«ءبىزدىڭ يدەولوگيا – اتا زاڭ» – ەرلان قاريننىڭ كولەمدى ماقالاسى جارىق كوردى
قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمالار مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋمەن قاتار، قوعامدىق سانانى وزگەرتۋگە جانە جاڭا قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل تۋرالى قر مەملەكەتتىك كەڭەسشىسى ەرلان قارين «جاس الاش» گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىندا جازدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ەلدە باستالعان وزگەرىستەردىڭ ءمانى تەك جاڭا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى قۇرۋدا نەمەسە ساياسي جۇيەنى جاڭارتۋدا عانا ەمەس.
«الداعى كەزەڭدەگى ەڭ ۇلكەن ماڭىزدى بەتبۇرىس – قوعامدىق سانانىڭ، قوعامدىق ساياساتتىڭ كەزەكتى رەت جاڭعىرىپ، جاڭارۋى»، – دەيدى ەرلان قارين.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيانى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىن ايقىندايتىن باستى قۇجات رەتىندە باعالادى. ونىڭ پىكىرىنشە، اتا زاڭدا ەلدىڭ تاريحي تامىرى، ۇلتتىق بولمىسى مەن مەملەكەتتىك دامۋدىڭ نەگىزگى باعدارلارى ناقتى كورىنىس تاپقان.
«بۇدان بىلاي «ءبىز ۇستاناتىن قۇندىلىقتارعا نە جاتادى؟»، «يدەولوگيامىز قانداي؟» دەگەن سۇراقتارعا انىق ءارى سەنىمدى جاۋاپتى اتا زاڭنان تابامىز»، – دەپ اتاپ ءوتتى ول.
قارين كونستيتۋتسيادا ۇلتتىق بىرەگەيلىككە ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا، تاريحي ساباقتاستىق، اۋماقتىق تۇتاستىق، زايىرلىلىق، ءداستۇرلى وتباسى قۇندىلىقتارى، مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى نەگىزگى زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن.
«ۇلتتى ۇيىستىراتىن قۇندىلىقتار دا اتا زاڭدا ايقىن كورسەتىلۋى قاجەت. سوندىقتان ونىڭ پرەامبۋلاسىندا، نەگىزگى بولىمدەرى مەن باپتارىندا ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن باعدارىمىز ناقتى بەكىتىلگەن»، – دەدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.
ونىڭ پىكىرىنشە، كونستيتۋتسيا تەك قۇقىقتىق نورمالار جيىنتىعى ەمەس، قوعامنىڭ قۇندىلىقتىق باعدارى مەن دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇجاتقا اينالىپ وتىر. وسى ارقىلى مەملەكەت ۇلتتىق مۇددە مەن زاماناۋي دامۋ تالاپتارىنىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدى كوزدەيدى.
سونداي-اق ماقالادا ادام كاپيتالىنىڭ رولىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ەرلان قاريننىڭ سوزىنشە، مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋىنىڭ نەگىزى تابيعي رەسۋرستار ەمەس، ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ ءبىلىمى، قابىلەتى مەن ەڭبەگى بولۋى ءتيىس.
«حالىق – مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى جانە ەگەمەندىك يەسى. سوندىقتان ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى»، – دەيدى ول.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ قوعامداعى كوزقاراستار مەن مىنەز-قۇلىققا اسەر ەتە باستاعانىن اتاپ ءوتتى.
«مەملەكەت باسشىسى ۇنەمى كوتەرىپ جۇرگەن ادەپتىلىك، ۇنەمدىلىك، تازالىق، تارتىپتىلىك سەكىلدى ۇستانىمداردى بۇگىندە جۇرتشىلىق جاقسى قابىلداپ، قوعام بولىپ ونى ءارى قاراي ءىلىپ الىپ كەتۋدە»، – دەدى ەرلان قارين.
ونىڭ ايتۋىنشا، زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىن نىعايتۋ، قوعامدىق مادەنيەتتى ارتتىرۋ جانە جاۋاپتى ازاماتتىق ۇستانىمدى قالىپتاستىرۋ ىشكى ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
«پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ ەڭ ۇلكەن جەمىسى ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەرمەن قاتار، قوعامدىق ساناداعى سىلكىنىس دەر ەدىك»، – دەيدى ول.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى قازىرگى تاڭدا قوعامدى بىلىمدىلىككە، مادەنيەتتىلىككە جانە جاسامپاز وتانشىلدىققا باعىتتاۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، پاتريوتيزم ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتىنەن، زاڭعا قۇرمەتىنەن جانە قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىنەن كورىنۋى ءتيىس.
