Elimiz tәuelsizdigin jariyalaghan kýnning erteninde halyqaralyq sarapshylar bizding bolashaghymyzgha qatysty eki boljam aitqan-dy. Ekeui de jýrekti kýpti qylyp, kónilde alang tughyzatyn qorqynshty boljam edi.

Birinshi boljam: «qazaq jeri alapat soghys oshaghyna ainalatyn aimaqqa ainalady» deytin boljam boldy.

Ekinshi boljam: «Qazaqstan halqynyng sany azayghan ýstine azaya beredi, tabighy ósim bolmaydy» deytin boljam edi.

Shýkir, qazir osy eki boljamnyng ekeui de «enirep» dói-dalada qaldy. Qazaqtyng aspany ashyq, eli tynysh. Al, halqynyng sany eselep artyp keledi.

Biyl jeltoqsannyng 16-kýni Tәuelsizdigimizding 35 jyldyghyn atap ótemiz. Osy arada bәrimizge ortaq jalqy súraq. Tәuelsizdikting 35 jyldyghyn bir kýnde atap ótuge bola ma? Bizdinshe Azattyq kýni, Tәuelsizdik merekesi – bir kýnning oiyn-sauyghymen jalt-júltqa bólenip óte shyghatyn mereke emes. Búl merekege jan-jaqty oilanyp, ótken-ketkendi eske týsirip, kem-ketigimizdi sholyp, barymyzdy baghalap baruymyz kerek. Solay eken, endeshe, «ekinshi boljamgha» baylanysty az-kem sholu jasap kóreyik.

Ras, 1991 jyly demografiyalyq ahualymyz kýrdeli edi. Bir orayda tәuelsizdikke úmtylyp, ekinshi orayda naryqtyq qatynasqa ýdere kóshu – el ishin әrpi-tәrpi qyldy. Alayda bizge «eki maydanda» da ómir sýruge tura keldi. Qúday-au, sondaghy halyqtyng tózimdiligi men sayay hәm ruhany erik-jigerine tang qalasyn!.. Qazirgi zaman tez ózgeriske týsip, uaqyt tegersheginde tez ainalatyn boldy. Sondyqtan býgingi jas úrpaq iyek astynda qalghan «toqsanynshy jyldar» dep atalatyn kezenning keybir sәtterin týsine almauy mýmkin. Mysaly, qazir qyrdaghy elden qala túrghyndarynyng qarasy basym. Bir kezde qalalyqtardyng sany az bolatyn. Jergilikti túrghyndar – qazaqtardyng qalada bar-joghy tipti bilinbeytin. Qalanyz bylay túrypty, tútas respublikada Babaqonysyndaghy bayyrghy últ, yaghny qazaqtar qalt-qúlt etip 40 prayyzgha әreng jetip otyrdy. Búrynghy KSRO-gha mýshe elderding ishinde jeri keng bolghanymen, jergilikti halqynyng sany az respublika Qazaqstan edi.

1916 jylghy ýrkinshilik, 1917 jylghy Oktyabri tónkerisi, «aq pen qyzyldyng soghysy», kolhozdastyru, sharuashylyqtardy basqara almaudyng saldarynan tughan kelensizdikter, alapat ashtyq, aua kóshu – osynyng bәri qazaqty tilerseginen qyryqty da otyrdy. Al, 1950 jyldary «Tyng iygerudin» jeleuimen artynyp-tartynyp jetkender bolsa, jergilikti últty mýldem ekinshi qatargha ysyryp tastady.

Qazaqstan tәuelsizdigin jariyalaghanda, mine, osy faktler esepke alynsa kerek. Onyng ýstine postindustriya kezenine tap bolghan, zamanauy qoghamnyng saltyn ústanugha eriksiz beyimdeletin qazaqtar bala tuudy shekteydi, qazaqta búrynghyday kóp balaly shanyraqtar bolmaydy degen de oida túrsa kerek. Moyyndaugha tiyispiz: Qazaqstannyng halqy  1991 jyly 16,8 million bolsa, on jyldan keyin 14,8 milliongha týsti. Sonda eki milliongha azayyppyz. Biraq búl – tarihy otanyna qonys audarghandardyng migrasiyasynan bolghan azai. Dәl osy aralyqta, naqtyraq aitsaq, 1991 jyl men 2001 jyldyng aralyghynda qazaqtyng tabighy ósimi ishtey óse bastady. Tabighy ósimge Atajúrtyna týbegeyli kóship kelgen qandastarymyz da qarqyndy ýles qosyp jatty. Áleumettik-túrmystyq qiyndyqtargha qaramastan jas júbaylar da «kók kórpelerdi býlkildetip» (demograf Maqash Tәtimovting termiyni), qara domalaqtardy kóbeytti. Mәselenki, resmy derekter boyynsha, 2015 jyly kópbalaly otbasylar sany 2006 jylmen salystyrghanda, 20 payyzgha kóbeyip, «Altyn alqa» men «Kýmis alqa» iyegerlerining sany eki ese artqan bolsa, 2026 jylghy derekterge sýiensek, 636 myngha juyq kópbalaly otbasy memlekettik jәrdemaqy alady eken.

Jalpy qazir halyq sany elimizde 20,5 mlnnan asty. Sonyng ishinde qazaqtardyng ýlesi – 14 milliongha juyqtap, 70,7%-gha jetti deydi resmy mәlimetter. Osy uaqytqa deyin qazaq jerinde 8,7 millionnan astam sәby dýniyege kelipti.

Sonymen, birinshi boljam da, ekinshi boljam da teriske shyqty. Qazaqstannyng shet memlekettermen jәne әrtýrli taraptarmen qarym-qatynasy jolgha qoyylghan. El ishi tatu. Qazaqtyng qara orman halyqqa ainaluymen qatar qazaq tilining de órisi kenip, qazaq tilinde sóileytinder kózge jii týsedi.

Qaranyz:  Týrkitildes halyqtardyng ishinde: ózbekterding 72 payyzy; úighyrlardyng 71,7 payyzy;  qyrghyzdardyng 58,5 payyzy qazaq tilinde erkin sóiley alady.  Búl últtardyng 12 payyzy qazaqsha oqyp, jazudy joghary dengeyde mengergen.

Slavyan diasporasy ishinde: orystardyng 25,1 payyzy; ukraindardyng 23,7 payyzy; belorustardyng 22,8 payyzy;  polyaktardyng 22,1 payyzy qazaqsha bilemiz dep jauap bergen (Ghylym jәne joghary bilim ministrligine qaraytyn Til sayasaty komiyteti saulanamasynyng nәtiyjesi. 20023 jyl). Al, nemis diasporasynyng 25,2 payyzy memlekettik tilde sóilep, hat tanityn jaghdayda.

Tәuelsizdigimizding 35 jyldyq aituly merekesine biz osylaysha qarasy qalyn, qadamy qútty, birligi jarasqan tútas el bolyp bara jatyrymyz. Bәrekeldi!

Aytughan Dәlel

Abai.kz