«گەندەر» تۇسىنىگى و باستا باتىستىق فەمينيزمنەن باستاۋ الادى.  وندا، كاپيتاليزمنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ورىن العان باتىستاعى وتباسىلىق داعدارىستىڭ كورىنىسىنە قارسى تۋرۋدىڭ العاشقى قادامدارى جاسالدى: زاۋىت‑فابريكالاردا ايەل ەڭبەگىنىڭ تومەن باعالانۋى،  تۇرمىستاعى ايەلدەرگە دەگەن زورلىق‑زومبىلىققا قارسىلىق، ايەل قاۋىمىنىڭ قۇقىقتارىنىڭ تەڭدىگى سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر قامتىلادى. ۋاقىت وتە كەلە، بۇل قوزعالىس ساياسي سيپاتقا يە بولىپ، مەملەكەت زاڭدارىنان كورىنىس تابادى...  قازىر ول الەمدەگى ەڭ ماڭىزدى ساياسي قوزعالىستاردىڭ بىرىنە اينالدى. 

قازاقي «گەندەريزمگە» تاريحي شولۋ

بۇل تۋرالى قوعامداعى پىكىر بىركەلكى ەمەس. ول تۇسىنىكتى، ويتكەنى، وسىعان دەيىن قانشاما زامان قازاق دالاسىندا «ايەل قۇقى تاپتالۋدا» دەگەن ۇعىم بولعان ەمەس ەدى.  قازاق بولمىسىندا ايەل زاتىنا دەگەن ەرەكشە دۇنيەتانىم فورماسى ورىن العان: ول – انا ۇعىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قازاق جۇرتى ءوز قىزدارىن جاس كەزىنەن «جات جۇرتتىق» دەپ ساناي وتىرىپ، وعان قىز كەزىندە، وڭ بوساعادا ەرەكشە سىي‑قۇرمەت كورسەتىپ كەلگەن. ءبىزدىڭ دالادا «قىز تۋدى» دەپ، قىزدى قورلاۋعا ەشقاشان جول بەرىلمەگەن – ۇل دا، قىز دا ءتاڭىردىڭ بەرەگەن سىيى دەپ قابىلدانعان.

وسى تۇسىنىك بولاشاقتاعى ودان ارگى قىز تاربيەسىنەن ورىن الىپ، «قىز نامىسى – ەل نامىسى» اتتى پاراديگماعا ۇشتاساتىن. سەبەبى، ول كەزدە رۋلىق قاۋىمداسۋ ارقىلى ءومىر سۇرگەن ەلدە، حالىقتىڭ قاتاڭ شەجىرە زاڭىنا بايلانىستى، ءوز رۋلاسىنان قىز الۋعا قاتاڭ تيىم سالىنعانى بەلگىلى. مىسالى، الماتى تۇبىندەگى قالقامان‑مامىر جەر اتاۋلارى سول جازاعا تاپ بولعان، جازالانعان جاستاردىڭ ەسىمىن ساقتاپ قالعان دەسەدى. (ول شىندىقتى پوەما ەتىپ جازان شاكارىم).

مىنە، وسى شەجىرە زاڭىنا ساي، اۋلدارداعى ءاربىر قىز ءوز رۋلاستارىنا كىندىگى ءبىر قارىنداس بولىپ كەلەدى دە، جىگىتتەرگە ۇيلەنۋ تۇرماق،  قارىنداستارىنا عايبات ءسوز ايتۋعا، وعاش قىلىق كورسەتۋگە تيىم سالىنادى. ويتكەنى، ءار قىزدىڭ نامىسى سول اۋىلداعى بار جىگىتتىڭ نامىسى!

