Qazaqstan — zayyrly memleket bolghandyqtan qoghamdaghy diny sauattylyqty arttyru, dәstýr men dinning araqatynasyn týsinu jәne destruktivti aghymdardan saqtanu — ózekti mәselelerding biri bolyp sanalady. Osyghan baylanysty kópshilikti tolghandyryp jýrgen keybir saualdargha toqtalyp ótkenimiz jón siyaqty. Osy orayda «Zayyrly memlekettegi dindar azamat qanday boluy kerek?» degen saual aldymyzdy oraytyny anyq.

Shyndyghyn aitar bolsaq, zayyrlylyq pen ruhaniyat bir-birine qayshy emes, óitkeni, zayyrlylyq — memleketti basqaru formasy bolsa, al ruhaniyat — dinning qúramdas bóligi bolyp sanalady. Kez kelgen ózin zayyrly dep mәlimdegen memlekette týrli diny aghymdar boluy mýmkin, biraq eng basty talap — barlyq azamattardyng zang aldynda teng boluy. Sondyqtan dәl qazir elimizdegi ózin zayyrly dindar azamattyng keypine toqtalar bolsaq, onda, eng aldymen, zandy syilaytyn, óz halqynyng salt-dәstýrin qasterleytin jәne radikaldy destruktivti diny iydeologiyagha qarsy azamaty birden auyzgha aluymyzgha bolady..

Qazir qazaq qoghamyn tolghandyrghan saualdardyng biri hәm biregeyi «Dәstýrli jәne dәstýrli emes diny úiymdardy qalay ajyratugha bolady?». Osy orayda biz biluge tiyis jayt «Dәstýrli» jәne «dәstýrli emes» úghymdary shartty týrde qoldanylady. Biz «dәstýrli» dep tarihy sabaqtastyghy bar aghymdardy aitsaq, «dәstýrli emes» degenimiz — bizding qogham ýshin salystyrmaly týrde payda bolghan jana qúbylys. Eger aghym Qazaqstan aumaghynda resmy tirkelgen bolsa, onyng iydeologiyasynda destruktivti sipat bolmasa jәne ony ústanushylar zandy syilaytyn azamattar bolsa, onda onyng «dәstýrli emes» boluy qauipti emes degendi osy orayda basa aitqymyz keledi.

Sózden sóz órbip shyghyp otyrghannan keyin aldymyzdy «Destruktivti diny úiymdardyng belgileri qanday?» degen taghy bir tolghauly saual keskesteydi. Búl aradaghy bar mәsele syrtqy kóriniste emes, atalghan aghymgha jatatyn diny úiymdardyng iydeologiyanyng ózinde bolyp sanalady. Destruktivti aghymdardyng negizgi belgilerine «takfiyr», «taghut», «kәpir», «jahiliyet», «jihad» siyaqty úghymdardy búrmalap, jii qoldanu jatady. Eger úiymda gipnoz elementteri, esirtki zattaryn qoldanu (jii kezdesetin jaghday), piramidalyq iyerarhiya men konspirasiya (jasyryn әreket etu) bayqalsa, onda búl úiymnyng ekstremistik әri jalghan diny sipatqa ie ekenin anghartady. Mine, osy orayda oschydan tuyndaytyn mәsele olardan qorghanu. Sonymen «Destruktivti diny aghymdardan qalay saqtanyp, qorghanugha bolady?». Búdan qorghanudyng eng basty qúraly — diny sauattylyq, tarih pen mәdeniyetti tereng biluimiz. Diny ilimderdi әdeby maghynada, yaghny «tura maghynasynda» qabyldau — qatelik bolyp tobylady. Sol sebepti, eng aldymen dindi moralidyq-etikalyq, adamgershilik qúndylyqtardyng jiyntyghy retinde týsingen jón. Sonday-aq elimizding zannamalaryndaghy ózgeristerdi qadaghalap, qúqyqtyq túrghydan habardar bolu óte manyzdy alghyshart bolyp sanalady.