«قوعامدى مادەنيەتتىلىككە، ەڭبەكقورلىققا، ءبىلىم-عىلىمعا، جاۋاپتى ءارى جاسامپاز وتانشىلدىققا شاقىرۋ ماڭىزدى»، – دەدى ەرلان قارين.
سونىمەن بىرگە ول سوڭعى جىلدارى ىشكى ساياسات سالاسىندا ناقتى ءتارتىپ پەن جۇيەلىلىك قالىپتاسا باستاعانىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە ونوماستيكا، ەسكەرتكىشتەر ورناتۋ، ءتۇرلى ماراپاتتاردى تاعايىنداۋ سياقتى ماسەلەلەر بويىنشا بىرىڭعاي تالاپتار ەنگىزىلىپ، بۇرىنعى جۇيەسىزدىكتەردى جويۋعا باسىمدىق بەرىلگەن.
«ونوماستيكادا، ەسكەرتكىشتەر ورناتۋدا، ۆەدومستۆولىق ناگرادالاردى تاعايىنداۋدا ناقتى رەگلامەنتتەر بەكىتىلدى. ءتىپتى كينونى پروكاتقا شىعارۋعا قاتىستى دا ارنايى كريتەريلەر ەنگىزىلدى»، – دەيدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي وزگەرىستەر قوعامدىق كەڭىستىكتە ورتاق ءتارتىپ قالىپتاستىرۋعا جانە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ ءۇشىن قۇقىقتىق مادەنيەتتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنى ايتىلدى. ونىڭ سوزىنشە، كوپتەگەن داۋ-داماي مەن تۇسىنىسپەۋشىلىك ازاماتتاردىڭ قاراپايىم ادەپ نورمالارىن ساقتاماۋىنان تۋىندايدى.
«قوعامداعى كەز كەلگەن كيكىلجىڭنىڭ، كەز كەلگەن داۋدىڭ الدىن الۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – جەكە باستىڭ مادەنيەتىن دامىتۋ»، – دەدى ەرلان قارين.
ول بىلىمدىلىك، مادەنيەتتىلىك، ەڭبەكقورلىق جانە جاۋاپكەرشىلىك قاسيەتتەرى وركەنيەتتى قوعامنىڭ نەگىزىن قالايتىنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان جاستاردىڭ تاربيەسىنە، تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا جانە كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى قوعامداعى ساپالى وزگەرىستەر قىسقا ۋاقىت ىشىندە جۇزەگە اسپايتىنىن، بىراق بۇل باعىتتاعى جۇمىستى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن ايتتى.
«ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ، ازاماتتاردىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋ، جاڭا ادەتتەردى قالىپتاستىرۋ ءبىر كۇندىك شارۋا ەمەس»، – دەيدى ول.
ونىڭ پايىمداۋىنشا، قازاقستاننىڭ الداعى دامۋى تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرمەن ەمەس، ازاماتتاردىڭ مادەنيەتىمەن، زاڭعا قۇرمەتىمەن جانە قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىمەن دە ولشەنەدى. سوندىقتان قوعامدا مەملەكەتشىلدىك سانانى نىعايتۋ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ جانە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى.
ءسوز سوڭىندا ەرلان قارين مەملەكەتتىك يدەولوگيا جالاڭ ۇراندار مەن فورمالدى ناسيحاتقا ەمەس، ناقتى ناتيجەگە نەگىزدەلۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
«قۇرعاق ۇران، جالاڭ ۇگىت-ناسيحات – ءبىزدىڭ جولىمىز ەمەس»، – دەپ تۇيىندەدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.
ونىڭ پىكىرىنشە، بۇگىندە قازاقستاندا ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالارمەن قاتار قوعامدىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. زاڭ مەن تارتىپكە قۇرمەت، تازالىق، جاۋاپكەرشىلىك، ءبىلىم مەن عىلىمعا ۇمتىلىس جانە مەملەكەتشىلدىك سانا قوعامنىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنا اينالۋى ءتيىس.
Abai.kz