مىنە، وسى ەرەجە قازاق حالقىنىڭ و باستاعى «گەندەرلىك ساياساتىنىڭ» ءتۇپ نەگىزىندە جاتادى دا، «ايەل تەڭدىگى» ماسەلەسىندە كوپ قيىنشىلىق تۋعىزبايدى. ارينە، ايەل بالاسى مەن ەركەكتىڭ تابيعي بولمىستارى بولەك: ەركەككە تابيعاتتان كۇش بەرىلسە، ايەلگە – نازىكتىك ءتان. سەبەبى، ونىڭ باستى تابيعي ميسسياسى – ومىرگە ۇرپاق اكەلۋ، اۋلەتتىڭ، رۋدىڭ ءومىرىن جالعاستىرۋ. سوندىقتان، وعان كەدەرگى بولاتىن «قارا كۇش» ايەل زاتىنىڭ تابيعاتىندا  جاراتىلىسىنان شەكتەۋلى. ۇرپاقتى ومىرگە اكەلگەندە، بويىن ءيدىرىپ ءسۇت شىعارۋعا قارا كۇش ەمەس، نازىكتىك قاجەت. ول مەيىرىممەن، انالىق سەزىممەن ۇشتاسۋى قاجەت...

ەجەلدەن مال باققان قازاق تابيعاتتى باقىلاي كەلە، وسى قاسيەتتى تەز بايقاعان، ءارى، ونى جالپى ءومىر ءسۇرۋ قالىبىنا كەلتىرگەن: ول – ايەلدىڭ تابيعي ەركىندىگى.

كەلەسى كەزەكتە، جىلقى مادەنيەتىن مەڭگەرگەن حالىق، سىرعىپ كوشە ءجۇرىپ، وسى كوشتەگى ءاربىر ءتىرى جانعا «كوش سۋبەكتىسى» دەپ قاراعان. وندا بالا جاستان باستاپ، ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن، ءاربىر ەر ازامات پەن قىز‑كەلىنگە، اجەلەرگە دەيىن ءوز فۋنكتسيالارى ناقتىلانعان. ولار دا ونى جاعسى بىلگەندىكتەن، قازاق جەۇرتى كوشتى تەز، ءارى، ىڭ‑جىڭسىز، ءوزارا ىشتەي ۇيلەسىمدىكپەن اوتقارۋعا ابدەن داعدىلانعان. ايتكەنى، دەر كەزىندە كوشىپ ۇلگەرۋ – وسى جۇرتتىڭ ءومىرىنىڭ، مالدى ساقتاۋدىڭ، ازىقسىز قالماۋدىڭ، بورانعا ۇشىراماۋدىڭ كەپىلى ەدى! بۇل – جالپىعا بىردەي، قاتاڭ ساقتالاتىن ەرەجە. وندايدا «گەندەرلىك» ماسەلەسى ەمەس، «ەرى  مەن جۇبايىنىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك ماسەلەسى» الدا تۇراتىنى انىق.

مىنە، وسى ەرەجەگە ساي، قازاقتا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ءوزارا ىنتىماق پەن بەرەكە‑بىرلىككە شاقىراتىن ماقال‑ماتەلدەر كوپ ايتىلعان.

قازاق زاڭدارىندا كەلىننىڭ «ءوز جۇرتى» بوپ ونىڭ كەلگەن ەلى سانالادى. بۇل، اۋلەت پەن رۋدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ شاشىراماۋىنا، ەلدىڭ ەل بوپ تۇرۋىنا قولاي جاسالعان شارت. سوندىقتان، وتباسى قايتىس بولعان كەزدەرى، ودان تاراعان ۇرپاقتىڭ ءوز ەلىندە قالۋى – بۇلجىماس زاڭ بولدى. مىنە، وسى زاڭ كۇشى قازاقتا «اجىراسۋ» دەگەن قۇبىلىستى جوققا ءتان ەتكەن...

ماسەلەن، ءبىزدىڭ دۇنيەتانىمدا «تالاق» ۇعىمى مۇلدەم بولماعان. ونىڭ ورنىنا «امەڭگەرلىك» زاڭى جۇرگەن. ول بويىنشا، كۇيەۋى قايتىس بولعاندا، جىلى وتكەن سوڭ، جەسىرگە «امەڭگەر» قاراستىرىلادى. ول بىرەۋ ەمەس، بىرنەشەۋ بولۋى – قالىپتى جاعداي. مىنە، سولاردىڭ اراسىنان «جار تاڭداۋ» قۇقى ايەلدىڭ وزىندە قالادى. بۇل‑ ناعىز قازاقى گەندەرلىك ساياسات!

