ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە حالىقارالىق ساراپشىلار ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا قاتىستى ەكى بولجام ايتقان-دى. ەكەۋى دە جۇرەكتى كۇپتى قىلىپ، كوڭىلدە الاڭ تۋعىزاتىن قورقىنشتى بولجام ەدى.

ءبىرىنشى بولجام: «قازاق جەرى الاپات سوعىس وشاعىنا اينالاتىن ايماققا اينالادى» دەيتىن بولجام بولدى.

ەكىنشى بولجام: «قازاقستان حالقىنىڭ سانى ازايعان ۇستىنە ازايا بەرەدى، تابيعي ءوسىم بولمايدى» دەيتىن بولجام ەدى.

شۇكىر، قازىر وسى ەكى بولجامنىڭ ەكەۋى دە «ەڭىرەپ» ءدوي-دالادا قالدى. قازاقتىڭ اسپانى اشىق، ەلى تىنىش. ال، حالقىنىڭ سانى ەسەلەپ ارتىپ كەلەدى.

بيىل جەلتوقساننىڭ 16-كۇنى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 35 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. وسى ارادا بارىمىزگە ورتاق جالقى سۇراق. تاۋەلسىزدىكتىڭ 35 جىلدىعىن ءبىر كۇندە اتاپ وتۋگە بولا ما؟ بىزدىڭشە ازاتتىق كۇنى، تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى – ءبىر كۇننىڭ ويىن-ساۋىعىمەن جالت-جۇلتقا بولەنىپ وتە شىعاتىن مەرەكە ەمەس. بۇل مەرەكەگە جان-جاقتى ويلانىپ، وتكەن-كەتكەندى ەسكە ءتۇسىرىپ، كەم-كەتىگىمىزدى شولىپ، بارىمىزدى باعالاپ بارۋىمىز كەرەك. سولاي ەكەن، ەندەشە، «ەكىنشى بولجامعا» بايلانىستى از-كەم شولۋ جاساپ كورەيىك.

راس، 1991 جىلى دەموگرافيالىق احۋالىمىز كۇردەلى ەدى. ءبىر ورايدا تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىپ، ەكىنشى ورايدا نارىقتىق قاتىناسقا ۇدەرە كوشۋ – ەل ءىشىن ءارپى-ءتارپى قىلدى. الايدا بىزگە «ەكى مايداندا» دا ءومىر سۇرۋگە تۋرا كەلدى. قۇداي-اۋ، سونداعى حالىقتىڭ توزىمدىلىگى مەن ساياي ءھام رۋحاني ەرىك-جىگەرىنە تاڭ قالاسىڭ!.. قازىرگى زامان تەز وزگەرىسكە ءتۇسىپ، ۋاقىت تەگەرشەگىندە تەز اينالاتىن بولدى. سوندىقتان بۇگىنگى جاس ۇرپاق يەك استىندا قالعان «توقسانىنشى جىلدار» دەپ اتالاتىن كەزەڭنىڭ كەيبىر ساتتەرىن تۇسىنە الماۋى مۇمكىن. مىسالى، قازىر قىرداعى ەلدەن قالا تۇرعىندارىنىڭ قاراسى باسىم. ءبىر كەزدە قالالىقتاردىڭ سانى از بولاتىن. جەرگىلىكتى تۇرعىندار – قازاقتاردىڭ قالادا بار-جوعى ءتىپتى بىلىنبەيتىن. قالاڭىز بىلاي تۇرىپتى، تۇتاس رەسپۋبليكادا باباقونىسىنداعى بايىرعى ۇلت، ياعني قازاقتار قالت-قۇلت ەتىپ 40 پرايىزعا ارەڭ جەتىپ وتىردى. بۇرىنعى كسرو-عا مۇشە ەلدەردىڭ ىشىندە جەرى كەڭ بولعانىمەن، جەرگىلىكتى حالقىنىڭ سانى از رەسپۋبليكا قازاقستان ەدى.

