قازاقستان — زايىرلى مەملەكەت بولعاندىقتان قوعامداعى ءدىني ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ، ءداستۇر مەن ءدىننىڭ اراقاتىناسىن ءتۇسىنۋ جانە دەسترۋكتيۆتى اعىمداردان ساقتانۋ — وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. وسىعان بايلانىستى كوپشىلىكتى تولعاندىرىپ جۇرگەن كەيبىر ساۋالدارعا توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون سياقتى. وسى ورايدا «زايىرلى مەملەكەتتەگى ءدىندار ازامات قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ساۋال الدىمىزدى ورايتىنى انىق.

شىندىعىن ايتار بولساق، زايىرلىلىق پەن رۋحانيات ءبىر-بىرىنە قايشى ەمەس، ويتكەنى، زايىرلىلىق — مەملەكەتتى باسقارۋ فورماسى بولسا، ال رۋحانيات — ءدىننىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ سانالادى. كەز كەلگەن ءوزىن زايىرلى دەپ مالىمدەگەن مەملەكەتتە ءتۇرلى ءدىني اعىمدار بولۋى مۇمكىن، بىراق ەڭ باستى تالاپ — بارلىق ازاماتتاردىڭ زاڭ الدىندا تەڭ بولۋى. سوندىقتان ءدال قازىر ەلىمىزدەگى ءوزىن زايىرلى ءدىندار ازاماتتىڭ كەيپىنە توقتالار بولساق، وندا، ەڭ الدىمەن، زاڭدى سىيلايتىن، ءوز حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن قاستەرلەيتىن جانە راديكالدى دەسترۋكتيۆتى ءدىني يدەولوگياعا قارسى ازاماتى بىردەن اۋىزعا الۋىمىزعا بولادى..

قازىر قازاق قوعامىن تولعاندىرعان ساۋالداردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى «ءداستۇرلى جانە ءداستۇرلى ەمەس ءدىني ۇيىمداردى قالاي اجىراتۋعا بولادى؟». وسى ورايدا ءبىز بىلۋگە ءتيىس جايت «ءداستۇرلى» جانە «ءداستۇرلى ەمەس» ۇعىمدارى شارتتى تۇردە قولدانىلادى. ءبىز «ءداستۇرلى» دەپ تاريحي ساباقتاستىعى بار اعىمداردى ايتساق، «ءداستۇرلى ەمەس» دەگەنىمىز — ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن سالىستىرمالى تۇردە پايدا بولعان جاڭا قۇبىلىس. ەگەر اعىم قازاقستان اۋماعىندا رەسمي تىركەلگەن بولسا، ونىڭ يدەولوگياسىندا دەسترۋكتيۆتى سيپات بولماسا جانە ونى ۇستانۋشىلار زاڭدى سىيلايتىن ازاماتتار بولسا، وندا ونىڭ «ءداستۇرلى ەمەس» بولۋى قاۋىپتى ەمەس دەگەندى وسى ورايدا باسا ايتقىمىز كەلەدى.

سوزدەن ءسوز ءوربىپ شىعىپ وتىرعاننان كەيىن الدىمىزدى «دەسترۋكتيۆتى ءدىني ۇيىمداردىڭ بەلگىلەرى قانداي؟» دەگەن تاعى ءبىر تولعاۋلى ساۋال كەسكەستەيدى. بۇل اراداعى بار ماسەلە سىرتقى كورىنىستە ەمەس، اتالعان اعىمعا جاتاتىن ءدىني ۇيىمداردىڭ يدەولوگيانىڭ وزىندە بولىپ سانالادى. دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىنە «تاكفير»، «تاعۋت»، «كاپىر»، «جاھيليەت»، «جيھاد» سياقتى ۇعىمداردى بۇرمالاپ، ءجيى قولدانۋ جاتادى. ەگەر ۇيىمدا گيپنوز ەلەمەنتتەرى، ەسىرتكى زاتتارىن قولدانۋ ء(جيى كەزدەسەتىن جاعداي), پيراميدالىق يەرارحيا مەن كونسپيراتسيا (جاسىرىن ارەكەت ەتۋ) بايقالسا، وندا بۇل ۇيىمنىڭ ەكسترەميستىك ءارى جالعان ءدىني سيپاتقا يە ەكەنىن اڭعارتادى. مىنە، وسى ورايدا وسچىدان تۋىندايتىن ماسەلە ولاردان قورعانۋ. سونىمەن «دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردان قالاي ساقتانىپ، قورعانۋعا بولادى؟». بۇدان قورعانۋدىڭ ەڭ باستى قۇرالى — ءدىني ساۋاتتىلىق، تاريح پەن مادەنيەتتى تەرەڭ ءبىلۋىمىز. ءدىني ىلىمدەردى ادەبي ماعىنادا، ياعني «تۋرا ماعىناسىندا» قابىلداۋ — قاتەلىك بولىپ توبىلادى. سول سەبەپتى، ەڭ الدىمەن ءدىندى مورالدىق-ەتيكالىق، ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردىڭ جيىنتىعى رەتىندە تۇسىنگەن ءجون. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىنداعى وزگەرىستەردى قاداعالاپ، قۇقىقتىق تۇرعىدان حاباردار بولۋ وتە ماڭىزدى العىشارت بولىپ سانالادى.