گەندەريزمگە قازىرگى كوزقاراستار

گەندەر تۋرالى ايتقاندا بۇگىنگى كوزقاراستار وسى سەبەپتەن بىرنەشە باعىتقا بولىنەدى:

مىسالى، بەلگىلى ساياساتكەر دوس كوشىم: «قازاقستانداعى گەرندەريزم قولدان جاسالعان، جاساندى ساياسات" دەپ سانايدى. ويتكەنى، قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس‑تىرشىلىگەندە وعان نەگىز جوق. ەلدە ايەلدەر ەشقاشان «جالاقىعا» جۇمىس جاساماعان. ءاربىر ايەل ورتاق ىستە ءوز سىباعاسىن الىپ وتىرعان... وسى جاعدايدا، «ايەل تەڭدىگى» دەپ ونى ساياساتتاندىرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق»، ‑ دەيدى ساياساتكەر («اقيقات» جۋرنالى، 18‑ناۋرىز، 2018‑ج. «كەلەلى كەڭەس» ايدارى).

فيلوسوف ءابدىراشيت باكىرۇلى: «باتىس پەن شىعىس تۇسىنگىندەگى «گەندەرلىك» بىر‑بىرىنە ساي كەلمەيدى. سوندىقتان باتىستىق ۇلگىنى قاز‑قالپىندا ەلىمىزگە ەندىرەمىز دەۋ – قازاقتى ۇلتتىق دۇنيەتانىمنان اجىراتادى، ۇلتتىق تاربيەدە ەلەۋلى قيىنشىلىقتار تۋدىرادى» دەپ سانايدى. مىسالى، قازىر جالعىزباستى انالاردىڭ سانى كۇرت كوبەيىپ كەتتى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قۇرىلعان نەكەلەردىڭ 52 پايىزى ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن اجىراسىپ كەتەدى ەكەن. سول 52 پايىزدىڭ ەڭ از دەگەندە 40 پايىزىندا بالا ومىرگە كەلسە، قانشاما بالا ءتىرى جەتىم قالىپ جاتىر. نەگە بۇلاي؟ بۇعان كىم كىنالى؟ ەر-ازاماتتار كىنالى مە، قوعام كىنالى مە، بولماسا الەۋمەتتىك ساياسات كىنالى مە؟ بولماسا جات مادەنيەتتىڭ ىقپالى ما؟ ونى ءبىز قالاي انىقتايمىز جانە ارقايسىسىنىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى زيانىنىڭ مولشەرى قانشا؟ مىنە، بۇل زەرتتەۋگە تۇراتىن ماسەلە. ويتكەنى، وتباسى اجىراسقاننان كەيىن بىزدەگى زاڭ بويىنشا باسىمدىق اناعا بەرىلەدى دە، بالا انانىڭ قولىنا كوشىپ، اكە تاربيەسىنسىز قالادى. سونىمەن بىرگە، بالانىڭ بۇكىل ماتەريالدىق شىعىنى، جاۋاپكەرشىلىگى انانىڭ موينىنا جۇكتەلەدى. ال، قازىرگىدەي جالاقى دەڭگەيى تومەن كەزدە، تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەردىڭ قىمبات جاعدايىندا كەز-كەلگەن انا وعان شىداي الا ما؟ مىنە، وسىنىڭ بارلىعى جيناقتالىپ كەلىپ، ۇلكەن تۇيتكىلدەردىڭ تىزبەگىن قۇرايدى. سول تىزبەكتى ءبىز عىلىمي تۇرعىدان انىقتاپ، ساراپتاپ، تالداۋ ءۇشىن زەرتتەۋشى توپ قۇرىپ، ولار ۇكىمەتكە، قۇزىرلى مەكەمەلەرگە وسى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن ۇسىنىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل، ارينە، بىردەن شەشىپ تاستايتىن ماسەلە ەمەس، ۇزدىكسىز ءجۇرىپ وتىراتىن ۇدەرىس».  (سوندا)