1916 جىلعى ۇركىنشىلىك، 1917 جىلعى وكتيابر توڭكەرىسى، «اق پەن قىزىلدىڭ سوعىسى»، كولحوزداستىرۋ، شارۋاشىلىقتاردى باسقارا الماۋدىڭ سالدارىنان تۋعان كەلەڭسىزدىكتەر، الاپات اشتىق، اۋا كوشۋ – وسىنىڭ ءبارى قازاقتى تىلەرسەگىنەن قىرىقتى دا وتىردى. ال، 1950 جىلدارى «تىڭ يگەرۋدىڭ» جەلەۋىمەن ارتىنىپ-تارتىنىپ جەتكەندەر بولسا، جەرگىلىكتى ۇلتتى مۇلدەم ەكىنشى قاتارعا ىسىرىپ تاستادى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا، مىنە، وسى فاكتلەر ەسەپكە الىنسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە پوستيندۋستريا كەزەڭىنە تاپ بولعان، زاماناۋي قوعامنىڭ سالتىن ۇستانۋعا ەرىكسىز بەيىمدەلەتىن قازاقتار بالا تۋدى شەكتەيدى، قازاقتا بۇرىنعىداي كوپ بالالى شاڭىراقتار بولمايدى دەگەن دە ويدا تۇرسا كەرەك. مويىنداۋعا ءتيىسپىز: قازاقستاننىڭ حالقى  1991 جىلى 16,8 ميلليون بولسا، ون جىلدان كەيىن 14,8 ميلليونعا ءتۇستى. سوندا ەكى ميلليونعا ازايىپپىز. بىراق بۇل – تاريحي وتانىنا قونىس اۋدارعانداردىڭ ميگراتسياسىنان بولعان ازايۋ. ءدال وسى ارالىقتا، ناقتىراق ايتساق، 1991 جىل مەن 2001 جىلدىڭ ارالىعىندا قازاقتىڭ تابيعي ءوسىمى ىشتەي وسە باستادى. تابيعي وسىمگە اتاجۇرتىنا تۇبەگەيلى كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىز دا قارقىندى ۇلەس قوسىپ جاتتى. الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق قيىندىقتارعا قاراماستان جاس جۇبايلار دا «كوك كورپەلەردى بۇلكىلدەتىپ» (دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆتىڭ تەرمينى), قارا دومالاقتاردى كوبەيتتى. ماسەلەنكي، رەسمي دەرەكتەر بويىنشا، 2015 جىلى كوپبالالى وتباسىلار سانى 2006 جىلمەن سالىستىرعاندا، 20 پايىزعا كوبەيىپ، «التىن القا» مەن «كۇمىس القا» يەگەرلەرىنىڭ سانى ەكى ەسە ارتقان بولسا، 2026 جىلعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 636 مىڭعا جۋىق كوپبالالى وتباسى مەملەكەتتىك جاردەماقى الادى ەكەن.

جالپى قازىر حالىق سانى ەلىمىزدە 20,5 ملننان استى. سونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ ۇلەسى – 14 ميلليونعا جۋىقتاپ، 70,7%-عا جەتتى دەيدى رەسمي مالىمەتتەر. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق جەرىندە 8,7 ميلليوننان استام ءسابي دۇنيەگە كەلىپتى.

سونىمەن، ءبىرىنشى بولجام دا، ەكىنشى بولجام دا تەرىسكە شىقتى. قازاقستاننىڭ شەت مەملەكەتتەرمەن جانە ءارتۇرلى تاراپتارمەن قارىم-قاتىناسى جولعا قويىلعان. ەل ءىشى تاتۋ. قازاقتىڭ قارا ورمان حالىققا اينالۋىمەن قاتار قازاق ءتىلىنىڭ دە ءورىسى كەڭىپ، قازاق تىلىندە سويلەيتىندەر كوزگە ءجيى تۇسەدى.

قاراڭىز:  تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ىشىندە: وزبەكتەردىڭ 72 پايىزى; ۇيعىرلاردىڭ 71,7 پايىزى;  قىرعىزداردىڭ 58,5 پايىزى قازاق تىلىندە ەركىن سويلەي الادى.  بۇل ۇلتتاردىڭ 12 پايىزى قازاقشا وقىپ، جازۋدى جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن.

سلاۆيان دياسپوراسى ىشىندە: ورىستاردىڭ 25,1 پايىزى; ۋكراينداردىڭ 23,7 پايىزى; بەلورۋستاردىڭ 22,8 پايىزى;  پولياكتاردىڭ 22,1 پايىزى قازاقشا بىلەمىز دەپ جاۋاپ بەرگەن (عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قارايتىن ءتىل ساياساتى كوميتەتى ساۋلاناماسىنىڭ ناتيجەسى. 20023 جىل). ال، نەمىس دياسپوراسىنىڭ 25,2 پايىزى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ، حات تانيتىن جاعدايدا.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 35 جىلدىق ايتۋلى مەرەكەسىنە ءبىز وسىلايشا قاراسى قالىڭ، قادامى قۇتتى، بىرلىگى جاراسقان تۇتاس ەل بولىپ بارا جاتىرىمىز. بارەكەلدى!

ايتۋعان دالەل

Abai.kz