmúny janardy, baghyt-baghdary aiqyndala týsti. El ishinde janashyrlyq, enbekqorlyq, úqyptylyq, ýnemshildik qasiyetteri ornygha bastady. Azamattarymyzdyng kózqarasy jәne ústanymy ózgerude», – dedi.

Rasynda, Preziydent reformalarynyng nәtiyjesinde elimizding ishki sayasatynda týbegeyli ózgerister jýzege asty. Salada ortaq tәrtip ornygha bastady. Onomastikada, eskertkishter ornatuda, vedomstvolyq nagradalardy taghayyndauda naqty reglamentter bekitildi. Tipti kinony prokatqa shygharugha qatysty da arnayy kriyteriyler engizildi.

Mәselen, búryn kósheler men eldi mekenderge atau berude jýiesizdik ýnemi aldan shyghatyn. Ayghay-shu da kóp edi. Qazir onyng kóbi tyiyldy. Óitkeni ortaq tәrtip, naqty algoritm bar. «Tarihy túlghalar», «Jer-su ataulary», «Dәstýrli ataular» tizimderi bekitildi. Kósheler men eldi mekenderge әrkim oiyna kelgen ataudy bere almaytyn boldy. Sol sekildi jekemenshik bilim beru úiymdaryna atau beru isi de qatandatyldy.

Eskertkishter ornatudaghy jýiesizdikterge de tosqauyl qoyyluda. Búryn azamattardyng kóbi atasynyng atyna kóshe beruge, babasynyng qúrmetine eskertkish ornatugha qoldau súraytyn edi. Tarihymyzdaghy belgili túlghalardy nasihattau turaly mәsele kóterilse, әngime bólek, әriyne. Alayda kóp ótinishter men hattardyng arghy jaghynan jershildik pen rushyldyqtyng qúlaghy qyltiyp túratyn. Endi búghan qatysty jana erejeler bekitildi. Tas mýsinder kez kelgen uaqytta әri kez kelgen jerge qoyylmaytyn boldy. Naqty sharalardyng nәtiyjesinde búl sala da bir jýiege keltirilude.

Sonday-aq vedomstvolyq nagradalardy taghayyndauda da naqty erejeler bekitildi. Búryn әr mekeme, әr úiym óz dengeyinde týrli tósbelgiler shygharyp, marapattardy ondy-soldy tarata beretin. Qazir búl is te bir izge týsirildi. Ári memlekettik nagradalargha úqsaytyn orden-medalidar men tósbelgiler shygharugha zannamalyq túrghydan tyiym salyndy. Sebebi týrli qoghamdyq úiymdar men jekelegen azamattar «Qazaqstannyng qúrmetti azamaty», «Qazaqstannyng enbek sinirgen qyzmetkeri», «Últ ústazy» siyaqty memlekettik nagradalargha mýldem qatysy joq marapattardy oilap tauyp, aqshagha satyp, biznesting bir týrine ainaldyryp alghan.

Sol sekildi qoghamdaghy keybir qúbylystargha qatysty qúqyqtyq tosqauyldar qoyylghanyn eske sala keteyik. Aytalyq, LGBT men pedofiliyany nasihattaugha qatysty jauapkershilik engizildi. Qoghamdyq oryndarda bet-beyneni tanugha kedergi keltiretin kiyim kiige, yaghny betti túmshalap jýruge qatysty әkimshilik jauapkershilik taghayyndaldy. Qúqyqqa qayshy keletin, onyng ishinde últaralyq, diny arazdyqty qozdyrugha baghyttalghan kontentti taratugha qatysty jauapkershilik qatandatyldy.

Ókinishke qaray, jogharyda atalghan normalardy qabyldar kezde ishten de, syrttan da yqpal etu әreketteri oryn aldy. Tipti keybir sarapshylar «búl mәseleni qozghaudyng qajeti joq edi, biylik ózine joq jerden júmys pen jau tauyp aldy» degen pikirlerdi de aityp jatty. Endi bireuleri «múnday sheshim myna toptyng ókilderine únamaydy», «múnday norma qoghamdaghy myna toptyng qolayyna jaqpaydy» degen ústanymdy algha tartty. Shyn mәninde, bireuge únau ya únamau maqsat bolmauy kerek. Negizgi ólshem – elding mýddesine say ma, bolashaqqa kerek pe degen súraq. Sondyqtan Memleket basshysy aitqanday, biz syrtqy sayasatty da, ishki sayasatty da әldekimderge jaghynu, únau nemese úpay jinau ýshin jýrgizbeymiz. Eng basty maqsat – memleketting mýddesi.