ەلىمىزدىڭ 80 پايىزىن قۇرايتىن مۇسىلمان قاۋىمى بولعاندىقتان، ءارى ونىڭ باسىم بولىگىن تيتۋلدى ۇلتتىڭ وكىلدەرى قۇرايتىندىقتان «ءدىن مەن قازاق ءداستۇرىنىڭ ارا-قاتىناسى قانداي؟» دەگەن ساۋالۋدىڭ قويىلۋى دا ورىندى. ەندى وسىعان بىرلەسە جاۋپ زىدەستىرىپ كورەيىك. قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءدىن – بۇل ەتنيكالىق سايكەستىلىكتىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. ءدىن مەن ءداستۇر ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇراتىن، قايشى كەلمەيتىن ۇعىمدار  ەكەنى دە داۋ تۋدىرمايدى. ءداستۇردى ۇستانۋشى ءدىندار ادامدار ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قادىرلەسە، ءدىن ادامدى رۋحاني قاعيدالارعا جەتەلەيدى. ولاردىڭ ءتۇپ-تامىرى — ورتاق مورالدىق-ەتيكالىق قۇندىلىقتاردا جاتقانى بارشاعا ايان دۇنيە.

«ءمازھابتى ۇستانۋ نە ءۇشىن ماڭىزدى؟» دەگەن ساۋالدا ءوز وكتىلىگىن جويعان جوق. بۇعان بەرىلەتىن جاۋاپ: ءمازھاب — يسلامدى دۇرىس ءتۇسىنۋدىڭ جولى. مۇنى مەديتسينالىق مىسالمەن تۇسىندىرۋگە بولادى: اۋىرعان ادام ءوز بەتىنشە ءشوپ تەرىپ، ەمدەلگەننەن گورى، مامان-دارىگەرگە بارعانى الدەقايدا قاۋىپسىز. ءمازھاب تا سول سياقتى، يسلامدى دۇرىس تاپسىرلەۋگە، قاتەلىكتەردەن جانە تەرىس جولعا ءتۇسىپ كەتۋدەن ساقتانۋعا كومەكتەسەتىن سەنىمدى باعدار ءھام ناعىز اقيقاتتىڭ اق جولى دەر ەدىك.

تىيىم سالىنعان ءدىني ادەبيەتتەردى تاراتقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك بار ما؟

قازاقستان زاڭناماسىنا سايكەس، ەل اۋماعىندا تىيىم سالىنعان ءدىني ادەبيەتتەردى (سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى) پايدالانۋعا جانە تاراتۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. تىيىم سالىنعان ادەبيەتتەر تىزىمىمەن قر قۇقىقتىق ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ سايتىندا تانىسۋعا بولادى. قر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 453-بابى بويىنشا ايىپپۇل قاراستىرىلسا، قر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 174-بابى (الەۋمەتتىك، ۇلتتىق، ناسىلدىك نەمەسە ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ) بويىنشا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قولدانىلۋى مۇمكىن.

الەمدە الەۋمەتتىك كونفورميزمنەن جانە ءوزىن-ءوزى تانۋ مەن ازاماتتىق قاتىسۋ يدەيالارى الدىندا بەدەلگە تاعزىم ەتۋدە وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ءۇردىس ۇلكەن دەموكراتيالىققا قاراي جىلجۋعا الىپ كەلەدى. ادامدار ادەتتەن تىس ءومىر سالتىنا ءتوزىمدى بولا باستايدى، ءارتۇرلى يەرارحيالاردىڭ، سونىڭ ىشىندە ساياسي جانە ءدىني يەرارحيالاردىڭ بەدەلىنە ازىراق باعىنادى. ياعني قوعامنىڭ قۇندىلىقتارى ءبىر ۇرپاقتىڭ باسقالارمەن اۋىسۋىنا قاراي وزگەرەدى.

قازاقستان ۇكىمەتى وسى تاريح پەن ءداستۇردى جالعاستىرا وتىرىپ، 2003 جىلى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سەزىن وتكىزۋدەن باستاپ، اشىقتىق، تولەرانتتىلىق، ءوزارا قۇرمەت پەن تەڭدىك بەلگىلەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ، بۇكىل الەمنىڭ ءدىني كوشباسشىلارىمەن كەزدەسۋلەر مەن ديالوگ ارقىلى بىرگە ءومىر ءسۇرۋ جانە ىنتىماقتاستىق جولىن زەرتتەدى.

رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى ءاربىر ازاماتتىڭ ءدىني سەنىم بوستاندىعىنا قۇقىعىن بەكىتەدى جانە قازاقستانداعى بارلىق دىندەردىڭ قۇندىلىعىن مادەني مۇرانىڭ رۋحاني قۇرامداس بولىگى رەتىندە تانيدى. قازاقستان قالالارىندا پراۆوسلاۆ شىركەۋلەرى مەن مەشىتتەر، سيناگوگالار مەن ناماز وقيتىن ۇيلەر تۇرعىزىلىپ، جۇمىس ىستەيدى.

2019 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا قازاقستان حالقى ءدىني قاتىستىلىعى بويىنشا:

70% (كوپشىلىگى) - حانافي مازحابىنىڭ سۋنني يسلامىن ۇستانادى;

20% - وزدەرىن پراۆوسلاۆ حريستياندارىنىڭ قاتارىنا جاتقىزادى;

1,3% - كاتوليك شىركەۋىنىڭ ءىزباسارلارى;

2% - پروتەستانتتارعا جاتادى;

0,09% - ءبۋدديزمدى ۇستانادى;

0,03% - يۋدايزم اراقاتىناسىندا بولىنەدى.

قازاقستان - بيلىك ءدىني ومىرگە قاتىسپايتىن، ال ءدىني ۇيىمدار ەلدى باسقارۋ فۋنكتسياسىن ءوز موينىنا المايتىن زايىرلى مەملەكەت ەكەنىن الەمگە پاش ەتە ءبىلدى.

Abai.kz