فيلوسوف بەرىك اتاش:  «قازىر ءبىز­دىڭ قوعامدا دا، الەمدە دە گەن­دەرولوگيا بويىنشا ەكى ءتۇرلى كوزقاراس بار: گەن­دەرولوگتار (گەندە­رو­لوگيانى قول­­داۋشىلار) جانە انتيگەندەرولوگتار. بۇل گەندەرلىك ساياساتتى دۇرىس تۇسىنبەگەننەن شىعادى. اۋەلدە ءحىح عاسىردا امەريكا، ەۋروپا ەلدەرىندە فەمينيزم كوزقاراسى پايدا بولعان. ودان گەندەرلىك ساياسات تۋعان.

ال، قازىر گەندەرولوگيا دەگەن ارنايى عىلىم سالاسى قالىپتاستى. ەندى، گەندەرولوگيانىڭ جاڭا ساتىسى رەتىندە نەوگەندەرولوگيا دەگەن پايدا بولىپ جاتىر. ەندەشە، بۇل رەتتە ماسەلەنى دۇرىس ءتۇسىنىپ الۋ كەرەك ‑ گەندەرولوگياعا قارسى كەلۋشىلەر ونى فەمينيزممەن شاتاستىرادى. ال، فەمينيزم مەن گەندەرلىك ساياسات ەكەۋى مۇلدە بولەك: «گەندەر» – ايەل مەن ەر ادامنىڭ تەڭدىگى. مۇندا ەكى جاقتىڭ قۇقى تەڭ قورعالۋى ءتيىس. ماسەلەن، ءبىز ايەلدەردىڭ ءتۇرلى كەمسىتۋشىلىكتەرگە، زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايتىندىن ايتساق ‑ وتباسىنداعى ەر ادامداردىڭ جاعدايىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. گەندەر وسىنى ايتادى. مىسالى، ەر ادامدار دا وتباسىندا كوپ جاعدايدا ايەلدەر تاراپىنان پسيحولوگيالىق قىسىمعا ۇشىرايدى. ويتكەنى، وعان وتباسىن اسىراۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. ەگەر، ولار تەڭ بولسا، ايەل ادامعا دا ول مىندەت جۇكتەلۋى قاجەت ەدى عوي.

نەمەسە اسكەر قاتارىنا ەر ادامدار شاقىرىلادى. اۋىر جۇمىستا كوبىنە ءولىم-جىتىمگە دۋشار بولاتىن دا سولار. سودان بولار، ەر ادامدار، نەگىزىندە، پسيحولوگيالىق جاعىنان ءالسىز بولىپ كەلەدى. سوندىقتان، ەرلەردىڭ دە مۇددەسىن قورعاۋ ماڭىزدى.

ءبىز «تەڭقۇقىلىق» دەگەندى شاتاستىرىپ ءجۇرمىز. «تەڭ» باسقا، «بىردەي» باسقا. ايەل مەن ەر ادام ەشقاشان بىردەي بولا المايدى. قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا. بيولوگيالىق، فيزيولوگيالىق جاعىنان ايىرماشىلىق بار. پسيحيكالىق جاعىنان دا بىردەي ەمەس. الەۋمەتتىك رولدەرى دە بولەك. ءتىپتى، اقىل-وي دەڭگەيى، سانا، ويلاۋ جۇيەسىندە دە ايىرماشىلىق بار.

ەندى، قازاق قوعامىنا ويىسايىق. نەگىزى، قازاقتا گەندەر باياعىدان بار. حالقىمىز بۇرىننان ايەلدەردى قۇرمەتتەگەن. بىراق، قۇرمەتتەۋ دەگەن ەركىنە جىبەرۋ ەمەس. بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەكتەۋ دە وعان كىرەدى. «قىزعا قىرىق ۇيدەن، ۇلعا وتىز ۇيدەن تىيىم» دەيدى. سونىمەن بىرگە، «جامان ايەل جاقسى ەركەكتىڭ باسىن جەرگە سۇيرەيدى، جاقسى ايەل جامان ەركەكتىڭ باسىن ورگە سۇيرەيدى» دەپ ايتادى. نەگە «جاقسى ەركەك جامان ايەلدى ورگە، جامان ەركەك جاقسى ايەلدى جەرگە سۇيرەيدى» دەپ ايتپاعان؟..