Jana qoghamdyq etika – ishki sayasattyng ózegi

Qazirgi uaqytta bizding qoghamdy ekige jaratynday qanday da bir sayasy dau-damaylar joq. El ishinde kýn tәrtibindegi negizgi mәseleler boyynsha belgili bir konsensus bar. Ári azamattardyng kóbi Preziydent jýrgizip jatqan reformalardy qoldaydy. Qazaqstan strategiyalyq zertteuler instituty jýrgizgen songhy saualnama nәtiyjelerine sәikes, azamattardyng 84%-y Qazaqstan dúrys baghytta damyp keledi dep esepteydi. Yaghny qoghamda optimizm basym.

Áriyne, ýlken rezonans tudyratyn jaghdaylar da aragidik oryn alyp túrady. Keyde til, din, tariyh, syrtqy sayasat mәselelerine qatysty keybir kiykiljinder týrli sayasiy-qoghamdyq diskussiyalargha da týrtki bolyp jatady. Ásirese qoghamdyq oryndar men kólikterdegi jekelegen jaghdaylardyng sony osynday dau-damaylargha úlasatynyn bilemiz.

Ókinishtisi, múnday oqighalardyng sebebin anyqtap, astaryna ýnilsek, kóbi sol azamattardyng mәdeniyetsizdiginen, daraqylyghy men әdepsizdiginen tuyndaghan bolyp shyghady. Yaghny adamdardyng qarapayym әdep normalaryn saqtamauy, bir-birin qúrmettemeui sebep. Key kezde tipti sauatsyzdyq pen bilimsizdik te kelensiz jaghdaylargha úryndyrady. Degenmen jeke bir adamdardyng tәrbiyesizdigine bola, tútas qogham arandap qalmauy kerek. Sondyqtan qazirgi tanda iydeologiyalyq júmys negizinen bilimsizdikpen, sauatsyzdyqpen, әdepsizdikpen kýreske baghyttalugha tiyis.

Kerisinshe, qoghamdy mәdeniyettilikke, enbekqorlyqqa, bilim-ghylymgha, jauapty әri jasampaz otanshyldyqqa shaqyru manyzdy. Ádepti, tәrbiyeli adam ainalasyn lastamaydy, ózgelerge qoqan-loqy kórsetpeydi. Qarapayym adamy qúndylyqtardy boyyna sinirmegen adamdy patriotizmge baulu mýmkin emes. Áueli adamgershiligi mol, taza, adal azamatty qalyptastyrudy maqsat etuimiz kerek. Al patriotizm – soghan egiletin dәn. Búl qaghidat Konstitusiyada da bekitilgen. Qazaqstan Respublikasy qyzmetining negiz qúraushy qaghidattarynyng qataryna jauapty әri jasampaz otanshyldyq iydeyasyn ilgeriletu normasynyng qosyluy tegin emes. Onyng ólshemi – paydaly is pen jauapkershilik.

Qoghamdaghy kez kelgen kiykiljinnin, kez kelgen daudyng aldyn aludyng birden bir joly – jeke bastyng mәdeniyetin damytu. Búl – bir-birimizge syilastyqpen qarau, óz isimizge adal bolu, zandy qúrmetteu, tazalyq pen tәrtipti saqtau. Adamdardyng sanasyna osy úghymdardy sinirip, qoghamda qúndylyq retinde ornyqtyru qajet.