Elimizding 80 payyzyn qúraytyn músylman qauymy bolghandyqtan, әri onyng basym bóligin tituldy últtyng ókilderi qúraytyndyqtan «Din men qazaq dәstýrining ara-qatynasy qanday?» degen saualudyng qoyyluy da oryndy. Endi osyghan birlese jaup zidestirip kóreyik. Qazaqstandyqtar ýshin din – búl etnikalyq sәikestilikting bir bóligi bolyp tabylady. Din men dәstýr bir-birin tolyqtyryp túratyn, qayshy kelmeytin úghymdar  ekeni de dau tudyrmaydy. Dәstýrdi ústanushy dindar adamdar últtyq qúndylyqtardy qadirlese, din adamdy ruhany qaghidalargha jeteleydi. Olardyng týp-tamyry — ortaq moralidyq-etikalyq qúndylyqtarda jatqany barshagha ayan dýniye.

«Mәzhabty ústanu ne ýshin manyzdy?» degen saualda óz óktiligin joyghan joq. Búghan beriletin jauap: Mәzhab — islamdy dúrys týsinuding joly. Múny medisinalyq mysalmen týsindiruge bolady: auyrghan adam óz betinshe shóp terip, emdelgennen góri, maman-dәrigerge barghany әldeqayda qauipsiz. Mәzhab ta sol siyaqty, islamdy dúrys tәpsirleuge, qatelikterden jәne teris jolgha týsip ketuden saqtanugha kómektesetin senimdi baghdar hәm naghyz aqiqattyng aq joly der edik.

Tyiym salynghan diny әdebiyetterdi taratqany ýshin jauapkershilik bar ma?

Qazaqstan zannamasyna sәikes, el aumaghynda tyiym salynghan diny әdebiyetterdi (sonyng ishinde әleumettik jeliler arqyly) paydalanugha jәne taratugha qatang tyiym salynghan. Tyiym salynghan әdebiyetter tizimimen QR Qúqyqtyq statistika komiytetining saytynda tanysugha bolady. QR Ákimshilik qúqyq búzushylyq turaly kodeksining 453-baby boyynsha aiyppúl qarastyrylsa, QR Qylmystyq kodeksining 174-baby (әleumettik, últtyq, nәsildik nemese diny alauyzdyqty qozdyru) boyynsha bas bostandyghynan aiyru jazasy qoldanyluy mýmkin.

Álemde әleumettik konformizmnen jәne ózin-ózi tanu men azamattyq qatysu iydeyalary aldynda bedelge taghzym etude ózgerister jýrip jatyr. Búl ýrdis ýlken demokratiyalyqqa qaray jyljugha alyp keledi. Adamdar әdetten tys ómir saltyna tózimdi bola bastaydy, әrtýrli iyerarhiyalardyn, sonyng ishinde sayasy jәne diny iyerarhiyalardyng bedeline azyraq baghynady. Yaghny qoghamnyng qúndylyqtary bir úrpaqtyng basqalarmen auysuyna qaray ózgeredi.

Qazaqstan Ýkimeti osy tarih pen dәstýrdi jalghastyra otyryp, 2003 jyly Álemdik jәne dәstýrli dinder kóshbasshylarynyng birinshi dýniyejýzilik sezin ótkizuden bastap, ashyqtyq, toleranttylyq, ózara qúrmet pen tendik belgilerin negizge ala otyryp, býkil әlemning diny kóshbasshylarymen kezdesuler men dialog arqyly birge ómir sýru jәne yntymaqtastyq jolyn zerttedi.

Respublika Konstitusiyasy әrbir azamattyng diny senim bostandyghyna qúqyghyn bekitedi jәne Qazaqstandaghy barlyq dinderding qúndylyghyn mәdeny múranyng ruhany qúramdas bóligi retinde tanidy. Qazaqstan qalalarynda pravoslav shirkeuleri men meshitter, sinagogalar men namaz oqityn ýiler túrghyzylyp, júmys isteydi.

2019 jylghy derekter boyynsha Qazaqstan halqy diny qatystylyghy boyynsha:

70% (kópshiligi) - hanafy mazhabynyng sunny islamyn ústanady;

20% - ózderin pravoslav hristiandarynyng qataryna jatqyzady;

1,3% - katolik shirkeuining izbasarlary;

2% - protestanttargha jatady;

0,09% - buddizmdi ústanady;

0,03% - iudaizm araqatynasynda bólinedi.

Qazaqstan - biylik diny ómirge qatyspaytyn, al diny úiymdar eldi basqaru funksiyasyn óz moynyna almaytyn zayyrly memleket ekenin әlemge pash ete bildi.

Abai.kz