قازاقتا باتىستاعىداي «ايەل» دەگەن ءبىر عانا ۇعىم جوق – قىز بالا، ارۋ بويجەتكەن، جار، انا، ايەل، اجە بار. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ مارتەبەسى ءارتۇرلى. مىسالى، قىز بالاعا ادەپپەن، تىيىممەن قاراسا، اجەگە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايدى. وسىعان بايلانىستى، قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەدا­گوگي­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك گەن­دەرولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى «باتىستىڭ گەندەرى بىزگە ۇيلەسپەيدى، ءبىز ونى ۇلتتىق مۇددەگە قاراي بۇرايىق» دەپ ءوز جوبامىزدى ۇسىندىق. ونى ەتنوگەندەرولوگيا دەپ اتادىق».

مىنە، وسى ءۇش كوزقاراستان، ءبىز تاۋەلسىز ەل رەتىندە باتىستىڭ دا، شىعىستىڭ دا جەتەگىندە كەتپەي، ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسقا ساي گەندەرلىك ساياساتتى تۇزەۋىمىز قاجەت دەگەن قورىتىندى شىعادى.

كەيىنگى كەزدە، وسى باعىتتا ديسبالانستار پايدا بولدى. شەتتەن وقىپ كەلگەن ءدىن وكىلدەرى بىزگە تىپتەن بولەك مادەني پولاتفورماعا سۇيەنگەن «گەندەريزمدى» ۇسىنۋدا. ول – ورتاعاسىرلىق اراب ەلدەرىندەگى قالىپتاسقان ايەلگە دەگەن قاتىناس فورمالارى. وسىنى تىڭداپ العان كوپ جاستار، قازىر ءوز ۇلتتىق بولمىسىنان بولەك «ەرلەردىڭ وتباسىلىق دومينانتتىق ءرولى» مودەلىن ۇسىنۋدا. سونىڭ ءبىرى، ايەل بالاسىنىڭ جان‑دۇنيەسىنە ۇڭىلمەۋ، ايەلدى «قىزمەت كورسەتۋ فۋنكتسياسىمەن» عانا باعالاۋ.

مىنە، وسى جاعدايدا، مەملەكەتتىڭ ءوز قۇزىرىن پايدالانا وتىرىپ، ناقتى بەلگىلەنگەن گەندەرلىك زاڭداردى جاساۋى اسا قاجەت. گەندەريزمدى ۇگىت‑ناسيحاتپەن، نەمەسە، اعارتۋ جۇمىستارىمەن اتقارامىز دەۋ – ەلىمىزدىڭ زايىرلىلىق سيپاتىن جويىپ،  «ايەل قۇقىن قورعاۋ» ماسەلەسىن زاڭ اياسىنان تىس قالدىرار ەدى. وعان جول بەرۋگە بولمايدى.

ارينە، سونىمەن بىرگە، ءبىز ۋنيتارلى مەملەكەت رەتىندە قوعامعا ءتان ماعىنالى «ەتنوگەندەرلىك» ۇستانىمدارىمىزدى ۇزدىكسىز قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسۋىمىز قاجەت. ءبىز ءۇشىن ودان وزگە جوعارى قۇندىلىق جوق ‑ وزگەلەرى بىزگە جات.

مىسالى، قازىرگى كەزدەگى «گەندەرلىك ستيحييا» – نەكە ماسەلەسىندە كورىنىس تابۋدا: ماتەريالدىق قۇندىلىقتار باسىم بولعاندا قىزدارىمىز وزگە ەلدەردىڭ «ۋادەدە تۇرعىش» جىگىتتەرىمەن قول ۇستاسىپ كەتىپ جاتىر...

بۇل – ۇلتتىق نامىستىڭ «شارشاعانىنىڭ» بەلگىسى ەمەس پە ەكەن؟

مۇنىڭ بولاشاق «زاردابى» نە، «پايداسى» قانداي بولماق – ول بەلگىسىز...

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai.kz