Últ sapasyn arttyru, azamattardyng minez-qúlqyn ózgertu, jana әdetterdi qalyptastyru bir kýndik sharua emes ekendigin, úzaq uaqytty qajet etetindigin syltau etip, qol qusyryp otyra beruge bolmaydy. Preziydentimiz aitqanday, bizde artyq uaqyt joq. Aldymyzgha naqty maqsat qoymasaq, bir orynda túryp qalamyz. Óitkeni ainalanyng bәri jyldam damyp jatyr. Álem ýlken ózgeristerding aldynda túr. Osyghan beyimdelip, órkeniyet kóshine ileskender ghana bәsekege qabiletti әri ozyq oily últqa ainalady. Sondyqtan múnday taghdyrsheshti sәtterde arqany kenge salyp otyrugha bolmaydy. Árdayym algha úmtylu kerek.

Eng bastysy, múnday ózgeriske jyltyraq iydeologiyamen qol jetkizu – bos әureshilik. Búryn bilbordqa qanatty sózderdi jazyp qoyyp, týrli taqyryptaghy rolikterdi taratyp, sonymen esep bere salatyn. Yaghny negizgi júmys jalang ýgit-nasihatpen ghana shekteletin. Al qazir naqty isterge kóshu maqsat etip qoyyldy. Mysaly, orta bilim beru jýiesine «Adal azamat» birtútas tәrbie baghdarlamasy engizildi. «Qazaqstan balalary» baghdarlamasy qabyldandy. Tarihy sanany jýieleuge nazar audaryldy. Tól múramyzdy әlemdik dengeyde nasihattaugha kónil bólindi. Memleket basshysynyng qoghamda kitap oqu mәdeniyetin damytyp, zerdeli últ qalyptastyru jóninde arnayy Jarlyq shygharuynyng astarynda da ýlken mәn jatyr.

Qoghamdyq әdepti qalyptastyrghanda eng birinshi el aldynda jýrgen azamattar jauapkershilikti sezinui kerek. Búl sheneunikterge ghana emes, barlyq azamattargha, әsirese ziyaly qauym ókilderine de qatysty dýniye. Óitkeni olar – mәdeniyetting ainasy. Sondyqtan sóilegen sózine, jýris-túrysyna, tipti syrtqy kelbetine de dúrys qarauy kerek. Áytpese, ónirlerde úiymdastyrylatyn keybir memlekettik manyzy bar resmy is-sharalardyng kýndelikti ótip jatatyn toydan ya astardan aiyrmasy bolmay qalady. Sol sekildi elge tanymal adamdar ómirden ozghan kezde de aragidik kelensiz jaghdaylargha kuә bolyp qalamyz. Mәselen, belgili túlghalardyng janazasyn óner ordalarynan shygharu saltymyzda da, dinimizde de joq, kenestik kezende qalyptasqan joralghy. Keybir adamdar múny ómirden ótken әlgi túlghagha kórsetilgen qúrmet dep qabyldaydy. Biraq diny salt-joralghy jasalatyn arnayy oryndar túrghanda, marqúmdy әn men by oryndalatyn, oiyn-sauyq ótetin jerden songhy sapargha attandyru dúrys emes. Óner ordalaryn múnday maqsatqa paydalanbaghan abzal.

Sondyqtan óreskel ketken osynday tústarymyzdy jariyagha jar salmay, múqiyat zerdelep, jýieli týrde rettey beruimiz kerek. Ótken onjyldyqtarda memlekettilikti qúru isimen ainalyssaq, endi azamattardyng boyyna memlekettilikting ústyny – memleketshildik sanany siniru qajet. Ol osynday qarapayym dýniyelerden bastalady. Óitkeni memleket isinde úsaq-týiek degen bolmaydy. Eleusiz degen nәrsening ózi eldik túrghydan alghanda manyzdy.

Abaydyng «aqyryn jýrip, anyq bas» degen úlaghatyn Preziydent óz sózinde jii aitady. Hakimning payymy – elimizding sayasy filosofiyasy. Búl – jaybasarlyq tanytyp, sylbyr qimyldau emes, kerisinshe, әr qadamdy jan-jaqty oilastyryp, salmaqtap jasau, sonday-aq reformalardy senimdi, tabandy, tiyanaqty jýrgizu degen sóz. Kez kelgen júmysty dәl osynday stilide jýzege asyra alsaq, últ úpayy da týgel bolady. Búghan songhy jyldardaghy ong ózgerister dәlel.

Erlan Qariyn, 

Qazaqstan Respublikasynyng Memlekettik kenesshisi

Abai.kz